سیاست بنیامیه، اساساً سیاستی بود که قصد و غرض آن محو آثار اسلام و روح اسلام بود. درمقابل این سیاست، سیاست خاندان پیغمبر این بود که با تمام قوا کوشش کنند، مانع از به موفقیت رسیدن سیاست اموی بشوند. و سران اهلبیت ـ یعنی ائمه علیهمالسلام ـ در هر دورانی، بهعنوان بزرگترین مانع بر سر راه اجرای سیاست اموی، سیاست ضد اسلامی بهحساب میآمدند. تضعیف اهلبیت از بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام بهصورت همهجانبهای شروع شده بود؛ اصحاب اینها را کشتند، خود اینها را محصور کردند، قدرت و حکومت را بهکلی از آنها سلب کردند، ولی موقعیتی پیش نیامده بود برای آل ابیسفیان که بهکلی مسئلۀ خاندان پیغمبر را حل کنند و آنها را بهکلی در دنیای اسلام محو و نابود کنند، و آنچنان اختناقی پیش بیاورند که کسی جرئت نکند که نام این بزرگواران را بیاورد.
خب، در زمان معاویه در خیلی از شهرها کسی جرئت نداشت اظهار تشیّع بکند، اما در مراکز اصلی اسلام، یعنی در مدینه بهخصوص، یا در مکه، یا حتی در شهر کوفه، اینطور نبود که کسانی نتوانند وابستگی خودشان به دستگاه امامت را آشکار کنند؛ صریحاً و علناً عدهای بودند که وابستۀ به دستگاه امامت بودند و شیعه بودند و بهعنوان علویون شناختهشده بودند. در پایان حکومت معاویه و شروع خلافت و حکومت جابرانۀ یزید، تصمیم و سیاست این شد که همین باقیماندۀ حیات سیاسی اهلبیت را هم از بین ببرند. تصمیم بر فشار گرفتند. این فشار را بر امام حسین وارد میآوردند و به این صورت بود که آن حضرت را وادار کنند به بیعتکردن با یزید. اگر بیعت میکرد، همهچیز برای آنها بهخودیخود حاصل شده بود، یعنی اهلبیت هویت سیاسی و دینی خودشان را بهکلی از دست میدادند. و اگر مقاومت میکرد، تصمیم داشتند بر کشتن آن حضرت، و واقعه بهصورتی که اطلاع دارید پیش آمد؛ آن حضرت در پاسخ فشار برای قبول بیعت، از مدینه به مکه رفتند، بعد که در مکه تصمیم بر ترور آن حضرت گرفتند، و از کوفه هم دعوت انجام گرفت، امام حسین علیهالسلام راه افتادند بهطرف کوفه، تا در کربلا که آن حادثۀ بزرگ اتفاق افتاد. اوج غربت و مظلومیت اهلبیت در حادثۀ کربلا بود. یعنی تا آن روز خاندان پیغمبر به این اندازه مورد فشار قساوتآمیز دشمنان خودشان قرار نگرفته بودند. اینکه فرزندان پیغمبر را و خانوادۀ پیغمبر را با آن شدت و خشونت و قساوت، با عطش، در آن بیابان قتلعام کنند، مردانشان را همه را بکُشند، زنهایشان را به اسارت بگیرند، شهر به شهر ببرند، یک چیز عجیبی بود، یک حادثۀ فوقالعاده و غیر قابل تصوری بود برای همۀ مردم مسلمان در آن روزگار. (67/6/4)
در نظرتان باشد که یزید و عبدالملک و معاویه ندارد! (51/11/22) یزید رفت، مروان [آمد]، بعد مروان رفت، عبدالملک [آمد]؛ سیاست، یک سیاست بود، و خطمشی، یکی. و تماماً برای اینکه آثار اسلام واقعی را که در دستگاه اهلبیت پیدا میشد، [از بین ببرند]. آنها بودند که شجاعت داشتند و همهچیز را میدانستند و همهچیز را میگفتند و مردم را ارشاد میکردند، دیگر علمای آن زمان و محدثین بزرگ، این شجاعت و جرئت را نداشتند، خیلیهایشان وابسته میشدند و در اختیار دستگاه درمیآمدند. لذا سیاست این بود که کانون اسلام واقعی را بهکلی از بین ببرند و کسانی را که ممکن است ادعای جانشینی پیغمبر را داشته باشند و مردم هم قبول داشته باشند که اینها جانشین بهحق پیغمبرند، اینها را بهکلی نابود یا منزوی کنند. این هدف سیاست اموی از بعد از حادثۀ عاشورا تا چند سال بعد از آن بود. (67/6/4)
دستگاه بنیامیه با امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین و امام علیبنالحسین، بهخاطر دین بد بودند؛ این یک نکتۀ خیلی مهمی است. معاویه با امیرالمؤمنین چرا مخالف بود؟ با شخص امیرالمؤمنین یک عنادی داشت؟ ممکن است! با امام حسن چه؟ ممکن است بگویید که امیرالمؤمنین در میدانهای جنگ، داییها و پدربزرگهای معاویه را کشته بود،[1] امام حسن چهکار کرده بود؟ امام حسن کدامیک از قوم و خویشهای معاویه را کشته بود؟ امام حسن که در واقعۀ یَومُالدّار عثمان، به فرمان امیرالمؤمنین آب بردند داخل به عثمان دادند. امام حسن چه کرده بود که معاویه با او عناد شخصی داشته باشد؟ بنده با امیرالمؤمنین هم قبول نمیکنم که عناد شخصی داشت، اما حالا لازم نیست اثبات کنیم. اما با امام حسن که نداشت! معاویه چرا با امام حسن و امام حسین و اینها میجنگید؟ برای خاطر دینشان با آنها میجنگید. دشمنیِ او با امام حسن در مرتبۀ اول، دشمنی با اسلام بود. ممکن است [بگویید] اسلام چیزی نیست که انسان با آن دشمن باشد. چرا! چرا! شما دو نفر انسان را در نظر بگیرید، یک انسان ظالم و ستمگر که در بالای عرش نشسته، و یک انسان مظلوم که زیر خاک سیاه نشسته؛ اسلام وقتیکه قرار شد در این فضا و در این محیط حکم کند و اثرِ قاطع بگذارد، اولکاری که میکند، آنیکه بیجا و نابهحق روی عرش است را میکِشد پایین و اینیکه روی خاک سیاه است را، اگر نابجاست، میکِشد بالا، اینها را باهم برابر میکند. آنکه بالای عرش نشسته، آیا حق دارد با اسلام بد باشد؟ در جامعهای یک نفر میلیاردها ثروت را انباشته است و در سال، میلیونها دِرهم درآمدش است از ناحق، و مردمِ دیگری نان ندارند بخورند؛ اسلام وقتی آمد در یکچنین جامعهای، قرآن وقتیکه قدم گذاشت در چنین جامعهای، آن پولها و آن میلیونها دِرهم را از آن ظالم میگیرد، میدهد به میلیونها نفر از امثال این مظلوم. آیا صاحب آن میلیونها دِرهم حق دارد که با اسلام بد باشد یا نه!
خالدبنعبدالله قَسری استاندار عراق در زمان هشامبنعبدالملک، در پانزده سال، صدمیلیون دِرهم بالا کشیده. غیر از آن مقداری که حقوق رسمیاش بوده و غیر از آن مقداری که درآمد املاک شخصیاش بوده و غیر از آن مقداری که مردم بهعنوان تحفه و هدیه برایش آوردند؛ از مالیات دیوانی هم، در پانزده سال، صدمیلیون دِرهم ایشان خورده؛ حساب کنید سالی چند میلیون! این آدم اگر با اسلام دشمنی بکند، شما ملامتش میکنید؟ خب اسلام اگر بیاید، برای سرتاسر عمر چهل پنجاهسالۀ خالدبنعبدالله پانصدهزار دِرهم هم نمیدهد، درحالیکه دیگران دارند از گرسنگی میمیرند، دیگران نان خالی ندارند، دیگران مجبورند که بروند علف بخورند، دیگران مجبورند که برای گذران زندگیشان از نانهای سیاه و نانهای جوین و نان خشک و پوست میوهجات استفاده بکنند، یا از گرسنگی بمیرند، یا فرزندان خود را بفروشند.
وقتیکه دیگران یکچنین وضعیتی دارند، سالی هزاران نفر از انسانهای جامعۀ اسلامی، جانشان را بهخاطر بیغذایی، بهخاطر بیپولی، بهخاطر بیدوایی، و بهخاطر علتهای دیگر از دست میدهند، آیا اسلام اجازه میدهد که سالی پانصدهزار دِرهم حتی خالدبنعبدالله قَسری ببرد؟ اجازه میدهند چنین چیزی را؟ ابداً! خب معلوم است اجازه نخواهد داد. تو دلت میخواهد که خالدبنعبدالله قَسری از اسلام خوشش بیاید! خوشش خواهد آمد؟ نه! خیلیها بودند که علیه حکومتها قیام میکردند، اما این قیام برای خاطر دنیا بود، برای خاطر پول بود، که همینها را با پول میخریدند، دهان اینها را با دنیا میبستند، با پول، اینها را برده و اسیر میکردند. اما آنکسیکه برای اسلام میجنگد، آنکسیکه برای خاطر قرآن با خالدبنعبدالله قَسری و اربابش هشام درمیافتد، دیگر با پول نمیشود ساکتش کرد؛ پس او خطرناک است، علت خطرناکبودنش هم اسلام است.
[بنیامیه] آنقدر با اسلام دشمن بودند که نمیشود برایش حد و حصری تصور کرد. البته این را هم توضیح بدهم که با کجای اسلام دشمن بودند؛ آیا با نماز اسلام؟ ابداً. آیا با زکات اسلام؟ هرگز! زکاتی که میگرفتند را در صندوق بیتالمال آنها میریختند. پس چرا دشمنی؟ آیا با توجهِ به خدا، که صرفاً انسان یک ذکری بگوید و به خدا توجه داشته باشد و امیدوار به رزق و رحمت خدا باشد، با این دشمن بودند؟ هرگز! بنده یک چیزی دربارۀ معاویه دیدم که واقعاً حیرت کردم. معاویه در معرض فوت است، به نزدیکانش گفت من یک روز پهلوی پیغمبر نشسته بودم، رسولالله داشتند ناخنهایشان را میگرفتند، من خردههای آن ناخنهای پیغمبر را جمع کردم. یک لباسی هم رسول خدا به من دادند، آن را هم دارم. خواهش میکنم وقتی که من مُردم، آن لباس را تن من کنید و این خردههای ناخن را هم با من دفن کنید.[2] پس این چیزها را از اسلام قبول دارد، این چیزها را از دین نفی نمیکند، مغفرت خدا را نفی نمیکند. به معاویه گفتند تو با امیرالمؤمنین جنگیدی و دانستی با چه کسی جنگیدی؛ چرا؟ گفت یک آیۀ از قرآن، یک آیه از قرآن به من دلگرمی داد، این کار را کردم. گفتند چه؟ گفت این آیه: «اِنَّ اللهَ یَغفِرُ الذُّنوبَ جَمیعاً»[3] خدا همۀ گناهان را میبخشد. [پس] با این چیزهای اسلام، اینها بد نبودند؛ با چه چیز اسلام بد بودند؟ با توحید اسلام. توحید چیست؟ حکومت اسلام.
معاویه مگر نماز نمیخواند؟ هر وعده به جماعت هم میخواند. ولیدبنعُقبه، امویِ فاسدِ فاجر، شب تا صبح با کنیزها و معشوقههایش شراب خوردند و مست بودند، صبح بلند شد آمد در محراب عبادت برای مردم نماز جماعت خواند. نماز صبح را چهار رکعت خواند! به او گفتند آقا چهار رکعت خواندی. گفت امروز حال خوشی دارم، بخواهید بیشتر هم میخوانم. نماز را میخوانند، در حال مستی هم میخوانند. بنیامیه با ظواهر اسلام مخالفتی نداشتند، با نمازجمعه مخالفت نداشتند، با نماز جماعت مخالفت نمیکردند، با حج خانۀ خدا مخالفت نمیکردند. تاریخ ابناثیر و تواریخ دیگر را نگاه کنید، از سال رحلت پیغمبر معیّن کرده که سال بعدی، چه کسی امیرالحاج بود، سال بعدیاش چه کسی، تا آخرِ زمان بنیامیه و بنیعباس. هر بار یک عدهای میرفتند مکه، اینها هم یک امیرالحاجی برایش معیّن میکردند؛ [یعنی] مکه هم میرفتند، حج هم مشرّف میشدند، زیارت قبر پیغمبر هم میرفتند.
اهل نماز و زیارت و دعا و ذکر و این حرفها بودند، با این چیزهای اسلام مخالف نبودند. همین هشامبنعبدالملک و همین عبدالملک مروان و همین ولیدبنعبدالملک و همینهایی که ما اینها را اینقدر دشمن میدانیم ـ و حق داریم دشمن داشته باشیم ـ اینها وقتی زبان نصیحتگویشان باز میشد، مثل یک زاهد نصیحت میکردند، مثل یک زاهد! «اوصیکُم بِتَقوَی اللهِ»، اینطوری مردم را به تقوای خدا نصیحت و وصیت میکردند. فراوان، فراوان! خطبههایی که اینها میخواندند، توصیههایی که میکردند، نامههایی که گاهی مینوشتند، و دوستان و دشمنانشان را از خدا میترساندند؛ بترس از خدا، این کار را نکن.[4] اینطوری بودند، با این چیزهای اسلام مخالف نبودند، با توحید اسلام مخالف بودند. توحید اسلام میگوید حکومت از آنِ الله است، حکومت از آنِ طاغوت نیست، و طاغوت معاویه است، پس معاویه با توحید مخالف است. با معنای واقعی اسلام مخالف بودند، برای خاطر اینکه اسلام، موجب تساوی و برابری طبقات جامعه میشد. اسلام اجازه نمیداد که معاویه یا یزید، مثلاً آنقدر پول از سر و رویش بریزد که یک نفر که میآید، صدهزار دِرهم به او جایزه بدهد، اما در مدینه، مردم بهخاطر چند دِرهم در یک هفته یا در یک ماه لَنگ باشند؛ با این چیزهای اسلام مخالف بودند. در یک کلمۀ خلاصه، با حکومت اسلام مخالف بودند، با قدرت اسلام مخالف بودند، نه با ظواهر اسلامی.
خب مردم شام، بیچارهها چه میفهمیدند. البته بیچارهها که عرض میکنم نه بهاینمعنا که عذاب خدا اینها را نمیگیرد، ابداً! به اشدّ وجه خواهد گرفت، چراکه نیندیشیدند و فکر نکردند، شکر نعمتِ اندیشۀ خدا را نگزاردند. اما خب، از ظاهر چه میفهمیدند! دیدند که این آقا، همان کارهایی را که اینها دیدند و شنیدند از دیگران، انجام میدهد، همان نماز و همان نیاز و همان صلوات و همان جهاد؛ جهاد هم میکردند با دشمنان خدا! اینها با اسلام مخالف بودند و چون با اسلام مخالف بودند، اسلام را تحریف میکردند. نکته اینجاست. بنیامیه چون مخالف با اسلام بودند، اسلام را هضم میکردند، در فانیکردن و نابودکردن اسلام سعی میکردند. به چه وسیلهای این کار را میکردند؟ با انواع و اقسام وسایل. (52/11/29)
مردم همهچیز را از سرچشمۀ دید پیغمبر اکرم و رهبر اسلام میخواهند ببینند، یا اگر چنانچه پیغمبر یک تأویلی برای آیۀ قرآن ذکر کرده باشد، مردم ترجیح میدهند که آن آیۀ قرآن را به آن صورتی که پیغمبر بیان کرده است بفهمند؛ میگویند پیغمبر قرآن را بهتر از ما میفهمید و اگر گفت که معنای آیۀ قرآن این است، لابد معنایش این است. من آیۀ قرآن را مثال زدم که صریح است و زباندار است و گویا، و هر عربزبانی میتواند آن را بفهمد؛ درعینحال اگر چنانچه یک تفسیری، یک تعبیری، یک مطلبی دربارۀ یک آیۀ قرآن از پیغمبر میرسید، حتماً مردم در معنای این آیه، گفتۀ پیغمبر را و فهم پیغمبر را بر فهم خودشان ترجیح میدادند. شما اکنون قیاس کنید بقیۀ مطالب را. اگر از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله یک مطلبی نقل میشد، مردم بیقیدوشرط قبول میکردند. اگر راجعبه دستورات زندگی، از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله یک مطلبی نقل میشد، طبعاً مردم قبول میکردند و بهعنوان سنت، آن را مورد عمل قرار میدادند. اگر در شناخت افراد یک مطلبی از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله نقل میشد که فلانی چنین است، اهل دوزخ است، یا اهل بهشت است، یا آدم خوبی است، یا آدم بدی است، مردم بیقیدوشرط تسلیم بودند و قبول میکردند. این وضعیت ـ که البته وضعیت درستی هم بود، نادرست نبود، باید از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله قبول کرد، «ما آتاکُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ وَ ما نَهاکُم عَنهُ فَانتَهوا»[5] ـ نتیجهاش این شد که عدهای که از گفتار و اعمال و کردار پیغمبر مطالبی را نقل میکنند، بشوند سررشتهدار فکر و فرهنگ و عقیده و عمل مردم مسلمان. و بالطبع یکچنین وضعی بهوجود آمد؛ ..برای خاطر اینکه مردم نگاه میکنند، ببینند این سررشتهدارانِ فکر چه میگویند، از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله چه نقل میکنند، چه فتوا میدهند؛ منتظرند آن را بشنوند و عمل کنند.
..معاویه این مطلب را خیلی زود فهمید، احساس کرد که چندتا از این افراد زبدۀ راوی حدیث را باید دور خودش جمع کند؛ اما خب، افراد زبده چه کسانیاند؟ ابوذر غفاری، سلمان فارسی. ابوذر غفاری که با معاویه کنار نمیآید، ابوذر غفاری اگر بتواند، شمشیر را برمیدارد و به فرق سر معاویه میزند. مبارزات بیامان ابوذر را با معاویه، همۀ شما یا شنیدهاید و میدانید، یا باید بشنوید و بدانید...نه سلمانها، نه ابوذرها، نه عمارها، نه بقیه، نمیتوانند [با معاویه] کنار بیایند. چهکار کنند؟ مجبورند بگردند چهرههای ناشناختۀ ناموجّه را با تبلیغات، با استفادۀ از قدرت، با استفادۀ از زر و زور، موجّه و فریبنده کنند و بهصورت یک صحابی بزرگ درمقابل مردم نگه دارند، که مردم بگویند هرکس میخواهد حدیثی بشنود، از اینها بشنود. این چهرهها چه کسانیاند؟ یکی کعبالاحبار است.
کعبالاحبار حتی پیغمبر صلیاللهعلیهوآله را درک نکرده و این از عجایب است! او یک ملاّی یهودی بوده و در زمان خلیفۀ دوم مسلمان شده. بااینکه یک حدیث هم از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله نشنیده، یکی از محدثین و راویان عالیقدر دستگاه معاویه است! دیگری ابوهریره است، ابوهریرهای که بعضی از محققین حساب کردهاند و دیدهاند که اگر این آدم شب و روز هم پهلوی پیغمبر صلیاللهعلیهوآله [بوده] باشد، بازهم زمان مجاورت و معاشرت او با پیغمبر صلیاللهعلیهوآله گنجایش اینهمه حدیث را ندارد! او در صدر اول، در زمان پیغمبر، آدم باارزشی نبوده، اما در زمان خلیفۀ اول و خلیفۀ دوم، با یک سلسله فعالیتها، یک مختصر قیمت و ارزشی در جامعۀ اسلامی پیدا کرده، و در زمان معاویه، شده محدث بزرگ! شده روحانی درجهاولِ عالیقدر در دستگاه معاویه! ابوهریره ضمناً شاگرد کعبالاحبار هم هست،..مدتی هم تلمُّذِ این یهودیِ سابقهدارِ دیرین را کرده بود، برای اینکه سیاستش کامل شود! اینها میروند در دستگاه معاویه؛ معاویه آدمهای بیارزشی را ارزش میدهد، «مگسی را که تو پرواز دهی، شاهین است»[6]. امروز متأسفانه وقتیکه شما نگاه میکنید به چندینهزار حدیثی که از طریق اهل سنت در کتابهای حدیث نقل شده، میبینید بسیاری از آنها به ابوهریره برمیگردد و خیلی کمترش از طریق ابیذر یا سلمان یا مقداد یا عمار یا حواریینِ نزدیک امیرالمؤمنین علیهالسلام ـ که صحابیان بزرگ پیغمبر صلیاللهعلیهوآله بودند ـ نقل شده. (51/11/25)
سُلَیمبنقیس هلالی از شیعیان بزرگ و بزرگواری بود که دشمنان تشیّع ـ که حَجّاج عاملِ آنها محسوب میشد ـ او را مورد تعقیب قرار دادند. او درحالیکه تحت تعقیب و متواری بود، به یکی از شهرهای ایران پناهنده شد و آنجا در منزل کسی اقامت کرد. آنکس چند ماه یا بیشتر از چند ماه از او پذیرایی کرد تا اینکه سُلَیمبنقیس به حالت بیماری دچار شد و مشرِف به مرگ شد. گفت تو در ظرف این چند ماه به گردن من حقی پیدا کردی که از من پذیرایی کردی و به من پناه دادی، من به جبران این حقی که تو به گردن من پیدا کردهای، میخواهم یک چیزی به تو بدهم که قیمتش زیاد است. بعد بنا کرد مطالبی و حقایقی از تاریخ صدر اسلام را بیانکردن و گفتن؛ که بله، بعد از پیغمبر چه شد و چه کردند و بر خاندان پیغمبر چه گذشت. علی کِه بود و حسن و حسین کِه بودند و معاویه کِه بود. همۀ تبلیغاتی را که دستگاه ظالم معاویه، به انواع وسایل در آن روزگار اشاعه داده بودند و حقایقی که وارونه کرده بودند، اصل و درست همۀ اینها را گفت و کتاب سُلَیمبنقیس هلالی از آنجا پدید آمد.
در این کتاب [آمده] است که در زمان معاویه، آنوقتیکه قدرت برای معاویه کاملاً مستقر شد و توانست رقبای خود را از میان بردارد، مشغول تحریف حقایق شد؛ حقایق اسلامی و قرآنی، آن حقایقی که اگر مردم آنها را آنچنانکه بودند، میفهمیدند و میشناختند، یکلحظه هم معاویه را تحمل نمیکردند؛ بنا کرد حقایقی را که به زیان خودش بود، عوض کرد. آنجا این مرد بزرگوار میگوید که از همۀ عناصرِ دستگاهِ خلافت خطرناکتر، آن کسانی بودند که در لباس و در زیِّ طرفداران و منادیان و متولیان مذهب قرار داشتند. عین جمله را مرحوم شیخ راضی آلیاسین در کتاب صلح الحسن نقل میکند، عین جملۀ سُلَیمبنقیس در آنجا هست؛ البته کتاب سُلَیمبنقیس به چاپ هم رسیده. این یک شهادت عجیبی است از صدر اسلام. معلوم میشود که این یک بلیّۀ همیشگی است؛ آنکسانیکه با لباس و با زیّ و با اطوار و با حرکاتِ منادیانِ مذهب در کنار مخالفان مذهب قرار میگیرند، جزو خطرناکترین دشمنان مذهب و جزو مضرترین عناصر جبهۀ ضد مذهب معرفی شدند، این خیلی حرف عجیبی است. (52/12/2)
آنوقت در اینجا نقش ابوهریرهها چیست؟ وظیفۀ آنها چیست؟ وظیفۀ آنها این است که وضع و زمینۀ جامعه را آنچنان آماده کنند که معاویه بتواند بهآسانی و با خاطر جمع، بر این مردم حکومت کند. البته این کار از راههایی انجام میگیرد؛ آیات قرآن را عوضی معنا کنند از قول پیغمبر صلیاللهعلیهوآله؛ روایاتی از قول پیغمبر صلیاللهعلیهوآله جعل کنند در فضیلت معاویه و پدر معاویه و دودمان بنیامیه؛ یا از شیوههای غیر مستقیم استفاده کنند. به نظر من این شیوههای غیر مستقیم خیلی جالبتر هم واقع میشود...حدیثی برای شما بخوانم؛ به نظر من این حدیث از همه جالبتر و رندانهتر و مؤثرتر است. ازاینقبیل احادیث زیاد داریم که غیر مستقیم کاری میکند که معاویهها، آسوده و راحت زندگی کنند. این حدیث در کتاب «صحیح بخاری» که کتاب اولِ حدیثِ اهل سنت است، نوشته و مضبوط است.
«عَن اَبی رَجاءٍ عَنِ ابنِ عَبّاسٍ عَنِ النَّبیِّ صَلَّیاللّٰهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ قالَ مَن کَرِهَ مِن اَمیرِهِ شَیئًا فَلیَصبِر»[7]؛ خب معاویه، در روزگار خلافت اگر بخواهد زندگی کند، نمیتواند بیتالمال را به همۀ موارد و مصارف صحیحش برساند. اگر معاویه بیتالمال را به همۀ مصارف [صحیح] برساند، پس این پولهای گزافی که باید به ابوهریرهها، به کعبالاحبارها، به عمرو عاصها، به زیادبنابیهها و دیگر کسانی که در اطرافش هستند، داده شود تا تخت حکومت او را استوار و برقرار کنند، از کجا بیاید! پس مجبور است که به مردم ندهد، به حقدار ندهد، تا بتواند در مصارفی که به نظر خودش برای حفظ حیثیّتش لازم است، مصرف کند. بنابراین در حکومت امثال معاویه، مسئلۀ اختلاف طبقاتی، تبعیضها و نابرابریها، یک امر طبیعی و ضروری و قهری است؛ اجتنابناپذیر است. اگر معاویه بین همه پول تقسیم کند، به همه پولِ خوب بدهد، دیگر از تشکیلات او کسی باقی نخواهد ماند؛ چون آنها را با پول نگه داشته بود. پس فقر بهوجود میآید، نابرابری و تبعیض بهوجود میآید و این نابرابری و تبعیض، مردم را آشفته و ناراضی میکند، آنها را به قیام و شورش علیه حکومت معاویه وامیدارد و این برای معاویه خیلی سنگین است. چهکار کنند؟ حدیث از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله درست میکنند، و آن حدیث این است ـ و امثال این، صدها ـ که پیغمبر فرموده: «مَن کَرِهَ مِن اَمیرِهِ شَیئًا فَلیَصبِر» هرکس از یک امیری و حاکمی یک چیز ناخوشایندی دید، صبر کند. دلیلش چیست که صبر کند؟ «فَاِنَّهُ مَن خَرَجَ مِنَ السُّلطانِ شِبرًا ماتَ میتَةً جَاهِلِیَّةً» ـ اینهم دنبالۀ کلام پیغمبر صلیاللهعلیهوآله است به نقل از ابنعباس، گناهش به گردن خودش! ـ هرکس خودش را یک وجب از تحت قدرت موجود و مستقر خارج کند، به مرگ جاهلی میمیرد، مسلمان نمیمیرد. خب شما ببینید که این حدیث چقدر به درد معاویه میخورد، چقدر برای معاویه قیمت دارد. معاویه برای این حدیث چقدر به ابنعباس داده باشد خوب است؟ درمقابل این حدیث، ابنعباس چند میلیارد دینار گرفته باشد، سرش کلاه نرفته!
خب، این وضعیتی است که از صدر اسلام شروع شد. دوران معاویه تمام میشود و احادیث جعلی سرتاسر آفاق جامعۀ اسلامی را پر میکند. در خلالی که معاویه داشت این کار را میکرد، عدهای هم [فرصت را] مغتنم میشمردند که افکار و گرایشهای خاص خودشان را به نام اسلام؛ به خورد مردم بدهند؛ ازجمله یهودیها فکر میکردند که اساطیر تورات را به این وسیله به خورد اسلام بدهند، که عاقبت، اسرائیلیات درست شد. ما یک سلسله روایت داریم به نام «اسرائیلیات»[8]، روایتهای اسرائیلی، روایتهایی که یهود، مثل کعبالاحبار و بعضی دیگر درست کردند و به خورد مردم دادند. آفاق جامعۀ اسلامی پر شد از حدیث دروغ از زبان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و از زبان صحابۀ اولین، در مدح کسانی که شایستۀ مدح نبودند، و در مذمت کسانی که شایستۀ مدح بودند. این احادیث آفاق عالم اسلام را فراگرفت و یک تربیتی بهوجود آمد و مردم به این صورت تربیتی پیدا کردند. (51/11/25)
[بعد از معاویه، یزید بنا گذاشت تا] تشیّع را به هر وسیلۀ ممکن از بین ببرد. یکی از وسایل خیلی سادهاش ارعاب بود. ارعاب روشی نیست که امروز در دنیا معمول شده باشد، از قدیم بوده؛ از وقتیکه انسانهای ظالم و مستبد و خودخواه در عالم بهوجود آمدهاند و مردمی درمقابل آنها ـ با شناخت حق خود و انسانیت خود ـ در صدد مقابله برآمدهاند، ارعاب هم بهعنوان یک روش موفق ابتکار شد. و ارعابی که یزید بهوجود آورد، ارعاب جالبی است، واقعاً ارعابِ جالب توجهی است. مثلاً مدینه که پایگاه شورش و انقلاب است و علیبنالحسین علیهالسلام آنجا نشسته و قبر پیغمبر آنجاست و مسلمانانِ پیامبردیده و جنگ بدر و اُحد دیده، آنجا زندگی میکنند؛ ناگهان فرستاد آنجا را دِرو کنند، واقعۀ حَرّه پیش آمد. گفت ای سربازان من! بکُشید مردم را، رحم نکنید، هر کاری ممکن است بکنید! و کردند. در واقعۀ حَرّه، بچههای کوچک شیرخواره را کشتند؛ جلوی مادرها، بچه را گرفتند، محکم زدند به دیوار که مغزش متلاشی شود؛ بچه را بلند کردند، به آسمان انداختند، زیرش سرنیزه گرفتند که بچه روی این سرنیزه افتاد و متلاشی شد. بعد از آنکه واقعۀ حرّه گذشته بود، تا مدتها هرکه دخترش را شوهر میداد، میگفت من ضامن بِکارتش نیستم، سربازان یزیدی که آمدند اینجا، خیلی کارها کردند، من نمیدانم با دختر من چه کردند، ضامن بکارت این دختر نیستم؛ تا سالها! اینها مسائلی است که دنیا دیده به خودش.[9]
..یکی [دیگر] از راهها، تحمیق مردم است، تجهیل مردم، استحمار مردم، و خلاصه مردم را با پندارهای دروغین سرگرمکردن؛ این کار را هم شروع کردند. (51/11/22) [در همان واقعۀ حَرّه] عدهای از مردم مدینه رفته بودند شام و از نزدیک یزید را دیده بودند؛ عبداللهبنحنظلۀ غسیلالملائکه و عدۀ دیگری. آمدند گفتند شما از که دارید پیروی میکنید؟! این کیست؟! اینقدر خلاف شرع میکند، اینطور آدم میکُشد، اینطور شراب میخورد؛ بنا کردند از این نقلها به مردم مدینه گفتن. [و گفتند:] ما بیعت این را خلع کردیم و تمام! (52/11/29) یزید [هم] اعلام کرد که همۀ اهل مدینه بایستی اعتراف کنند که بردۀ من هستند!..البته خب بعضیها اعتراف میکنند، آنها واقعاً هم بردۀ یزیدبنمعاویهاند؛ آنها راستیراستی هم شایستۀ بردگیِ کسی مثل یزید هستند که به بندگی و غلامیِ حلقهبهگوش خود درمقابل یزید، به چاکری خود ـ چاکر یعنی برده، یعنی غلام ـ اعتراف میکنند. اما مردان آزاده اعتراف نکردند. سعیدبنمُسیَّب، حواری امام چهارم ـ دو سال بعد از فاجعۀ عاشوراست، [دوران] امامتِ امام چهارم است ـ گفت نهخیر، بنده بردۀ یزید نیستم، من بندۀ خدایم، یزید هم بندۀ خداست. و من میگویم سعیدبنمسیّب، بندۀ برگزیدۀ خداست؛ و یزید، بندۀ مردودِ مطرودِ سیاهرویِ خدا! سعیدبنمسیّب که اعتراف نکرد، دو نفر را انداختند به جانش، یا عمامهاش را به گردنش انداختند یا با دست بهقدری حنجرۀ او را فشردند که یقین کردند مُرده. البته سعیدبنمسیّب در این ماجرا نمرد و ماند تا زمان عبدالملک و آنجا هم باز قهرمانی تشیّع را نشان داد. 152/11/14 [حالا] در همین ماجرا، عُمال خودآگاه و ناخودآگاه دستگاه خلافت را [ببینید] که چگونه اذهان مردم را نسبت به واقعیات اسلامی عوض کردند. (52/11/29) یکی از اینها عبداللهبنعمر بود که آقازادگی هم با خود یدک میکشید، میگفتند پسر خلیفۀ دوم است. و این آقازادگی هم بیشتر به او وجهه و اعتبار میداد. خود او عُرضه و سابقه و فهم و کمالی نداشت، اما نام و آوازۀ پدر، او را یکقدری آبرومند و موجّه میکرد...او اهلوعیال و دوستان خود، و کسانی که زیر نفوذ او بودند را جمع کرد، گفت مبادا بیعت یزید را بشکنید که من از رسول خدا شنیدم که فرموده است: «إِنِّي لا اَعلَمُ غَدرًا اَعظَمَ»[11] من هیچ دغلی را بزرگتر از این نمیدانم که آدم با یک نفری بیعت کند برطبق بیعت خدا، بعد این بیعت را بشکند. یعنی ما با یزید بیعت کردیم و نباید بیعت را بشکنیم. حدیثش هم از پیغمبر است، و بنابراین مردم را وادار کرد که بیعت را نشکنند.
خب، ببینید این چه عامل عجیبی است برای اینکه مردم، یزید را تحمل کنند؛ این، تحمل یزید را اصلاً واجب میکند. سربازان چکمهپوش یزید آمدند مدینه، خونریزی کردند، آدمکُشی به راه انداختند، یزید را منفورتر کردند و رفتند...اینهمه سختیها بهوجود آمد، ارعاب بهوجود آمد، اما محبوبیت برای دستگاه بنیامیه بهوجود نیامد. محبوبیت را چه کسی ایجاد میکند؟ عبدالله عمر! نفوذ معنوی را چه کسی ایجاد میکند؟ عبدالله عمر! مقاومت مردم را چه کسی در هم میشکند؟ عبدالله عمر! عبدالله عمر است که از قول پیغمبر حدیث نقل میکند و از زبان اسلام و پیغمبر، مردم را وادار میکند که تسلیم بشوند و درمقابل یزید هیچگونه مخالفتی و تعرضی و قهری از خود نشان ندهند و همۀ جرائم او را یکجا قبول کنند؛ به بهانۀ اینکه بیعت کردند. (52/12/2)
ازجمله [دیگر] کارهایی که اینها میکردند، سعی میکردند به کل، محبت خاندان پیغمبر را از دلهای مردم بیرون کنند...ولی محبت برای چیست؟ چه فایدهای دارد این محبت؟ (52/11/29) اگر محبت نباشد، رابطۀ عملی بهوجود نمیآید. در سایۀ محبت میشود پیوند و پیوستگی عملی را بهوجود آورد؛ ..«قُل اِن کُنتُم تُحِبّونَ اللهَ فَاتَّبِعونی یُحبِبکُمُ اللهُ»[12]، دنبالۀ محبت باید اطاعت و متابعت باشد. (69/10/17)
خب، راههایی داشتند برای ازبینبردن این محبت. این راهها مختلف بود. [مثلاً] سر منبرها به خاندان پیغمبر بدگویی میکردند. و یک عدۀ بیعقل، مثل مردم شام قبول میکردند، میپذیرفتند. (52/11/29) [این حدیث را ببینید]: راوی این حدیث، عمرو عاص است؛ عمرو عاص جزو صحابۀ پیغمبر صلیاللهعلیهوآله است. مردمِ آن روزگار از کجا میفهمیدند که عمرو عاص حدیثش دروغین است؟ عمرو عاص علاوهبراینکه راوی حدیث بود، در کشور مصر اولامامجماعت بود، مردم به عمرو عاص اقتدا میکردند، پشت سر او نماز میخواندند، در قضاوتها به او مراجعه میکردند، در کارها حکمیت او را معتبر میشمردند، قرآن را از او میخواستند. و خب، البته در رأس حکومت و در دستگاه معاویه، مهرهای در شطرنجِ بازی ظلم و بغی و عدوان علیه عدل علیبنابیطالب علیهالسلام بود. روایت این است: «سَمِعتُ رَسُولَاللهِ» خودم شنیدم از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله «یَقولُ آلُ اَبیطالِبٍ لَیسوا لی بِاَولیاءَ»[13] آل ابیطالب جزو بستگان من نیستند، جزو نزدیکان من و پیوستگان به من نیستند. در اینجا «ولی» بهمعنای دوست نیست؛ بلکه یعنی پیوسته، همسطح، همجبهه. آل ابیطالب جزو همفکرهای من محسوب نمیشوند. (51/11/25)
اما مردم مدینه که چنین حرفی را قبول نمیکردند. مردم کوفه حاضر نبودند لعن خاندان پیغمبر را به آسانی قبول کنند. خب مردم مدینه و مردم کوفه را میگذاشتند که محبت داشته باشند؟ نه، برای آنها هم یک فکر دیگر میکردند. فکرشان چه بود؟ یک عده افراد خوشنام را ـ امان از افراد خوشنام و خوشظاهر! ـ که معروف بودند به دانش و تقوا [پیدا میکردند]، مثل چه کسی؟ مثل محمدبنشهاب زُهری، و بهوسیلۀ اینها سعی میکردند که علیه خاندان پیغمبر تبلیغات کنند. محمدبنشهاب زُهری فقیه معروف مدینه است، اهل مدینه است، عالِم به معیارهای روز، جلیلالقدر، و یک مرد بزرگ. و البته چون آدم خیلی ملاّی دانشمند چنین و چنانی بوده، دستگاه خلافت ایشان را برای مردم انتخاب میکند. این محمدبنشهاب زُهری داستانها دارد. ظاهراً هم با خاندان پیغمبر رفیق است، علاقهمند است؛ چقدر روایت از امام سجاد نقل کرده، چقدر روایت راجعبه امیرالمؤمنین و صدر اسلام نقل کرده که بهحسب ظاهر، اگر چنانچه اینها را کسی نقل کند، میگویند بله! این جزو مریدهای خاندان پیغمبر است. اما همین آدم برای خاطر اینکه محبت خاندان پیغمبر را از دلها بکِشد بیرون، حدیث جعل میکند؛ «عَن زَینِالعابِدینَ عَلِیِّبنِالحُسَینِ»، نقل میکند از امام سجاد و خودش حاشیه میزند: «وَ کانَ اَفقَهُ هاشِمیٍّ رَاَیتُهُ» داناترین و عالمترین هاشمیای که من دیدم همینی است که حالا از او میخواهم روایت نقل کنم؛ خب انسان گوش تیز میکند این روایت چیست که بزرگترینِ بنیهاشم و شریفترین افراد این خاندان گفته، گفته: «اَحِبّونا بِحُبِّ الاِسلامِ» ما را بهعنوان اسلام دوست بدارید، نه بهعنوان خاندان پیغمبر بودن، نه بهعنوان عالمتر و فاضلتر بودن، نه بهعنوان شایستۀ خلافت و رهبری بودن، نه بهعنوان مبارز ضد ظلم و استبداد و دستگاه طاغی حکومت بودن. «حُبُّکُم لَنا حَتیَّ صارَ شَیناً عَلَینا»[14] محبتی که شما به ما دارید، موجب ننگ و عار ما شده. شما میگویید که علیبنالحسین یا حسنبنعلی یا حسینبنعلی، اولاد رسولالله [هستند،] از این باب دوستشان دارید، مردم ما را سرزنش میکنند.
این را محمدبنشهاب زُهری نقل میکند! از چه کسی؟ از امام سجاد! و به گفتۀ خودش، از فقیهترین افراد بنیهاشم. اما این حدیث دروغ است، برای خاطر اینکه محبت خاندان پیغمبر بالاتر از محبت به یک مسلمان است؛ محبت به یک آدم مجاهد، بالاتر از محبت به یک مسلمان معمولی است؛ محبت به یک بندۀ صابر خدا، بالاتر از محبت به یک مسلمان معمولی است. آنوقت محبت به خاندان پیغمبر که همهچیز در آنها خلاصه میشود، جهاد فیسبیلالله در خاندان آنهاست، زکات و صلات در خاندان آنهاست، همهچیز در خاندان آنهاست، محبت آنها مثل محبت یک مسلمان معمولی باشد! خب این پیداست که دروغ است. اما چرا این را نقل میکند؟ برای خاطر اینکه میبیند مردم از دستگاه بنیامیه زده شدند، چون ناراحت شدند، چون دلسرد شدند، دشمنانشان را ـ یعنی خاندان پیغمبر را ـ دوست میدارند. اتفاقاً دوستی خاندان پیغمبر زمینۀ آمادهای هم دارد. (52/11/29) خب پیغمبر اکرم هم، در قرآن و به زبان قرآن، برای مردم خوانده بود: «قُل لا اَسئَلُکُم عَلَیهِ اَجراً اِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربٰی»[15] مودّت به خویشاوندان پیغمبر، پاداش نبوت است؛ هم در روایات فراوان دیگری؛ ای فاطمه! هرکه تو را برنجاند، مرا رنجانده؛ هرکه به تو محبت کند به من محبت کرده؛ دربارۀ امیرالمؤمنین همینطور، امام حسن همینطور، امام حسین همینطور. راجعبه محبت به خاندان پیغمبر، چیزهایی آمده...روایات صادرۀ قطعی میگوید دوستشان بدارید، و چون زمینه آماده است، و همه دوست میدارند، میخواهند این دوستی را از آنها کم کنند. آقای محمدبنشهاب زُهری با آن علمش، با تقوای ظاهریاش، با آن فقاهتش، اینطور روایت کرده. که یک مرد باهوشی مثل شیخ راضی آلیاسین رضواناللهتعالیعلیه میگوید اساساً نقلها و روایتهای محمدبنشهاب زُهری در قضایای خاندان پیغمبر، مطلقاً قابل قبول نیست، میگوید قابل اعتماد نیست این آدم، خائن است.
خب در یکچنین زمینهای، اسلام دارد تحریف میشود، قدرتها دارند خودشان را هرچه بیشتر در مغزها و دلهای مردم جا میکنند و خاندان پیغمبر دارند از افق ذهن و عاطفۀ مردم دور میمانند. (52/11/29) علاوهبر همۀ اینها، مردم را طوری بار آورده بودند، به کیفیتی روحیات انسانیِ مردم را عوض کرده بودند، که مردم، پستفطرت و دَنیّالطبع و کوچک و بیشخصیت شده بودند؛ حاضر بودند برای خاطر دلخوشی حاکم، استاندار و خلیفه، هر جنایتی را مرتکب بشوند. نگویید چطور ممکن است در ظرف ده، بیست سال این کار را انجام داد! میشود؛ وقتیکه قدرت در دست کسی بود، او میتواند مردم را بهصورت فرشتگانی بسازد و میتواند بهصورت اهریمنانی بسازد. مردم، این لوحهای پاک، آمادۀ هر نقش و نگاری هستند. هرگز آحاد بشر با حقیقت عناد ندارند، شما خیال نکنید که اینهمه میلیونها مردمی که در سراسر عالم، حق را نشناختند، اینها معاند حق هستند، ابداً! چه کسی با حق عناد دارد! اینها همان لوحها و صفحهها و کاغذهای سفیدی هستند که دستِ قدرتمندِ قدرتهای زمان، اینها را نقش و نگار کردهاند؛ همان مومهای نرمی هستند که دست قدرتمند قدرتها آنها را به شکلهای گوناگون ساختند؛ همان مواد مایعی هستند، آبگونی هستند که قالبهای نظامهای گوناگون آنها را به شکلهای مختلف درآورده است. (52/12/1)
من همیشه نظامهای اجتماعی را به تورهای ماهیگیری مثال میزنم که گاهی در میان خود، هزاران ماهی را میکشانند به یک سمت خاصی و آن ماهیان خودشان متوجه نیستند که با همان حرکت تور دارند به طرفی کشیده میشوند، نمیفهمند که کسی دارد آنها را هدایت میکند در داخل تور، خیال میکنند آزادند و دارند راه میروند، هیچ احساس اسارت هم نمیکنند. نظامهای اجتماعی هم اینچنینند، حتی نظام صحیح هم به یک معنا همینطور است، اگرچه در آن دیگر اسارت نیست، چون در آن، آگاهی و بینایی هست؛ وانگهی نظام مستند به خدا و بندگی، بالاخره بندگیِ خداست؛ اما هر نظام اجتماعی این خصوصیت را دارد. انسانها در نظام اجتماعی، داخل یک تور نامرئی هستند و دارند کشانده میشوند به یک طرفی. اگر چنانچه آنها را بهطرف بهشت ببرند، انسانها بهطرف بهشت میروند، و اگر بهطرف جهنم ببرند، انسانها دارند بهطرف جهنم کشانده میشوند. قرآن میفرماید: «اَ لَم تَرَ اِلَی الَّذینَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ کُفراً وَ اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ * جَهَنَّمَ یَصلَونَها وَ بِئسَ القَرارُ»[16] سردمداران نظامهای باطل و طاغوتی و کفرآمیز، انسانهایی را که در سایه این نظامها دارند زندگی میکنند، میکشانند بهسمت جهنم. و اگر این نظام یک نظام غیر خدایی است، کشانندگان این نظام، همان کسانی هستند که اطراف تور را گرفتند و دارند میبرند به یک طرفی. پس اطاعت از هر نظام اجتماعیِ باطل و غلط و غیر الهی، عبادت غیر خداست، ولو اسمش هم مسلمان باشد و نمازش را هم بخواند. (71/1/26)
پاورقیها
۱.ابنابیالحدید دراینباره مینویسد: «معاویه از گذشتههای دور، بغض علی را در دل داشت و بهشدت از او رویگردان بود، چرا اینطور نباشد، که امیرالمؤمنین در غزوۀ بدر برادر معاویه، حنظله، و داییاش ولیدبنعُتبه و بنابر اختلاف روایات، جدش عُتبه یا عمویش شیبه را کشت و بسیاری از بنیعبدشمس را به هلاکت رساند.»(شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل خطبه 25/ ص 338) خود حضرت در یکی از نامههایی که پیش از جنگ به معاویه مینویسند، به این حقیقت اشاره و معاویه را تهدید میکنند: «وَ عِندِی السَّیفُ الَّذی اَعضَضتُهُ بِجَدِّکَ وَ خالِکَ وَ اَخیکَ فی مَقامٍ واحِدٍ» شمشیری که بهوسیلۀ آن جَد و دایی و برادرت را در یکجا کشتم، پیش من است. (نهجالبلاغه/ نامۀ 64)
۲.تاریخالطبری/ ج5/ ص 327
۳.سوره مبارکه زمر/ آیه 53
۴.الفتوح (ابناعثم)/ ج7/ ص 133
۵.سوره مبارکه حشر/ آیه 7، «آنچه را فرستادۀ [او] به شما داد، آن را بگیرید؛ و از آنچه شما را باز داشت، باز ایستید.»
۶.بندۀ خویشتنم خوان که به شاهی برسم / مگسی را که تو پرواز دهی، شاهینی است (غزلیات سعدی)
۷.صحیحالبخاری (محمدبناسماعیل بخاری، متوفی 256 ق)/ کتاب الفِتَنِ/ مسئلۀ 6645
۸.این روایات بیشتر حول سه محور است. روایات تاریخی دربارۀ پیامبران و اقوام گذشته؛ حکایاتی در قالب بیان تاریخ بنیاسرائیل؛ و افسانههای مربوط به عقاید، آداب و رسوم باستانی که آشکارا از عقاید یهودیان گرفته شدهاند. ازجمله راویانی که به نقل چنین روایاتی مشهورند و پیش از اسلام آوردن، یهودی یا نصرانی بودهاند، عبارتند از: عبداللهبنسلام، کعبالاحبار، وَهَببنمُنَبِّه، تمیمبناوس الداری، محمدبنکَعب قُرَظیّ، ابنجُرَیح.
۹.الامامة و السیاسة/ ج1/ ص 238 و ج2/ ص 15
۱۰.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 19، «سعیدبنمُسیّب» را مطالعه کنید.
۱۱.صحیحالبخاری/ کتاب الفِتَنِ/ مسئلۀ 6693
۱۲.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 31، «بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد.»
۱۳.کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال (علیبنحسامالدین متقی، متوفی 975 ق)/ ج3/ ص 358
۱۴.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنالحسین/ فصل فی فضائل الامام السجاد/ حدیث2
۱۵.سوره مبارکه شوری/ آیه 23
۱۶.سوره مبارکه ابراهیم/ آیات 28 و 29، «آیا ندیدی آنکسانیکه نعمتهای خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند. قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی کشاندند ٭ جهنم؛ در آن وارد میشوند، و چه بد قرارگاهی است.»