رفتن به محتوای اصلی

علمای درباریگروه و سازمان

نام‌های دیگر: علمای کشورهای اسلامی، آخوندهای درباری

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمانی که به قدرت‌های حاکم وابسته‌اند و از آنان حمایت می‌کنند.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران به مناسبت عید مبعث— ۱۳۶۴/۰۱/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۴
۱۳۶۴۱۳۷۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۶۳ پاراگراف)

سازش با حاکمان فاسد و ضددین و گرفتن مستمری از آنان

… را به خلاف دستور صریح قرآن، بى‌حجاب در معرض قرار مى‌دهد، بى‌دینى او براى اهل دین، آشکار مى‌شود. حالا دروغ و خیانت و ارتباط با کفّار و گناهان این‌گونه را که به راحتّى قابل انکارند، نادیده مى‌گیریم. اینها گناهان آشکار را که حدّ شرعى دارند، علناً انجام مى‌دهند. با چنین اوضاعى، آیا ممکن است که علماىِ دینىِ آن کشور، نسبت به آن نظام و دستگاه، ذرّه‌اى احساس ایمان و اعتقاد کنند!؟ حتّى در آن کشورهایى هم که به ظاهر بعضى از احکام شرعى اجرا مى‌شود، همه مى‌دانند که سرانشان، رؤسایشان، پادشاهانشان و شاهزاده‌هایشان، افرادى فاسدند هستند، که مرتکب محرّمات کثیره و کبیره مى‌شوند. با وجود این، باز با آن دستگاهها سازش مى‌کنند و از آنها حقوق و مستمّرى مى‌گیرند.

پیامد شبهه‌افکنی آخوند مزدور در انقلاب و تشیع برای ملت‌های مسلمان

هدف استکبار، خاموش کردن آنهاست. اگر امروز در مصر، سودان، الجزایر، کشورهای شمال آفریقا، در خاور میانه و شرق آسیا و هر جایی که ملتهای مسلمان به نام اسلام و جمهوری اسلامی شعار می‌دهند، یک روحانی‌نما و یک آخوند مزدور بیاید و در اصل این انقلابی که مشوّق او شده است، در مذهب سرانش، در دین و ایمان متولیّان و متصدّیانش و در ریشه‌ی تشیّع، این گونه شبهه و خدشه و تشکیک کند، چه خواهد شد؟

وابستگی به ساواک و شهربانی و فساد آنان

وابستگان آنها بینِ روحانیت هم، فاسد بودند. آخوندهایی بودند وابسته به آنها. حالا ما میگوییم «آخوند درباری»؛ لکن دربار به بعضی از آن آخوندها هم اعتنایی نمیکرد! یعنی وابسته به همان ساواک شهر یامنطقه خودشان بودند. اسیر رئیس شهربانی و رئیس کلانتری محل بودند. به همان نسبت، فاسد بودند.اصلا هرکس که اندکی به نظام پادشاهی نزدیک بود، فاسد بود. هرچه نزدیکتر، فاسدتر. به آن مغز و لُبّش که میرسیدید، مرکزِ فساد و عفونت بود.

هم‌صدایی با دشمنان در جدایی دین از سیاست و مدح جنایتکاران

بدیهى است که نغمه‌ی شوم جدایى دین از سیاست، ساخته‌ی دشمنان پلیدى است که از اسلامِ زنده و درصحنه سیلى خورده و با این ترفند خواسته‌اند صحنه‌ی زندگى را از حضور دین فارغ کرده و خودْ زمام امور دنیاى مردم را به دست گیرند و بی‌دغدغه بر سرنوشت انسانها تسلّط یابند. امّا تلخ و تأسّف‌انگیز آن است که کسانى به نام دین و در کسوت علماى دین، همین سخن را تکرار کنند و در ترویج آن سعى و تلاش کنند. این هم‌صدایىِ برخى ملبّسین به لباس دینْ با دشمنان پلید و خطرناک، اگرچه در مواردى ناشى از غفلت آنان از اهمّیّت سیاست و نقش آن در سرنوشت انسانها و در مواردى ناشى از تنبلى و ترس و تن دادن به زندگى آسان است، امّا در مواردى هم ناشى از همدستى خطرناک این دین‌فروشان و نوادگان بلعم باعورا با ارباب قدرت و مکنت[53] است، که مسلمانان باید این را بزرگ‌ترین خطر و چنین آخوندهایى را پلیدتر از اربابان سیاسی‌شان بدانند و از شرّ آنان به خدا و به همّت و آگاهى خود پناه برند.این وعّاظ‌السّلاطین (لعنهم ا‌لله‌) به این هم اکتفا نمیکنند که نغمه‌ی شوم جدایى دین از سیاست را به زبان دین بیان کنند؛ بلکه براى تحکیم قدرت شیاطین، به مدح و ثنا و تأیید جنایت‌کاران هم میپردازند. آیا این، دخالت در سیاست و حرام نیست؟

خیانت عالمان درباری و خطرناک‌تر بودن عالم توجیه‌گر ظلم از خود ظالمان

… بنده آن کشورها را می‌شناسم، شما هم می‌شناسید. بعضى جاها ‌-که نمیشد بکلّى جامعه‌ی علمى را از بین ببرند یا آن‌قدر ضعیفشان بکنند که مثل نبودن باشد- از راه دیگرى وارد شدند؛ سعى کردند جامعه‌ی علمى را وابسته کنند به قدرتها، به دربارهاى فاسد، به حکومتهاى جائر. همین آخوندهاى وابسته‌ی درباری‌اى که در بیانات امام عزیزمان در طول دوران مبارزه و بعد از پیروزى انقلاب، مکرّر به بدى و نفرت از اینها یاد شده، به اسلام و مسلمین خیلى خیانت کردند. همان‌طور که امام چهارم، امام سجّاد (علیه الصّلاة و السّلام) به آن شخص نام‌آور زمان خودش فرمود که میبینم گردن خودت را محور و میله‌ی آسیایى قرار دادى براى ظَلَمه[4] و ستمگران که آنها آسیاى مظالمشان را بر روى میله‌ی گردن تو دارند میگردانند و با تکیه‌ی به تو ظلم میکنند.[5] آن عالِمى که توجیه‌کننده‌ی ظلم دستگاه‌هاى فاسد باشد، از خود آن دستگاه‌ها خطرناک‌تر است؛ آن روحانیّتى که اهداف استکبار را در جامعه عمل کند، زشت‌ترین و پلیدترین ایادى استکبار است؛ چون با ظاهر حق، باطن باطل را ترویج میکند. این چیزِ بسیار خطرناکى است و این آن کارى بوده که استکبار، با پول، با تطمیع، با فشار سعى کرد در طول این صد و چند ده سالِ اخیر در کشورهاى اسلامى انجام بدهد. البتّه اگر بگوییم موفّق شد، نه، حرف درستى نیست؛ استکبار به‌طور کامل هم موفّق نشد؛ براى خاطر اینکه در …

جعل حدیث، منقبت و کتاب با پول در دوران خلافت اموی و عباسی

… انجام می‌گرفت. در رژیم گذشته با تظاهرات اسلامی مخالفت نمی‌شد، اما با معنای اسلام و با روح اسلام چرا، با جهاد اسلام چرا، با امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر اسلام چرا، با بیان حقایق اسلامی چرا، اما با ظواهر اسلامی که به گاو و گوسفند آنها صدمه‌ای نزند مخالفت نمی‌شد. این حالت در دوران خلافت‌های اموی و عباسی هم وجود داشت، لذا برای اینکه اسلام را از روح و حقیقت خود خالی کنند، عده‌ای مزدور قلم‌به‌مزد و زبان‌به‌مزد داشتند. پول می‌دادند، حدیث درست می‌کردند؛ پول می‌دادند، منقبت[8] برای آنها درست می‌کردند؛ پول می‌دادند، کتاب برای آنها می‌نوشتند. می‌گوید وقتی و‌لیدبن‌عبدالملک از دنیا رفت، ما دیدیم کتاب‌های فلان عالم بزرگ ـ که اسمش را نمی‌آورم ـ بر حیوانات بار شد، بر استرها بار شد و از خزانۀ ولیدبن‌عبدالملک بیرون آمد.[9] یعنی این کتاب‌نویس، این محدث بزرگ، این عالم معروفی که این‌همه نام او در کتاب‌های …

برخورد سیاسی و گاه حاد امام سجاد (ع) با علما و محدثان وابسته

در کنار این، تلاش‌های دیگری را در زندگی امام سجاد می‌یابیم که درحقیقت، نشان‌دهندۀ پیشرفت آن حضرت در زمینۀ قبلی است. قسمت عمدۀ این تلاش‌ها، سیاسی و گاهی بسیار حاد است. که یک نمونۀ آن را، در برخورد امام سجاد (ع) با علمای وابسته و محدثین بزرگی که برای دستگاه حکومت فعالیت می‌کردند، می‌توانیم بیابیم. این بحث، در زمینۀ این برخورد است:

نقش علما و شعرای وابسته در مطیع ساختن مردم در برابر خلفا

یکی از شورانگیزترین مباحث زندگی ائمه علیهم‌السلام بحث از برخورد این بزرگواران با سررشته‌داران فکر و فرهنگ در جامعۀ اسلامی یعنی علما[41] و شعراست. اینها کسانی بودند که فکر و جهتِ ذهنی مردم را هدایت می‌کردند، و آنان را با وضعی که خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس می‌خواستند در جامعه حاکم باشد، عادت می‌دادند و نسبت به آن وضع مطیع و تسلیم می‌ساختند. این طرز برخورد در زندگی امام سجاد ـ همانند دیگر امامان (ع) ـ یک بخش جالب و مهم بود.

منشأ ذهنیت غلط از اسلام و اهمیت برخورد با آنان

از این داستان معلوم می‌شود که آن‌قدر جعل حدیث برای آنها آسان بود که حتی به‌خاطر ترحم بر اشک چشم کودکشان، یک حدیث علیه مکتب‌دار یا شهری که مکتب‌دار از آنجاست، درست می‌کردند. درهرصورت، این وضعیت موجب شده بود که یک ذهنیت و فرهنگی بسیار مخلوط، مجعول، و نادرست از اسلام، در جهان اسلام وجود داشته باشد، و منشأ این ذهنیت غلط، همان محدثین و علمایی بودند که در خدمت قدرتمندان و صاحب‌منصبان آن زمان بودند. بنابراین، در چنین وضعیتی، برخورد با این دسته، یک عمل بسیار مهم و تعیین‌کننده است.

تطمیع و تهدید علما برای ترویج خواست حاکمان جور میان مردم

… و خلاصه انحراف‌های گوناگون وجود داشت. اگر قرار بود احکام اسلامی و آیات قرآنی همان‌طورکه هست، برای مردم تبیین بشود، امکان ادامۀ حکومت و زمامداری و قبضه‌کردن قدرت برای اینها نبود؛ این بود که دست به تحریف می‌زدند. حالا تحریف را هم از چندین راه انجام می‌دادند. یکی‌اش این بود که بعضی از فقها و علما و محدثین و قراء و چهره‌های موجّه و اینها را می‌فریفتند و در کنار خود نگاه می‌داشتند، به آنها پول می‌دادند یا آنها را می‌ترساندند. بعضی را با طمع، بعضی را با ترس وادار می‌کردند که همان چیزی را که مورد علاقۀ آنهاست در بین مردم ترویج کنند. لذا شما اگر به تاریخ یکی، دو قرن اول اسلام نگاه کنید، یک منظرۀ عجیبی می‌بینید. این‌قدر چهرۀ معروف قدس و تقوا و علم، انسان می‌بیند که اینها در خدمت حکام و زمامدارانِ جور بودند و یک احکام عجیب و غریبی را به نام اسلام به خورد مردم دادند. حالا ببینید مثلاً از باب نمونه این چطور حکمی است که یک عالِمی این‌طور بگوید که خدای متعال و قرآن که به ما گفتند از اولی‌الامر پیروی کنید،[4] این اولی‌الامر هر آن کسی است که به هر وسیله‌ای بر مردم تسلط پیدا بکند؛ این اولی‌الامر است. ولو با دغل‌بازی و حیله و …

عرضهٔ خواست خلفا به نام دین توسط عالم‌نمایان و ماندگاری آن در کتاب‌ها

… نامعقول و نادرست است که اگر به اسلام و به یک ریشۀ اعتقادی و ایمانیِ مردم متصل نشود، برای کسی قابل قبول نیست؛ اما اینها آمدند این را به اسلام متصل کردند و ازاین‌گونه حرف‌ها زیاد زدند که در تاریخِ یکی، دو قرن اول اسلام ازاین‌قبیل مطلب الی‌ماشاءالله فراوان است. راه می‌انداختند این چهره‌های نامدار را خلفا در کنار خودشان مکه می‌بردند، مدینه می‌بردند، به مردم عرضه می‌کردند، در مجامع عمومی آنها را مطرح می‌کردند، و آنها را وسیله‌ای برای تأیید خودشان قرار می‌دادند...یکی از راه‌های تحریف دین این بود؛ این‌گونه افراد عالِم‌نما و فقیه‌نما و مقدس‌نما و زاهدنما در خدمت خلفا بودند و هرچه که آنها مایل بودند که مردم اعتقاد پیدا کنند، اینها به نام دین، آن را به خورد مردم می‌دادند. بعضی از اینها هم در کتاب‌ها هنوز مانده و متأسفانه بسیاری از مسلمین هنوز به آن چیزها معتقدند.

افشای علما و شاعران خودفروخته به‌عنوان سازندگان جو ناسالم فکری

بر اساس درک عمیق همین واقعیت نابسامان اجتماعی، امام موضع‌گیری خصمانۀ خود را در برابر قدرت‌های فکری و فرهنگی؛ یعنی شعرا و علمای خودفروخته ـ که آفرینندگان جَو ناسالم فکر اجتماعند ـ برملا می‌سازد و با فروکوفتن تازیانۀ شماتت خود بر سرِ آنان، اگرنَه در وجدان خفتۀ خود آنان، در ذهن و دل دنباله‌روانِ بی‌خبرشان، موجی از تنبّه و هوشیاری برمی‌انگیزد. با لحنی اعتراض‌آمیز به «کُثَیِّر» شاعر می‌فرماید: عبدالملک را ستودی؟! و او رندانه یا ساده‌لوحانه در صدد رفو‌کردن گناه خود برمی‌آید و چنین پاسخ می‌دهد: او را پیشوای هدایت خطاب نکردم، بلکه او را «شیر» و «خورشید» و «دریا» و «اژدها» و «کوه» خواندم؛ و شیر، سگی است …

الحاق فقیهان و محدثان مزدور به حکومت برای جبران کمبود دینی زمامداران

این حقیقتِ مسلّم موجب شد که پس از نخستین سلسلۀ خلفای اسلامی، زمامداران بعدی که از آگاهی‌های دینی، بسیار کم‌نصیب و گاه به‌کلی بی‌نصیب بودند، در صدد برآیند که این کمبود را به‌وسیلۀ رجال دینی وابسته به خود تأمین کنند و با الحاق فقها و مفسران و محدثان مزدور به دستگاه حکومت خود، این دستگاه را بازهم ترکیبی از دین و سیاست سازند.

تغییر احکام دین به میل زمامدار مستبد در پوشش اجتهاد

فایدۀ دیگری که وجود عناصر شریعت‌مآب در دستگاه حکومت داشت، آن بود که اینان طبق میل و فرمان زمامدار ستم‌پیشه و مستبد، به‌سهولت می‌توانستند احکام دین را به اقتضای مصالح تغییر و تبدیل داده و در پوششی از استنباط و اجتهاد ـ که برای مردم عادی و عامی قابلِ تشخیص نیست ـ حکم خدا را به‌خاطرِ خدایگان[19] دگرگون سازند.

دین‌فروشی در برابر پول خلیفه و دشمنی با علی (ع) در برابر دانش او

ملّها و علمایی که در زمان‌های گذشته از جهل قدرت‌ها استفاده می‌کردند و مثل کالا، دین به مردم می‌دادند و از خلیفه پول می‌گرفتند. اینها وقتی درمقابل علم قاطع علی، دانش بی‌پایان علی قرار می‌گیرند، طبعاً نمی‌توانند آن وضع پیشین خود را حفظ کنند و می‌شوند ضد علی. ازاین‌قبیل فراوان است. کعب‌الاحبارها، ابوهریره‌ها.

اجیرکردن چهره‌های دینی مانند ابوهریره و کعب‌الاحبار با پول و مقام

معاویه دو جور کار کرد؛ یکی اعمال قدرت سیاسی، و یکی اعمال قدرت فکری و فرهنگی. یک عده مردمان مزدوری که به نام دین، در میان اجتماع، دارای حرمت و شرف بودند، مثل ابوهریره‌ها، مثل کعب‌الاحبارها و امثال اینها را مزدور و اجیر خود کرد؛ به اینها پول دادند، به اینها حرمت و ارزش اجتماعی دادند، به خودشان نزدیکشان کردند، خط اینها را خواندند، آنها را مُفتی[8] و رهبر مذهبی مردم معرفی کردند. در مقابل از آنها چه خواستند؟ یک چیز خیلی کوچک! از آنها خواستند که آیات قرآن و سخنان پروردگار را برای مردم، عوضی معنا کنند؛ خیلی ساده. کار دیگر اینکه، از آنها خواستند از قول پیغمبر احادیث دروغ به نفع معاویه و به زیان علی جعل کنند؛ خیلی کار مختصر و بی‌ارزشی! …

بلیهٔ همیشگی بودن مدعیان مذهب در کنار مخالفان دین و خطر آنان

… بودند که در لباس و در زیِّ طرف‌داران و منادیان و متولیان مذهب قرار داشتند. عین جمله را مرحوم شیخ راضی آل‌یاسین در کتاب صلح الحسن نقل می‌کند، عین جملۀ سُلَیم‌بن‌قیس در آنجا هست؛ البته کتاب سُلَیم‌بن‌قیس به چاپ هم رسیده. این یک شهادت عجیبی است از صدر اسلام. معلوم می‌شود که این یک بلیّۀ همیشگی است؛ آن‌کسانی‌که با لباس و با زیّ و با اطوار و با حرکاتِ منادیانِ مذهب در کنار مخالفان مذهب قرار می‌گیرند، جزو خطرناک‌ترین دشمنان مذهب و جزو مضرترین عناصر جبهۀ ضد مذهب معرفی شدند، این خیلی حرف عجیبی است. (52/12/2)

بهره‌گیری دستگاه خلافت از چهره‌های خوش‌نام برای تبلیغ ضد اهل‌بیت

… را قبول نمی‌کردند. مردم کوفه حاضر نبودند لعن خاندان پیغمبر را به آسانی قبول کنند. خب مردم مدینه و مردم کوفه را می‌گذاشتند که محبت داشته باشند؟ نه، برای آنها هم یک فکر دیگر می‌کردند. فکرشان چه بود؟ یک عده افراد خوش‌نام را ـ امان از افراد خوش‌نام و خوش‌ظاهر! ـ که معروف بودند به دانش و تقوا [پیدا می‌کردند]، مثل چه کسی؟ مثل محمدبن‌شهاب زُهری، و به‌وسیلۀ اینها سعی می‌کردند که علیه خاندان پیغمبر تبلیغات کنند. محمدبن‌شهاب زُهری فقیه معروف مدینه است، اهل مدینه است، عالِم به معیارهای روز، جلیل‌القدر، و یک مرد بزرگ. و البته چون آدم خیلی ملاّی دانشمند چنین و چنانی بوده، دستگاه خلافت ایشان را برای مردم انتخاب می‌کند. این محمدبن‌شهاب زُهری داستان‌ها دارد. ظاهراً هم با خاندان پیغمبر رفیق است، علاقه‌مند است؛ چقدر روایت از امام سجاد نقل کرده، چقدر روایت راجع‌به امیرالمؤمنین و صدر اسلام نقل کرده که به‌حسب ظاهر، اگر چنانچه اینها را کسی نقل کند، می‌گویند بله! این جزو مریدهای …

حساسیت و مجادلهٔ ائمه با علمای نزدیک به دستگاه خلافت

عمدۀ مسائل امامت که شما می‌بینید در فرهنگ غیر شیعی دچار یک غربت و بی‌توجهی است، ناشی از همین دست‌کاری‌هاست. یا بسیاری از مسائل مربوط به تفسیر قرآن و آیات الهی در آن روزگار، مشمول همین دست‌کاری‌ها شده. و علت اینکه ائمه علیهم‌السلام نسبت به بعضی از علمای نزدیک به دستگاه خلافت حساسیت نشان می‌دادند، مثل محمدبن‌شهاب زُهری که امام سجاد علیه‌السلام آن نامۀ توبیخ‌آمیز را برای او نوشتند ـ و حقیقتاً عبرتی است برای همه ـ یا آن بیان امام باقر به یکی از بزرگان علمای زمان خودشان که فرمودند: «یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[2]، با این تعبیر با او صحبت کردند، و مجادلات و مباحثات ائمه با بعضی از بزرگان و نام‌آوران فقه و حدیث در زمان خودشان، ناشی از همین موضع‌گیری آنها بود.

تسخیر دل مردم به نفع قدرت سیاسی، کاری که از خود قدرت سیاسی برنمی‌آید

… به قول آن مرحوم[10] دزدی با چراغ آید که گزیده‌تر بَرَد کالا. ای‌کاش محمدبن‌شهاب زُهری‌ها، در جامعۀ اسلامیِ زمان امام سجاد و دیگر زمان‌ها نبودند، ای‌کاش نبودند و این سلاح بُرّا را به‌دست عبدالملک نمی‌دادند؛ اما واقعیت تلخ تاریخی این است که اینها بودند. اینها آن کاری را که دستگاه‌های قدرت سیاسی نمی‌توانستند بکنند، امکانش برایشان نبود، اینها برایشان فراهم می‌کردند. درآنجایی‌که دست قدرت‌های سیاسی هرگز نرسیده است و نمی‌رسد، یعنی سُویدای دل مردم، آنجایی که قدرت‌های سیاسی هرگز نتوانسته‌اند و نمی‌توانند به تنهایی آنجا را فتح کنند، یعنی قلعۀ عاطفه و روح مردم، آنجا را همین قدرت‌های به ظاهر دینی فتح می‌کردند و به‌دست دژخیم قدرت‌های سیاسی می‌سپردند. دل مردم را که قدرت سیاسی نمی‌تواند به‌دست بیاورد؛ با شلاق که دل کسی را نمی‌شود به‌دست آورد، با تازیانه که نمی‌شود کسی را مهربان کرد. شمشیر و تازیانه اگر اثری داشته باشد، این اثر، نفرت‌آوری است، ایجاد بغض است، نه ایجاد محبت. قدرت‌های سیاسی کِی می‌توانند خودشان …

فریب و تخدیر مردم برای سوار شدن عبدالملک بر دوش آنان

این‌هم یک زمینۀ دیگر که این‌گونه افرادی که ظاهرشان دل مردم را جذب می‌کند، دست قدرتمندشان، و علم و دانش و فضای ظاهری‌شان، دل‌ها و روح‌ها و عاطفه‌های مردم را رایگان به اختیار می‌گیرد. ازاین‌قبیل آدم‌ها هم بودند در زمان امام سجاد که همراه با دستگاه خلافت بودند و مردم را خام می‌کردند، مردم را خواب می‌کردند، مردم را تخدیر می‌کردند، تا عبدالملک به‌آسانی بتواند مردم را سرکیسه کند و بر دوششان سوار بشود. این‌هم این زمینه.

خطر فراوان به سبب ظاهر دینی و ناشناخته ماندن برای مردم

… همه، تکلیفشان را درمقابل دزد می‌شناسند. اگر بفهمند دزد است، می‌دانند با او چه بکنند. اشکالِ کار این است که نمی‌دانند محمدبن‌شهاب دزد است؛ برای خاطر اینکه این آدم نه سبیلِ از بناگوش دررفته‌ای، نه قدارۀ از رو بسته‌ای، و نه یک چشم از حدقه بیرون‌آمده‌ای دارد؛ ظاهری آرام، سیمایی باوقار، زبانی ذاکر، و سخنی گویای قرآن و حدیث! مردم چه می‌دانند این کیست! چون نمی‌دانند، خطرش زیاد است. و راه امام سجاد را، مثل یک خارْبنِ بزرگی، سد کرده. اینجا امام سجاد با این چه بکند؟

نقش خطیر عالمان وابسته در گذشته و حال به‌عنوان محور ستم حاکمان

… سنت نسوخته بود و نگران محو حقایق و فضایل نبودند، بلکه به‌جهت دیگری تو را خواستند؟ تو را خواستند تا اینکه تو را میله‌ای قرار بدهند که بر این میله، سنگ‌آسیای مظالم خود را بگردانند! میله‌ای که اگر نباشد، سنگ‌آسیا نمی‌گردد و آسیا به‌کار نمی‌افتد. ای محمدبن‌شهاب! تو همان میله‌ای هستی که سنگ‌آسیای مظالم بنی‌امیه بر روی گردن تو و بر محور تو می‌چرخد. ببینید این نقش، چه نقش عظیمی است؛ چه موقعیت حساس و خطیری است که محمدبن‌شهاب‌ها داشته‌اند و دارند. «وَ جِسراً یَعبُرونَ عَلَیکَ اِلَی بَلایا‌هُم» تو را پلی قرار دادند که از روی تو رد شدند و به بدبختی‌ها و مسکنت‌ها و بیچارگی‌هایشان رسیدند. «وَ سُلَّماً إِلَى ضَلالَتِهِم» (51/11/25) و نردبانی ساختند که به‌سوی ضلالت خودشان از آن بالا می‌روند. پاسدار اسلام، …

ایجاد شک در عالمان و جلب دل جاهلان به ستمگران به‌وسیلهٔ آنان

«یُدخِلونَ بِکَ الشَّکَّ عَلَی العُلَماءِ» به‌وسیلۀ تو در دل دانایان شک وارد کردند. این تردید را در هر عالمی به‌وجود آوردند، که اگر این راه خطاست، پس چرا محمدبن‌شهاب رفت؟ چرا من نروم؟ (51/11/25) و احیاناً برخی در این دام افتادند. پاسدار اسلام، ش11 چه مسئولیت خطیری است! تو را وسیله‌ای قرار دادند که دانایان را، حتی آگاهان را به‌سوی خود بکشانند، اما تویِ نادانِ غفلت‌زده نفهمیدی که از تو چه استفاده‌ای دارند می‌کنند...«وَ یَقتادونَ …

صلاح جلوه دادن فساد حاکمان بیش از نزدیک‌ترین وزیران و یاران آنان

واقعاً عجیب [است‌]، چه دید نافذ بینایی! این امام سجاد است. ببینید چطور موشکافی می‌کند! ببینید چطور این دقایق را ورق می‌زند و نشان می‌دهد! «فَلَم یَبلُغ اَخَصُّ وُزَرائِهِم وَ لا اَقوَی اَعوانِهِم اِلّا دونَ ما بَلَغتَ مِن اِصلاحِ فَسادِهِم وَ اختِلافِ الخاصَّةِ وَ العامَّةِ اِلَیهِم» حاصل این عبارت این است: (52/12/2) نزدیک‌ترین وزرای آنها و نیرومندترین یارانشان، به‌قدری که تو فساد آنها را در چشم مردم صلاح جلوه دادی، نتوانستند به آنها کمک کنند. پاسداراسلام، ش11 خدمتی که تو به آنها کردی، نزدیک‌ترین مقامات عالی و نزدیک‌ترین رجال سیاسی‌شان به آنها نکردند. آنها کاری که توانستند بکنند، این بوده که نشستند نقشه درست کردند؛ اما تو، خیلِ دل‌ها را به‌سوی آنان سرازیر کردی و روانه ساختی. کاری که تو کردی، هیچ‌کس نتوانست برای آنها انجام بدهد. ای زهی! ای مرحبا! ای مرحبا! جا دارد که احترامت کنند؛ خیلی به آنها خدمت کردی. خب آنها چه به تو دادند؟ هزار دینار؟ پنج‌هزار دینار؟ پنجاه‌هزار دینار؟ پانصدهزار دینار؟ آقایی دادند؟ نفوذ کلمه دادند؟ همۀ دنیا را …

افزودن قاضیان و محدثان و فقیهان مشهور بر مشکلات مردم و وابستگی به خلافت

در فضای پریشان و غم‌زدۀ کشور اسلامی که فقر و جنگ و بیماری، همچون صاعقۀ برخاسته از قدرت‌طلبی و استبدادِ حکمرانان اموی بر سر مردمِ بینوا فرود می‌آمد و می‌سوزاند و خاکستر می‌کرد، پرورش نهال فضیلت و تقوا و اخلاق و معنویت، چیزی در شمار محالات می‌نمود. رجال روحانی و قُضات و محدثان و مفسّران، که می‌بایست ملجأ و پناه مردم بینوا و مظلوم باشند، نه‌فقط به کار گره‌گشایی نمی‌آمدند، غالباً خود نیز به‌گونه‌ای و گاه خطرناک‌تر از رجال سیاست، بر مشکلات مردم می‌افزودند. نام‌آوران و چهره‌های مشهور فقه و کلام و حدیث و تصوّف، از قبیل حسنِ بصری، قُتادةبن‌دعامه، محمدبن‌شهاب زهری، ابن‌بشر، محمدبن‌المُنکَدر، ابن‌ابی‌لَیلی، و ده‌ها تن از قبیل آنان، درحقیقت مهره‌هایی در دستگاهِ عظیم خلافت یا بازیچه‌هایی در دستِ امیران و فرمانروایان بودند.

قدرت‌طلبی، عافیت‌طلبی و ریاکاری شخصیت‌های موجه عصر اموی

تأسف‌آور است اگر گفته شود که بررسی احوال این شخصیت‌های موجّه و آبرومند، آنان را در چهرۀ مردانی سر در آخورِ تمنّیاتِ پلید، همچون قدرت‌طلبی و نام‌جویی و کام‌جویی، یا بینوایانی جَبان[6] و پست و عافیت‌طلب، یا زاهدانی ریاکار و ابله، یا عالِم‌نمایانی سرگرمِ مباحثاتِ خونینِ کلامی و اعتقادی، در ذهنِ مطالعه‌گر مجسم می‌سازد.[7]

همراهی عالمان و زاهدان مشهور عصر اموی با دستگاه خلافت

آن‌وقت علما چه می‌کردند؟ علما و زهّاد معروف آن زمان، و رُوات حدیث که در آن زمان چهره‌های معروف عالم اسلامند، یک‌کدام از اینها با دستگاه خلافت، اندک مناقشه‌ای نداشتند. اینها هم چندجور بودند. بعضی کسانی بودند که در خانه نشسته بودند، و فکر می‌کردند که دلیلی ندارد بیخودی خودمان را به دردسر بیندازیم. حدیث هم می‌خواندند که پیغمبر گفته که بیخودی دودستگی ایجاد نکنید، بیخودی دردسر برای خودتان درست نکنید! یک عده اینها بودند. یک عده، علما و زهّادی بودند که …

عالم‌نمایان بی‌بهره از علم اسلامی، استوارکنندهٔ پایه‌های حکومت بنی‌عباس

برای علی‌بن‌موسی الرضا در مدینه، این فرصت هرگز به‌وجود نمی‌آمد که دستگاه‌های فکری و فرهنگی دروغ‌گو و رسوا را افشا کند. برای خاطر اینکه در بغداد و در خراسان ـ اطراف مأمون ـ و در کوفه و در سراسر کشورهای اسلامی، یک عده کسانی بودند به نام مفسّر قرآن، به نام حامل حدیث، به نام عالم، که اینها از علم اسلامی هیچ بهره‌ای نداشتند و به مردم فکر و فرهنگ اسلامی می‌فروختند؛ البته نوع تقلبی‌اش را! و محکم‌کننده و استوارکنندۀ پایه‌های حکومت بنی‌عباس هم، اینها بودند. در همۀ دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس هم ازاین‌قبیل آدم زیاد بوده. توجیه‌گرانِ ستمِ قدرتمندانِ ستمکار؛ اینها در دوران علی‌بن‌موسی علیه‌السلام زیاد بودند. خب حضرت که می‌رفت به خراسان، پیش مأمون، این فرصت برای حضرت پیش می‌آمد که جمع اینها را افشا کند. با اینها بحث …

ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی برای پامال کردن حقوق ملت‌ها

همان‌طوری‌که در آن نامۀ امام چهارم صلوات‌الله‌علیه به محمدبن‌شهاب زُهری خواندم، که امام علیه‌السلام از محمدبن‌شهاب زهری یک تصویری می‌کشد که ما امروز در قرن بیستم، وقتی برمی‌گردیم به تاریخ و ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی را برای کوبیدن ملت‌ها و از بین بردن رشدها و استعدادها و پامال کردنِ حقوق تودۀ مردم ملاحظه می‌کنیم، امروز تازه همان چیزی را می‌فهمیم که امام سجاد آن روز تشریح کرده در آن نامه.