رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۶. چهار دورۀ امامت

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

بنده همواره این نکته را مورد تأکید قرار داده‌ام که ما، زندگی ائمه علیهم‌السلام را باید زندگی یک انسان بدانیم. زندگی‌ای که 250 سال ادامه پیدا کرد ـ یعنی از سال دهم هجرت تا سال 260 هجرت ـ دویست‌وپنجاه سال زندگی ائمه علیهم‌السلام مستمراً بر همین روال بود. مثل‌اینکه یک فرد، یک انسان، یک راهِ دویست‌وپنجاه‌ساله‌ای را طی می‌کند، که هر بخشی از راه و هر زمانی از زمان‌هایش یک اقتضایی دارد. (66/5/9)

جریان امامت که از نخستین روز پس از رحلت پیامبر، ماه صفر سال 11 هجری پدید آمد و تا سال وفات امام حسن عسکری، ماه ربیع‌الاول سال 260 هجری در میان جامعۀ مسلمانان ادامه یافت؛ به‌طور تقریبی چهار دوره را گذرانیده، و هر دوره با ویژگی‌هایی ازلحاظ موضع‌گیری امامان در برابر قدرت‌های مسلط سیاسی.

دورۀ اول، دورۀ سکوت یا همکاری امام با این قدرت‌هاست. جامعۀ نوپا و جدیدالولادۀ اسلامی با وجود دشمنان قدرتمند و ضربت‌خوردۀ خارجی، و با وجود عناصر تازه‌مسلمان و درست جانیفتادۀ داخلی، به‌هیچ‌وجه تاب دودستگی و اختلاف صفوف را ندارد. کمترین رخنه‌ای در پیکر استوار این جامعه می‌تواند همچون تهدیدی نسبت به اصل و اساس آن باشد. ازطرفی زاویۀ انحراف واقعیت از حقیقت، آن‌چنان فاحش نیست که برای کسی همچون امیرالمؤمنین، که خود دلسوزترین و متعهدترین انسان نسبت به مکتب و جامعۀ اسلامی است، قابل تحمل نباشد. و شاید به همین جهات ـ که از پیش در آینۀ بینش پیامبر اکرم منعکس بود ـ پیامبر به این شاگرد برگزیدۀ خود فرمان داده بود در برابر چنین حوادثی، صبر و تحمل پیشه سازد.

این دوره، سراسر بیست‌وپنج سالِ میانۀ رحلت پیامبر اکرم، سال 11 هجری، و آغاز خلافت امیرالمؤمنین، سال 35 را دربرمی‌گیرد. آن حضرت در نامه‌ای خطاب به مصریان، وضع خود را در آغاز این فترت[1]، این‌گونه تشریح می‌کند: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتیَّ رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مَحقِ دینِ مُحَمَّدٍ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ فَخَشیتُ اِن لَم اَنصُرِ الاِسلامَ وَ اَهلَهُ اَن اَرَی فیهِ ثَلماً اَو هَدماً تَکونُ المُصیبةُ بِهِ عَلَیَّ اَعظَمَ مِن فَوتِ وِلایَتِکُم..فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ»[2] نخست از همۀ جریانات کناره گرفتم تا آنکه دیدم گروه‌هایی، از اسلام رجعت کرده و به نابودی اسلام دعوت می‌کنند. بیم آن بود که اگر اسلام و مسلمانان را یاری نکنم، در اسلام رخنه یا ویرانی‌ای پدید آید که خسارات آن عظیم‌تر باشد از موضوع ازدست‌دادن خلافت؛ این بود که به‌پا خاستم و کمر بستم.

زندگی بیست‌وپنج‌سالۀ علی علیه‌السلام در این دوره، حاکی از دخالت فعال و کمک و حمایتی است که از روی کمال دل‌سوزی نسبت به اسلام و جامعۀ مسلمانان انجام می‌گرفته است. پاسخ‌ها و راهنمایی‌های آن حضرت به خلفای زمان دربارۀ مسائل سیاسی و نظامی و اجتماعی و غیره، در نهج‌البلاغه و دیگر کتب حدیث و تاریخ نقل شده، و شاهد تردیدناپذیری است بر این شیوه در زندگی امام.

دورۀ دوم، دورۀ به‌قدرت‌رسیدن امام است. این دوره، همان چهار سال و نُه ماه خلافت امیرالمؤمنین و چند ماه خلافت حسن‌بن‌علی است که با همۀ کوتاهی و با وجود ملالت‌ها و دردسرهای فراوانی که از این حکومت انقلابی، غیر قابلِ تفکیک است، درخشنده‌ترین سال‌های حکومت اسلامی به‌شمار می‌آید. روش‌های انسانی و عدالتِ مطلق و رعایت ابعاد گوناگون اسلام در زندگی جامعه، همراه با قاطعیت و صراحت و جرئت، در این دوره بیش از همیشۀ تاریخ ثبت و ضبط است.

این دوره از زندگی امامان، نمونه‌ای بود برای حکومت و نظام اجتماعی، که در دو قرن بعد از آن، همواره امامان شیعه بدان فراخوانده و در راه آن تلاش کرده‌اند. و شیعه همچون خاطره‌ای گرامی از آن یاد می‌کرده و دریغ آن را می‌خورده، و رژیم‌های زمان‌های بعد را در مقایسۀ با آن محکوم می‌ساخته است. درعین‌حال، درس و تجربۀ آموزنده‌ای بوده که می‌توانست وضع و حال یک حکومت انقلابی و صددرصد اسلامی را، در میان جامعه و مردمی تربیت‌نیافته یا به انحراف کشانیده‌شده، نشان دهد.

دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن، سال 41، و حادثۀ شهادت امام حسین، محرم سال 61 است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمه‌مخفی شیعه شروع شد و برنامه‌ای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایان‌یافتن زندگی شرارت‌آمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین می‌توان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاه‌مدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.

و بالاخره چهارمین دوره، روزگار تعقیب و ادامۀ همین روش در برنامه‌ای درازمدت است؛ در زمان نزدیک به دو قرن، و با پیروزی‌ها و شکست‌هایی در مراحل گوناگون، و همراه با پیروزی قاطع در زمینۀ کار ایدئولوژیک، و آمیخته با صدها تاکتیک مناسب زمان، و مزیّن با هزاران جلوه از اخلاص و فداکاری و نمودارهای عظمت انسانِ طرازِ اسلام. 1پیشوای صادق/صفحات19-16

پاورقی‌ها

  1. ۱.مدت و زمان بین دو واقعه
  2. ۲.نهج‌البلاغه/ نامۀ 62/ نامه‌ای از جانب امیرالمؤمنین به مردم مصر که آن را همراه مالک اشتر فرستادند.
  3. ۳.سند متن‌های انتخاب شده از کتاب «پیشوای صادق»، به‌صورت پیشوای صادق/ شمارۀ صفحه، آمده است.

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط