امیرالمؤمنین با این انگیزه مشغول حکومت و زمامداری میشود: «فَلَمّا نَهَضتُ بِالاَمرِ»[1] وقتیکه زمام امر را به دست گرفتم، «نَکَثَت طائِفَةٌ» [گروهی بیعت شکستند]؛ یک عده مردمی که قبلاً جزو خوبها بودند، قبلاً جزو مبارزان و مجاهدان فیسبیلالله بودند، جزو مُتَسابِقانِ اِلَی الخَیرات[2] بودند، خودشان در کنار علیبنابیطالب شمشیربهدست با دشمن خدا جنگیده بودند، اما متوقف مانده بودند. و امان از این خودخواهیها و متوقفماندنها و مومیاییشدنها! یک چهرهای بر اثر یک عمل صدق و حقی، یک جلوهای پیدا کرده. [جامعۀ دینی] هر روزی نیازی دارد، این نیازِ یک روز را برآورده کرده؛ فردا نیاز دیگری، روز بعد نیاز دیگری. بعد بر اثر اینکه یک روز، نیاز را او برآورده کرده، در یک هالهای از احترام و تقدس در نظر مردم باقی میماند. برای خاطر یک قدم، بار چندین قدم واجب دیگر از دوش او برداشته میشود. این اول فساد و انحطاط و انحراف است.
پیغمبر هر روزی وظیفۀ آن روز را انجام میداد و امیرالمؤمنین هم همینطور؛ طلحه و زبیر اینطور نبودند. یک روز وظیفهشان در رکاب پیغمبر شمشیرزدن بود، این شمشیر را زدند، خوب هم زدند؛ اما بعد که جامعۀ اسلامی رو به انحراف و انحطاط رفت، اینها به خودشان و به دیگران، حالی کردند و باورانیدند که دیگر از آنها مسئولیتی نباید خواست، رفتند سراغ زندگی و راحت و تَعیُّش؛ رفتند مشغول زندگی شدند. آنها هم مثل دیگران پرداختند به زر و زیور دنیا، آنها هم مثل دیگران دل خود را مزرعه و اصطبل اسبها و قاطرها و شترها ساختند. گفت:
دِه بود آن، نه دل، که اندر وی گاو و خر بینی و ضیاع و عقار[3]
آن دلی که در آن هرچه نگاه میکنی، میبینی زمین، گاو، شتر و عشقِ اینها و نام اینها در این دل است، این دل نیست، این دِه است! بنده عرض میکنم اصطبل دِه هم هست، جاهای معمولی دِه هم نیست! اینها آنطوری شدند. اینها بنا کردند به استفاده از افتخارات گذشته؛ ما بودیم که با پیغمبر در فلانجا، در فلان صحنه حاضر شدیم و فلان عمل را انجام دادیم. خب، برای امروز چه داری؟ وقتیکه بناست این کاروان، این اتومبیل، این بار، این گردونه به سرمنزل برسد و هنوز نرسیده است، هر قدمی، یک نیرو و یک فشاری لازم دارد. هرکسی در هر قدم، یک مسئولیتی بر دوش دارد؛ تو یک جا زورت را زدی، حالا تا آخر میخواهی راه بروی، بلکه روی این گردونه سوار هم بشوی که دیگران هُل بدهند، که بنده آن روز اول هُل دادم؟ و این از بزرگترین خطرهایی است که یک جامعۀ حساس و هوشیار، ممکن است بعدها دچارش بشود.
هوش انقلابی و حساسیت انقلابی در مردم زمانِ عثمان ضعیف شده بود، نمیفهمیدند که طلحه، طلحه است برای خودش است؛ برای خدا یک بنده باید بود و برای جامعۀ اسلامی یک سرباز. طلحه است، برای خودش طلحه است و برای ادارۀ آمار. نمیفهمیدند که پسرعمۀ پیغمبر بودن برای زبیر، به درد تقسیم ارث و میراث میخورد، و نه به درد چیز دیگر. املاک جناب طلحه و جناب زبیر و جناب عبدالرحمان عوف و جناب سعد وقّاص و این سربازان قدیم، این جانفشانان روزگار گذشته ـ که شانسی میدانند که از میدان جنگ بحمداللهوالمِنَّة جان سالم به در بردند، حالا میتوانند به جبران آن زحمات و تلاشها و لطمات، یک پایی دراز کنند و لمی بدهند و کِیفی بکنند ـ در اطرافواکناف [از کجا بهدست آمده بود]، این آقایان پول داشتند، طلا داشتند، مال داشتند؛ از کجا بهدست آورده بودند؟ از راه کَدِّ یمین و عرق جبین؟ نه! از راه نام و نشان و عنوان، از راه مدال، از راه افتخارات. ما بودیم که فلان وقت، فلانجا فلان کار را کردیم. مردم هم بیچارهها دیده بودند، [اما] نفهمیده بودند که این کار خطاست. حساسیت و هوشِ خدادادۀ اسلامبخشوده، از مردم گرفته شده بود، این چیزها را درست نمیفهمیدند.
غرض، اینها در سایۀ حکومت عثمان از این افتخارات استفاده میبردند؛ اما امیرالمؤمنین آمد سرِ کار، و اینها هم علی را میشناختند ـ اگر نمیشناختند، به این زودی در نمیرفتند، اما میشناختند ـ وقتی دیدند مردم هجوم آوردند، این خواست و نیاز طبیعی مردم، این احتیاج مردم به یک رهبر و یک نجاتبخش و منحصربودن امیرالمؤمنین بهعنوان تنها شخصیت نجاتبخش، مردم را کشانده است درِ خانۀ علی، اینها چه چیزی بگویند؟ بگویند مردم بیایید در خانۀ ما؟ نه! سیاست اقتضا میکند که اینها هم بروند با امیرالمؤمنین بیعت بکنند، و کردند؛ اما میدانند که امیرالمؤمنین همان سرباز خشنِ قاطعِ جدی و مصممی است که در راه خدا و برای خدا و در مراعات قانون، ذرهای انعطاف نمیپذیرد. ما با شما پسرعمه هستیم،[4] ما رفیق قدیمی هستیم، ما بالاخره یک حقی داریم، مردم بعد از ما مسلمان شدند، اصلاً مردم چه حقی دارند؛ امیرالمؤمنین با این حرفها فریب نمیخورَد، میگوید بروید. امیرالمؤمنین از آنها باهوشتر است. آنها سیاستمدارند، علی از آنها سیاستمدارتر است.
آنها آمدند مذاکراتِ مقدماتی کنند با امیرالمؤمنین، یواشیواش بفهمانند به علی که بابا ما با شما همراهیم، اما خب، بِشَرطِها و شُروطِها؛ ما را هم در نظر بگیرید، ما را هم حفظ بکنید. آمدند یواشیواش اشاره و نشانه که خلاصه ما را نگهدار علی، بهصرفهات است! امیرالمؤمنین میداند برای چه آمدند اینها؛ در همان شبی که اینها آمدند که حرف بزنند، پیشنهاد کنند، امیرالمؤمنین هم مثل خود آنها با یک عملِ اشارهای میفهمانَد که بروید، اینجا خبری نیست و آن عمل این است: چراغ را خاموش میکند! میگویند آقا چراغ را چرا خاموش کردی؟ میگوید آخر این بیتالمال است، میخواهم بیخودی نسوزد. یعنی بفرمایید! شما برای بیتالمال آمدید، دهانهایتان را وا کردید، جیبهایتان را باز کردید؛ بروید، من یک شمع بیتالمال را نمیگذارم بیخود بسوزد که من و شما بنشینیم با همدیگر گعده کنیم، احوالپرسی کنیم. اینها دیدند نه، در صف علیبنابیطالب باید مثل عمار بود، باید جنگید، باید تلاش کرد، باید کار کرد. نمیتوانند آقا بشوند، آن بالا بنشینند، امر و نهی کنند، خوب بخورند، خوب بپوشند، خوب جمع کنند؛ دیدند با علی نمیشود با انگیزۀ آز و حرص و ثروتطلبی زندگی کرد. از علی جدا شدند و با او جنگیدند؛ «نَکَثَت طائِفَةٌ» گروه اول ناکثینند؛ یعنی عهدشکنندگان.
گروه دوم «وَ مَرَقَت اُخرَی» یعنی یک گروهی مانند تیری که از چلّۀ کمان بیرون میآید، از دین بهسرعت بیرون رفتند. از دین بیرون رفتند، آنهم با آن سرعت، مثل تیری از چلّۀ کمان! پس پیداست دیندار بودند. این جمله را امیرالمؤمنین دربارۀ طلحه و زبیر نمیگوید، شهادت به دینداری طلحه و زبیر نمیدهد، اما شهادت به دینداری خوارج، قبل از خروج میدهد. میگوید از دین خارج شدند، پس پیداست توی دین بودند. خوارج، مردمی که واقعاً به دین معتقدند، واقعاً متدیّنند، پایبندند، پای دین ایستادند. آقا خمس بده، بفرما؛ سهم بده، بفرما؛ مکه برو، چشم؛ هر کار بگویی و بدانند از دین است، انجام میدهند. خب، پس یکچنین آدمی عیبش چیست؟ عیبش این است که نمیفهمد، عیبش این است که بازی میخورَد، عیبش این است که چشمش بسته است، عیبش این است که یکوقتی شمشیری را که علی به دستش داده، روی سرِ خود علی میخواباند؛ عیبش این است. این از طلحه و زبیر هم بدتر است. این مقدسِ نهروانی[5] از طلحه و زبیر هم بدتر و خطرناکتر است؛ چرا؟ برای خاطر اینکه طلحه و زبیر در میدان جنگ یکهو دلشان تکان میخورد که ایداد! داریم با علی میجنگیم، اما این مرد متدیّنِ معتقدِ خشکِ نادان که چشمش بسته است، بازی خورده، فریبش دادند؛ بر اثر کجفکری، یک تصور باطل به مغزش آمده، نجاتبخش خود، علیبنابیطالب را، بهعنوان دشمن خود و دشمن دین شناخته، این در میدان جنگ اصلاً تردید ندارد، بلکه میگوید: «وَ عَجِلتُ اِلَیکَ رَبِّ لِتَرضیٰ»[6].
همین مردی که خروج کرده بر علی علیهالسلام ـ یکی از خوارج ـ نیزه در شکمش فرورفته، نیزه را سرباز علی زده توی شکمش، این میآید جلو تا نیزه هی از پشتش بیرون برود و بیشتر فرو رود در شکم و اَمعایش، همینطور میآید جلو و میگوید: «وَ عَجِلتُ اِلَیکَ رَبِّ لِتَرضیٰ»[7] خدایا بهسوی تو شتاب گرفتم تا تو خشنود بشوی. خاک بر سرت! بهسوی جهنم شتاب گرفتی نه بهسوی خدا. عیبش این است. بله، متدیّن، مقدس، مؤمن، خوشاخلاق، اهل تضرع، اهل گریه و زاری، اینها را میدانم، اما نادان، کجفکر، متعبدِ بدون دانش، که امام علیهالسلام فرمود: «اَلمُتَعَبِّدُ بِغَیرِ عِلمٍ کَحِمارِ الطّاحونَةِ»[8] آنکسیکه بدون دانش و بدون آگاهی عبادت میکند، یک قدم به مقصد عبادت نزدیک نمیشود؛ مثل همان الاغ طاحونه و اسب عصاری. این حیوان دارد راه میرود دائماً، همهاش دارد قدم میزند، اگر روی خطِ مستقیم رفته بود، از بلخ و بخارا و سمرقند هم گذشته بود، [اما] بیچاره وقتی شب چشمش را باز میکنند، شش ماه بعد چشمش را باز میکنند، میبیند همان جایی است که روز اول بود. امام تشبیه میکند، میفرماید آنکسیکه بدون آگاهی و بدون دانش و بدون فهم و بدون بینش و بدون دل روشن و بدون فکر باز و آزاد، خدا را عبادت میکند، همینطور است، پیش نمیرود.
اما یک نفر آدم روشن، یک نفر آدم آگاه، یک آدمی که چیز میفهمد و میخواهد بفهمد، یک آدمی که در قضاوتهای خود و در عمل خود، در دوستی خود، در دشمنی خود، اندیشۀ خود را، فهم خود را دخالت میدهد، افراد را، مکتبها را، حرفها را با معیارهای قرآنی و اسلامی میسنجد، اگر قابل قبول بود روی چشم میگذارد، اگر قابل قبول نبود رد میکند؛ اینها اگر چنانچه عبادت خدا بکنند، پیش میروند. مثل آنکسیکه سوار اسب تیزپایی شده و دارد میتازد بهسوی مقصدی معیّن در راهی روشن. طبقۀ دوم و گروه دوم هم اینها بودند. این بدبختهای نادان با علی جنگیدند، البته اول بر اثر یک غفلت و اشتباه که از خود آنان سر زد، فریب معاویه را خوردند...[بعد] بر اثر همین اشتباه و خطا و این حالت [کجفکری] که دارند، با علی به هم میزنند.[9] این گروه دوم.
و اما گروه سوم، «وَ قَسَطَ آخَرونَ» و ستم کردند مردم دیگری. آنکسانیکه بنیادشان با ستم است، آنکسانیکه به اقتضای موضع طبقاتی خود و موضع اشرافی خود نمیتوانند با علی کنار بیایند؛ نه با علی، نمیتوانند با قرآن کنار بیایند. همان کسانی که پدرانشان، همجبهگانشان، رفقا و همپیالگانشان در میدان دیگری، در مکه با همین قرآن و با همین اسلام و با همین نماز جنگیدند. حالا که بعد از مدتی، دیدند همان موضع طبقاتی را در زیر پرچم اسلام و قرآن، و در زیر نام دروغ بندگی خدا و قبول این آیین؛ بهتر میشود بهدست آورد، حالا آمدند دنبال این دین، بهحسب ظاهر، شدند مدافع سینهچاکش! و بنابراین دل آنها از ایمان خبری ندارد و در روح آنها از دین سرسوزنی اثری نیست. اینهم یک گروه.
بنابراین یادتان باشد، حکومتهایی که برای خدا و در راه خدا شکل میگیرد، یا آن مردمی که در راهِ چنین حکومتی تلاش میکنند، سه گروه مزاحم و مانع دارند؛ اول، آنکسانیکه علاقه و گرایشی داشتهاند، حالا هم در نام دارند، اما دلشان نمیآید که از آن حفاظ بلورین و از روی برجِ عاج بیایند پایین، یک قدم دیگر بردارند، یک تلاش دیگر بکنند، به آنچه کردهاند بسنده کردهاند و دلْ خوش. گروه دوم، گروه دینداران متحجّر و متعصب و خشک و ناآگاه و نفهم. اینها هم یکی از بزرگترین موانع آن تلاش مقدسند، در همۀ زمانها و در همۀ دورانها. آنها هم بر اثر ندانستن، بر اثر نَیندیشیدن، بر اثر چشم و گوش را بازنکردن، بر اثر عملنکردن به توصیۀ قرآن، جزو مزاحمین راه علی و حکومت علوی و هر تلاش مقدسی هستند که در این راه انجام بگیرد. و گروه سوم، معارضین اصلی، معارضین اساسی، آنکسانیکه موضع طبقاتیشان اجازه نمیدهد مکتبی مانند اسلام را بپذیرند، آنکسانیکه در همۀ دورانها، افرادِ تیپ آنها با انبیا و عباداللهالصالحین جنگیدند و خون آنها را ریختهاند. البته یک روزی این گروه سوم در شکل کفر جلوه میکند، یک روزی در لباس اسلام، اما ماهیت همان است که بوده است. در هر دو جا حقیقت یکی است. (53/9/1)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه
۲.سبقتگیرندگان بهسوی کارهای خیر
۳.دیوان اشعار، سنایی غزنوی/ قصیدۀ 75
۴.مادر زبیربنعوام، صفیه دختر عبدالمطلب، و پدرش عوام، برادر حضرت خدیجه بوده است.
۸.تصنیف غررالحکم و دررالکلم/ قسم الاول الاعتقادی و ما فیه/ باب الاول المعرفة/ فصل الاول اهمیّة المعرفة/ حدیث9
۹.در صفین، بعد از آنکه لشکر معاویه قرآنها را بر نیزه کرده و شعار حکمیت دادند، مِسعَربنفَدَکی تَمیمی و زَیدبنحُصَین طائی و جمعی از حافظین قرآن ـ که بعد جزو خوارج شدند ـ با اصرار از امیرالمؤمنین خواستند تا مالک اشتر را از میدان نبرد، بازگرداند. و با بیشرمی تمام گفتند: «ای علی، دعوت به کتاب خداوند را قبول و اجابت کن، وگرنه تو را با هرچه داری تسلیم خواهیم کرد. آیا میخواهی دربارۀ تو همان کاری را که نسبت به فرزند عفّان کرده بودیم، انجام دهیم؟» حضرت به ایشان گفتند: «کلام مرا، و منع و نهی شما را از ادامۀ جنگ، از یاد مبرید. اگر مطیع من هستید، جنگ را ادامه دهید؛ و اگر تمرد میکنید، هرچه میخواهید بکنید.» (الکامل فی التاریخ (عزالدین ابناثیر، متوفی 630 ق)/ ج3/ ص 317)