رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۴. لزوم شناخت صحیح ائمه (علیهم‌السلام)

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

در عالَم طلبگی مرسوم است و از قدیم‌الایام هم مرسوم بوده، که وقتی طلبه‌ای می‌خواست وارد هر علم و موضوعی شود، چند مطلب را به او تذکر می‌دادند. یکی از آن چند مطلب، فایدۀ آن علم بود. مثلاً طلبه علم منطق که می‌خواست شروع کند، اول باید می‌فهمید که فایدۀ این علم چیست و به چه درد او می‌خورد؛ تا این را نمی‌فهمید که این کارِ مفید و نافعی است، شروع نمی‌کرد. ما هم باید ببینیم که فایدۀ این بحث ما چیست.

شناخت رهبران و پیشوایان، برای پیروان و دنباله‌روان، دارای دو فایده است. یک فایده، «فایدۀ آموزش» است؛ اگر گفته و کردار و برنامۀ رهبر برای پیروان معلوم شد، فایدۀ بزرگ و مهمی که دارد، این است که به پیروان می‌آموزد چگونه زندگی کنند. چرا این فایده در شناخت برنامۀ رهبر هست؟ چون معنای رهبری این است، یعنی یکی از ابعاد رهبری این است. شما اگر چنانچه کسی را که امام می‌دانید، ندانید که دربارۀ فلان مسئله، قضاوتش چه بود و عملش چگونه بود، طبعاً نمی‌توانید از او پیروی کنید و مأموم او باشید، (51/11/19) [چرا که] امام یعنی پیشوا، امام یعنی پیشرو.

متأسفانه مسئلۀ پیشوایی و پیشرویی در مورد امام، امروز در معارف فرهنگ شیعی ما هیچ مطرح نیست. تا می‌گویی مثلاً امام صادق علیه‌السلام در فلان موقعیت یک‌چنین عملی انجام داد، تو چه می‌گویی؟ می‌گوید: آقا! امام صادق علیه‌السلام امام بود. تا می‌گویی امام حسین علیه‌السلام چنین، امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنان، امام هفتم چنان، امام عسکری علیه‌السلام آن‌طور ـ که زندگی هرکدام مظهر شکوه، مظهر عظمت، مظهر حماسه، مظهر کامل انسانیتِ اسلام‌پسند بود ـ می‌گوید: آقا! اینها امام بودند. خب، به دلیل اینکه اینها امام بودند، باید تو پیروی کنی؛ اگر امام نبودند که کسی وجود آنها را به رخ تو نمی‌کشید. ما که عمل گاندی را به رخ تو نمی‌کشیم که تو بگویی امام دیگران بود؛ ما عمل آن کسی را که تو قبولش نداری، به رخ تو نمی‌کشیم؛ عمل آن کسی را که تو امامش می‌دانی، به رُخت می‌کشیم. به همین دلیل که امام است، باید به حرفش عمل کنی؛ چون امام است، باید دنبالش بروی. یعنی چه که بگویی او چون امام است، پس من نمی‌توانم پسِ کار او و دنبال راه او را بگیرم؟ درحالی‌که این خطای خیلی بزرگی است، خطای خیلی بیّنی است.

وقتی‌که ما امام را به امامت شناختیم، باید راه امام را هم بشناسیم، خط سِیر زندگی او را هم بفهمیم و بدانیم؛ تا وقتی خط سِیر زندگی او را دانستیم، بتوانیم دنبال این خط سِیر را بگیریم و عمل کنیم.

امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه فرمود: «اَلا وَ اِنَّ لِکُلِّ مَأمومٍ اِماماً یَقتَدی بِهِ»[1] هر مأمومی، امامی دارد که به آن امام اقتدا می‌کند، دنباله‌روی آن امام است و باید دنبال آن امام برود؛ واِلّ امامِ او نیست و او هم مأموم او نیست. پس مسئلۀ اقتد‌اکردن و دنبال خط سِیر و زندگی امام رفتن، مطلبی است لازم و مقتضای لفظ امام و مأموم. مثل‌اینکه فرضاً در نماز جماعت، امام در حال سجده است، شما به یک‌باره بلند شوید بایستید، یا به یک‌باره بروید به رکوع، بعد هم بگویید بنده نماز جماعت می‌خواندم و مأمومِ این امام بودم. خب، این حرف و این ادعا، جز خنده و تمسخر، هیچ عکس‌العملی را ایجاد نمی‌کند. (51/11/18)

خاصیت مکبّر در نمازهای جماعت چیست؟ همین‌که می‌گوید امام بلند شد یا نشست، یا به رکوع رفت یا سجده کرد. این کار، لازم هم هست. اگر شما ندانید که امام سرش را از سجده بلند کرده، ممکن است سر را بلند نکنید؛ اگر ندانید که امام از جا بلند شده، ممکن است اصلاً از جا بلند نشوید. خب، این چه امامتی و چه مأمومیتی است؟ این چه امامتی و اقتدایی است؟ لذاست که در آیین فقه ما، یکی از چهار مدرک و مأخذ استنباط، سنت است. فقیه وقتی‌که می‌خواهد برای تدوین فقه اسلام، یعنی تدوین حقوق جامع‌الاطراف اسلامی، استنباط کند، درمقابل او، اول‌بار، قرآن قرار دارد که از آن تعبیر می‌کنند به «کتاب»؛ و دنبال سرِ کتاب، در کنار کتاب، «سنت» است.

سنت چیست؟ سنت عبارت است از قول معصوم، فعل معصوم، و تقریر معصوم[2]. قولش همان روایاتی است که از گفتار اینها در دست است؛ فلان کار را بکنید، فلان کار را نکنید. فعل او برنامۀ زندگی اوست؛ او چگونه عمل می‌کرد، برنامۀ زندگی‌اش چه بود. و ما اگر شناختیم و دانستیم که پیشوا و امام ما ـ که اگر در اینجا امام به‌معنای عام مورد نظر باشد، هم پیغمبر را شامل می‌شود و هم دوازده امام و پیشوای ما را ـ چگونه عمل می‌کرده، این شقّ سنت را هم پیدا کرده‌ایم. پس یکی دیگر از شقوق سنت، عمل معصوم است، یعنی آنچه او عمل می‌کرده؛ منتها تاکنون آنچه برای پیگیرانِ از اعمال و افعال معصوم مطرح بوده است، عمل اینها در مسائل فردی بوده؛ و این از بدبختی‌های اسلام بوده است، از انحراف‌های بزرگ اسلام بوده است.

همیشه در صدد بوده‌اند که ببینند امام صادق علیه‌السلام مثلاً در حال سجده به کجا نگاه می‌کرد، چشم را می‌بست یا باز می‌کرد؛ یا در وقت غذاخوردن، لقمه را چگونه برمی‌داشت؛ یا در وقت راه‌رفتن، به این‌طرف و آن‌طرف نگاه می‌کرد یا نگاه نمی‌کرد. اما در صدد نبوده‌اند که معلوم کنند در این خط سِیر تاریخیِ کاروان بشر، که امام صادق علیه‌السلام یک مهرۀ اساسی از این کاروان است، چگونه سِیر می‌کرد و چگونه حرکت می‌کرد؛ برای ایفای نقش تاریخی خود، چگونه عمل می‌کرد؛ درمقابل قدرت‌های طاغوتی که ریشه‌شان در تاریخ به زمان انبیای عظام و بزرگان تاریخ الهی می‌رسد ـ یعنی فرعون و نمرود و پیش از اینها ـ درمقابل این جبهه‌بندی بزرگ تاریخی چگونه عمل می‌کرد. در صدد نبوده‌اند اینها را پیدا کنند؛ یا اگر در صدد بوده‌اند، چیزی ننوشته‌اند که ما امروز از آنها استفاده کنیم.

ما امروز وقتی‌که برای پیداکردن روش زندگی ائمۀ معصومین علیهم‌السلام دنبال مدرک و مبنا می‌گردیم، مثل محققین قرن سوم و چهارم هجری، مجبوریم بگردیم دنبال همین روایات متفرق، همین نقل‌هایی که وجود دارد و نمی‌توانیم یک چیز شکل‌گرفته‌ای، یک نوشته‌ای، یک تألیفی، یک مطالعۀ منظمِ پیوسته‌ای را پیدا کنیم که ما را از بسیاری از مطالعات بی‌نیاز کند. نه‌خیر، باید مثل همان محققین قرن سوم و چهارم هجری عمل کنیم که می‌گشتند روایات را از دهان این‌وآن پیدا کنند و از مجموع نقل‌ها یک چیزی خودشان استنباط کنند. امروز ما هم در همان وضع قرار داریم؛ یعنی باید روایات را جمع کنیم و قول مورخ و قول محدث و قول مفسر را نگاه کنیم، و از مجموع آنچه نقل کرده‌اند، خودمان امروز یک استنباطی بکنیم. پس قبلاً این کار نشده؛ اگر می‌شد، ما امروز این احتیاج را نداشتیم.

بنابراین یک فایدۀ شناختن زندگی رهبران و پیشوایان، فایدۀ آموزندگی است. یعنی به انسان می‌آموزد که خط زندگی را چگونه باید مشی کرد و رفت و پیمود. به شیعه می‌آموزد که اگر می‌خواهد پیرو امام و پیشوای خود باشد، درمقابلِ فلان مسئلۀ تاریخی یا فلان حادثۀ اجتماعی، چگونه باید موضع بگیرد. به کسی که در مقام رهبریِ اجتماع به‌جای امام نشسته است، می‌آموزد که باید چگونه دنبال کار امام را بگیرد و چگونه جامعه را سِیر بدهد. و به آن‌کسی‌که گوش‌فرادهندۀ به سخن اوست، می‌آموزد که سخن او را چگونه گوش دهد؛ روی چه نکته‌اش تعبّد کند، و روی چه نکته‌اش آزاد و مستقل بیندیشد. این یک مطلب.

دومین فایده‌ای که بر شناخت رهبران و پیشوایان مترتب است، فایدۀ روحی و فایدۀ احساسی است، نه فایدۀ آموزندگی. یک جامعه مثل یک خانواده است. شما بچه‌های دو خانه را تصور کنید؛ [در خانه‌ای] اینها احساس کنند که پدر باشخصیتی نداشته‌اند، یا اصلاً پدر نداشته‌اند؛ عکس این را هم تصور کنید. [در خانۀ دیگر] اینها تصور کنند که پدر باشخصیت عظیم‌الشأنِ آبرومندی داشته‌اند که می‌توانند به او مباهات کنند؛ حالِ این دوجور بچه یکسان نیست. از مسائلی که امروز برای مردم دنیا مسلّمِ مسلّم شده، این است که برای ایجاد روح شخصیت و استقلال در امت‌های عالَم و در ملت‌هایی که در این جهان زندگی می‌کنند، یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین عوامل، این است که پیشینۀ افتخارآمیز این امت و چهرۀ منوّر رجال پیشرو و پیشتاز این امت، همچنان درخشنده و منوّر درمقابل چشم این امت گرفته شود؛ این در اینها روح غرور ایجاد می‌کند.

شما امروز ببینید آنهایی که، شخصیتِ بارزِ برجسته‌ای ندارند، یا به عللی نمی‌توانند روی سمبل آن شخصیت تکیه کنند، می‌گردند در لابه‌لای دفائن[3]، آثار مدنیّت‌های گذشته را بیرون می‌کِشند و غبار فراموشی را از چهرۀ اینها می‌زدایند. و اینها را درمقابل چشم گرسنه و پرسش‌کننده و کنجکاو ملت‌ها قرار می‌دهند و می‌گویند این تویی در چند قرن قبل؛ خودت را ببین؛ که انسان خودش را در آینۀ قرن‌ها می‌بیند. این کاری است که امروز در دنیا وجود دارد.

بلکه از این بالاتر، ملت‌هایی هم که با یکدیگر ارتباط نژادی ندارند، اما ارتباط هدفی دارند، ارتباط برنامه‌ای دارند، ارتباط نیازی و خواستی دارند؛ شخصیت‌های سایر ملت‌هایی را که با آنها این ارتباط را دارند، به‌عنوان یک شخصیت محبوب و آموزنده و قابل ستایش، درمقابل چشم می‌گیرند. مثلاً گاندی[4] نژادش غیر نژاد مردم مصر است، اما ملت مصر هیچ ابایی ندارد که از شخصیت گاندی تجلیل کند ـ به‌طور کلی ملتی که در حال رشد و ترقی بود، مثل ملت مصر، آن روزی که با دشمنانشان مبارزه می‌کردند ـ هیچ ابایی ندارد که گاندی را یک شخصیت بزرگ معرفی کند و روی آن کار کند و درباره‌اش کتاب بنویسد. چرا؟ برای خاطر اینکه اگرچه اینها با همدیگر ارتباط نژادی ندارند، ارتباط منطقه‌ای ندارند، اما اینها در یک نیاز با همدیگر مشترکند و آن، نیاز به استقلال است.

می‌بینید مردمی که مثلاً در ویتنام دارند می‌جنگند در آن نقطۀ دور عالم، ممکن است یک قهرمان دیگری را، که در یک نقطۀ دیگری با همان نیاز و با همان خواست، با یک دشمن دیگری می‌جنگد، تقدیس کنند. چرا؟ برای خاطر اینکه وقتی یک قهرمان، یک شخصیت محبوب، یک چهرۀ منوّر، به هر جهتی تعلق به یک ملت پیدا کرد ـ چون با اینها هم‌نژاد بود یا چون با اینها هم‌منطقه بود یا اگر هیچ‌کدام از اینها نبود، چون با اینها هم‌نیاز بود یعنی دارای نیاز واحدی بودند، دارای راه واحدی بودند ـ برای زنده‌کردن این ملت، خوب است که آن قهرمان را زنده کنند؛ خوب است که آن قهرمان را بشناسند. امروز شما هم وقتی‌که زندگی فلان قهرمان دیگر را که در گوشۀ دیگر دنیا زندگی می‌کرده، می‌خوانید، لذت می‌برید، احساس احتظاظ[5] می‌کنید، احساس می‌کنید که به‌خاطر نیاز مشترکتان با او، در خودتان یک غروری وجود دارد. پس این خاصیت شناخت رهبران است از جنبۀ دوم.

اتفاقاً آن کسانی هم که می‌خواسته‌اند و می‌خواهند در طول تاریخ، ملت‌ها را ضعیف کنند، بی‌شخصیت کنند، استقلال روحی و فکری را از اینها بگیرند، روی همین نقطه ـ مسئلۀ شخصیت‌ها و رهبران و چهره‌های درخشنده ـ انگشت گذاشته‌اند؛ رهبران را از اینها می‌گیرند، چهره‌های محبوب را از اینها می‌گیرند. وقتی‌که این احساس در یک ملت به‌وجود آمد که شخصیت برجسته‌ای در پیشینۀ زندگی تاریخی او وجود نداشته است، احساس حقارت می‌کند. وقتی احساس حقارت کرد، کار برای آن متصرف مستبد، بسی آسان است. برای اینکه کسی را تصرف کنی، اول کوچکش کن، اول تحقیرش کن، اول به او حالی کن که چیزی نیست، اول در دل او این مطلب را فرو کن که هیچ نقطۀ مثبتی در زندگی او وجود ندارد. وقتی‌که او خوب باورش آمد که هیچی نیست، وقتی باورش آمد که بی‌شخصیت است، وقتی باورش آمد که حقیر است، وقتی باورش آمد که بی‌بُتّه و بی‌ریشه است، خیلی آسان می‌شود او را تصرف کرد. این مطلبی است که برای شما احتیاجی به اثبات و استدلال ندارد. شما می‌بینید که پیشینه‌های پرافتخار را در کشورها و در جامعه‌ها و در میان ملت‌های محکوم، چگونه خلع کردند؛ با چه عناوین و بهانه‌هایی زدودند؛ چگونه صورت‌های زیبا و منوّر را زشت جلوه دادند. اینها را شما می‌بینید و روشن است. پس استعمارگران ـ به تعبیر معروف و شایع ـ و به تعبیر جالب‌تر، دشمن ـ دشمنی، مخصوص استعمارگر نیست؛ خیلی‌ها دشمنند، استعمارگر هم نیستند ـ وقتی‌که می‌خواهد ملتی را تصرف کند، در او نفوذ کند، او را قبضه کند، منافع خود را با وجود او تأمین کند و او را استثمار کند و مورد بهره‌کشی قرار دهد، یکی از کارهای جالب و حیله‌های مؤثرش، این است که شخصیت‌های برجسته را از او بگیرد.

و ما می‌بینیم که این کار به دو صورت ممکن است انجام بگیرد. یک‌وقت هست که یک شخصیت را به‌کلی پامال می‌کنند. یعنی ذکر و یاد و اسم او را اِنساء[6] می‌کنند. دربارۀ یک انسانی، توطئۀ سکوت به‌وجود می‌آورند؛ دربارۀ او حرف نمی‌زنند، از او سخنی نقل نمی‌کنند، از زیبایی‌ها و شگفتی‌های زندگی او مطلبی را یادآوری نمی‌کنند. یا بالاتر، اگر کسی نام او را بُرد، این را گناهی به‌شمار می‌آورند که مستحق مجازاتی است. مثل روش معاویه در زمان حکومتش. ازطرف شام بخشنامه‌ای به تمام مناطق قلمرو اسلامی صادر شد: «اَلا بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنِ رَوَی فی آلِ اَبی‌تُرابٍ»[7] هرکس که جمله‌ای را دربارۀ علی و خاندان علی علیه‌السلام نقل کند، من ذمۀ اسلام را از او برداشتم. یعنی او مسلمان نیست و با او باید معاملۀ کافر حربی شود. یعنی هر کار توانستید با او بکنید؛ اگر مالش را گرفتید، جانش را گرفتید، کتکش زدید، فحشش دادید، اسمش را از دیوان بیت‌المال حذف کردید، اشکالی ندارد. یعنی انسانی است که از نظر جامعۀ اسلامی اصلاً حیثیّت اجتماعی ندارد، از حقوق جامعۀ اسلامی برخوردار نیست، و رویش حساب نمی‌شود. این کار مدتی تعقیب شد، به‌شدت هم تعقیب شد. بنده حاکم و خلیفۀ دیگری را بعد از زمان معاویه سراغ ندارم که یک‌چنین وضعی را به‌وجود آورده باشد. البته خیلی به این فکر هم نبوده‌ام، تازه به این فکر افتاده‌ام و مجال رسیدگی کاملی نداشته‌ام. البته در زمان عبدالملک و هشام تا حدودی این‌طور بود، اما نه آن‌چنان وسیع و نه آن‌چنان پیگیر که در زمان معاویه بود. معاویه دستور داده بود از علی علیه‌السلام روایتی نقل نکنند، دربارۀ علی علیه‌السلام هم روایتی نقل نکنند، با شیعیان علی علیه‌السلام هم معاشرت نکنند. کار به جایی رسیده بود که اگر کسی با کسی دشمن بود، می‌گفت این شیعۀ علی علیه‌السلاام است؛ و این تهمت، استدلال و اقامۀ بیّنه لازم نداشت! وقتی می‌گفتند کسی شیعۀ علی علیه‌السلام است، معنایش این بود که باید دستگیر شود و برود به زندان‌های چنین‌وچنانِ حکومت اموی، و بعد هم اعدام شود و از بین برود. به قول مورخان: «اَلاَخذُ بِالظِّنَّةِ وَ القَتلُ بِالتُّهَمَةِ»[8] اگر نسبت به کسی ظنین می‌شدند، او را می‌گرفتند؛ و اگر کسی متهم می‌شد، او را می‌کشتند.[9]

دورۀ بنی‌امیه تمام شد. در دورۀ بنی‌عباس هم بنده یک خلیفه را سراغ دارم که همین‌طور عمل می‌کرد. و او متوکل عباسی بود که در صدد بود نام اهل‌بیت و نام این خاندان را از بین ببرد؛ و قضیۀ کربلا و قضیۀ آب‌بستن[10] و مانند این حرف‌ها را، بیش از آن مقداری هم که لازم است، آقایان شنیده‌اید.

این یک‌طور از بین بردن است. ولی این‌طور ازبین‌بردن چقدر مؤثر است؟ خیلی کم تأثیر دارد. شیخ راضی آل یاسین[11] مؤلف بزرگوار کتاب «صلح الحسن» می‌گوید: «در تکوین عالم، خاصیت زور و استبداد این است ـ کأنّه یک سنتی است ـ که هرگاه روی هر مسئلۀ فکری و هر جریان فکری، زور و استبداد و قدرت‌نمایی به‌وجود آمد، آن جریان فکری رشد می‌کند؛ این خاصیتِ طبیعی است». اتفاقاً تجربه‌ها هم همین را به ما نشان می‌دهد. بنابراین، این راه، خیلی راه موفقی نبود و دیدید که در زمان خود معاویه، آن‌همه فشارها، آن‌همه خفقان‌ها، آن‌همه اعدام‌ها به جایی نرسید؛ تاآنجاکه بعد از آنکه پسرش روی کار آمد، در کوفه شورش شد، در خود مدینه امام حسین علیه‌السلام حرکت کرد، عبدالله‌بن‌زبیر[12] چنین کرد، چنان کرد، و این آتش‌های خفتۀ در زیر خاکستر، همه برق زد و جرقه زد و به‌وجود آمد و خودش را نشان داد. بنابراین، این راه خوبی نبود.

و من به شما عرض کنم ای کاش همۀ خلفای بنی‌امیه و خلفای بنی‌عباس اشتباه می‌کردند و راه معاویه را دنبال می‌کردند. اما متأسفانه اینها این اشتباه را نکردند و راه معاویه تعقیب نشد و راهی بهتر از راه معاویه اختراع شد. و آن این بود: چهره را از بین نبردند، نام را نخواستند زیر خروارها خاک دفن کنند، آمدند چهره را تحریف کردند. و این خطرناک است. این کار گرفت؛ آن‌چنان گرفت و آن‌چنان این تیر به هدف رسید که دورۀ بنی‌امیه سرآمد، دورۀ بنی‌عباس سرآمد، قرن‌ها بر این گذشت و دوستان اهل‌بیت، اهل‌بیت علیهم‌السلام را آن‌چنان می‌بینند که آن دشمنان می‌دیدند. در زندگی اهل‌بیت علیهم‌السلام این جنایت بزرگ موفق شد. هنوز آن‌چنان است که شیعۀ امام صادق و مدعی تبلیغ سخن امام صادق علیه‌السلام ایشان را آن‌چنان معرفی می‌کند که اگر چنانچه شما را آن‌طور معرفی کنند، فحش تلقی می‌شود! اگر من را آن‌طور معرفی کنند، توهین تلقی می‌شود. و اگر امروز هر چهرۀ موجّهی را آن‌طور معرفی کنند، بی‌ادبی تلقی می‌شود. امام سجاد علیه‌السلام را همین‌طور معرفی کردند. امام سجاد علیه‌السلام را یک آدم ضعیفِ بی‌ارادۀ بازیچۀ بیمار معرفی کردند: امامِ بیمار! هیچ نام دیگری، هیچ عنوان دیگری، هیچ لقب افتخارآمیز دیگری غیر از «بیمار» برای یک امام پیدا نکردند! آن‌هم چه امامی! امام چهارمی که به نظر ما بنیان‌گذار نهضت مخفی شیعی بعد از واقعۀ کربلاست؛ امام سجادی که متزلزل‌کنندۀ بنیان اموی است؛ کسی که ضامن همۀ نهضت‌هایی است که در طول تاریخ تشیّع به‌وسیلۀ شیعه انجام گرفته. امام سجاد علیه‌السلام مادر همۀ اینها و به‌وجودآورندۀ همۀ اینهاست.

شیعه امروز امام سجاد علیه‌السلام را یک بیمار می‌داند؛ درحالی‌که بیماری امام سجاد ـ آنچه در تاریخ هست ـ محدود به همان چند روز کربلاست. خب، شما هم در عمرتان چند روز بیمار می‌شوید؛ بنده هم بیمار می‌شوم؛ هر آدم ورزشکارِ قوی‌هیکلِ نیرومندی هم در عمرش چند روزی بیمار می‌شود؛ اسم «بیمار» که دیگر نباید تا آخر روی این شخص بماند. به جای نام‌ها و عنوان‌های افتخارآمیزِ: امام مجاهد، امام عالِم، امام آگاه، امام سازمان‌بخش، امام تشکیلات‌ده، امام به‌وجودآورندۀ نهضت، امامی که موتور گردونۀ تاریخی تشیّع است، بگویند: «امام بیمار»!

پس ببینید که واقعاً این شیوۀ دشمن گرفته، و ما امروز درمقابل یک تحریف چندین‌قرنی قرار داریم، ما درمقابل یک‌چنین انبوه متراکمی از دروغ قرار داریم. بایستی از لابه‌لای این‌همه دروغ‌ها، این‌همه ظلمت‌های متراکم، حقیقت منوّر را، حقیقت درخشان را کشف کنیم و بیرون بیاوریم. کار مشکلی هم هست، اما شدنی است.

گفتیم که شناخت زندگی امام و سیرۀ عملی امام، دارای این دو فایده است: یکی اینکه آموزنده است، و دیگر اینکه برانگیزاننده و به‌اهتزازدرآورنده است؛ انسان را در پیچ‌وخم‌های زندگی کمک می‌کند، به انسان حالت تفاخر و مباهات می‌دهد. تعبیر جامع‌تری برای فایدۀ دوم هست و آن اینکه در انسان روح غروری به‌وجود می‌آورد. این احساس را در پیروان امام به‌وجود می‌آورد که راهی که او می‌رفت و امروز منِ شیعه مدعی‌ام که راه او را می‌روم، راه خداست، راه پرافتخار است، راه افتخارآفرین است؛ و بنابراین این راه را باید پیمود و باید رفت. شناخت امام این دو فایده را دارد.

متأسفانه امروز هیچ‌یک از این دو فایده در اختیار ما نیست، ما نه به‌صورت آموزنده زندگی امام را فهمیده‌ایم و نه به‌صورت برانگیزاننده. وقتی به زندگی ائمۀ هدی علیهم‌السلاام نگاه می‌کنیم، چیزی از زندگی اینها به‌دست نمی‌آوریم. خب، اگر بخواهید به ظاهر نگاه کنید، زندگی، زندگی متناقضی است، به‌حسب دریافت عوام مردم و آنهایی که در حکم عوامند؛ امام حسن علیه‌السلام یک‌طور زندگی می‌کند، امام حسین علیه‌السلام نقطۀ مقابل او زندگی می‌کند. هر دوی اینها زندگی‌شان با امام چهارم فرق دارد؛ هر سۀ اینها زندگی‌شان با امام هشتم فرق دارد؛ هر چهار اینها زندگی‌شان با زندگی امیرالمؤمنین علیه‌السلاام فرق دارد؛ هر پنج نفر اینها زندگی‌شان با زندگی امام دوازدهم علیه‌السلاام فرق دارد. آیا تناقض نیست؟ آیا اینها متناقض عمل نمی‌کنند؟ اتفاقاً این تناقض، به همین صورتِ تناقض، مورد قبول یک عده‌ای هم هست. یک مسئله‌ای را مطرح می‌کنی، دلیل می‌خواهد؛ از گفتۀ امام حسین یا از عمل امام حسین علیه‌السلام شاهدی برایش می‌آوری. برای اینکه به شما جواب بدهد، می‌گوید امام حسن علیه‌السلاام را چه می‌گویی؟ ببینید، اصلاً مثل‌اینکه در ذهن او، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام کارشان متناقض است. برای اینکه حرف تو را رد کند، حرف تو را جواب بدهد، که تو از امام حسین علیه‌السلام شاهد آوردی، می‌گوید امام حسن علیه‌السلام را چه می‌گویی؟ فوراً باید به او گفت برادر! من و تو که باهم برادرِ دروغی هستیم، حرفمان و فکرمان و راهمان متناقض است؛ اما امام حسن و امام حسین علیهماالسلاام علاوه‌بر برادری نژادی، برادر واقعی‌اند، برادر فکری‌اند، برادر ایمانی‌اند؛ لذا ممکن نیست راهشان متناقض باشد. تو اگر قبول کردی که امام حسین علیه‌السلام یک طور خاصی عمل کرده، باید قبول کنی که امام حسن علیه‌السلام هم همان‌طور عمل می‌کند. اگر زندگی امام حسن علیه‌السلام را غیر از آن می‌بینی، در بینش خود و در نگرش خود تجدیدنظر کن و بدان که اشتباه کرده‌ای؛ «ثُمَّ ارجِعِ البَصَرَ کرَّتَینِ»[13]. دوباره نگاه کن، ببین که زندگی امام حسن علیه‌السلام چگونه است. (51/11/19)

سیرتمان باید این باشد که این بزرگ‌مردان تاریخ اسلام را بشناسیم؛ و شناسایی اینها به نام و نشان و پاره‌ای خصوصیات، حرف تازه‌ای نیست. این را که امام سوم در سال چندم هجرت، یا امام ششم در زمان کدام قدرت اموی یا عباسی دیده به جهان گشود، یا می‌دانیم، یا اگر هم نمی‌دانیم، لازم نداریم. آنچه در زمینۀ شناخت این بزرگ‌مردان الهی برای ما لازم است، شناخت سیمای واقعی آنهاست؛ آنچه امروز به آن می‌گویند بیوگرافی. بیوگرافی یک انسان را چه چیزهایی تشکیل می‌دهد؟ آیا تاریخ ولادت او و تاریخ وفات او و عدد فرزندان او و نام زنان اوست؟ یا نه، عناصر و عوامل تشکیل‌دهندۀ شخصیت اوست؟ چه چیزهایی شخصیت این رجل مورد نظر را تشکیل می‌دهد؟

وقتی‌که کسی دربارۀ یک چهرۀ معروفی مثل گاندی حرف می‌زند یا کتاب می‌نویسد، اگر بپردازد به اینکه گاندی در چه سالی، و چه ماهی از آن سال، و چه روزی از آن ماه، و از پدری به چه نام و از مادری به چه خصوصیت، و در کدام شهر و در چه ساعت و در چه طالعی متولد شد، و کی مُرد، و چند زن گرفت و چند فرزند پیدا کرد؛ آیا شما که نه شیعۀ گاندی هستید، نه گاندی امام شماست، با خواندن یک‌چنین کتابی ـ که قاعدتاً کتاب کوچکی هم نخواهد شد ـ قانع خواهید بود که گاندی را شناخته‌اید؟ یقیناً نه! آنچه در زمینۀ شناخت شخصیتی مثل گاندی برای شما قانع‌کننده و راضی‌کننده است، این است که بدانید گاندی در هندوستان چه کرد، با کدام دشمن روبه‌رو بود، انگیزۀ او در مخالفت با این دشمن چه بود، برای اجرای این عمل از چه برنامه‌ها و چه وسایلی استفاده کرد، روابط او با دیگر شخصیت‌ها و چهره‌های معروف هند به چه صورت بود. اینها برای شما مهم است.

شما نگاه کنید به این بیوگرافی‌های معروفی که نویسندگان بیوگرافی‌نویسِ معروف عالَم مثلاً رومَن رولان دربارۀ چهره‌های معروف نوشته‌اند؛ ببینید چطور نوشته‌اند. بعد که آن را نگاه کردید، به‌سمت قفسۀ آن‌طرف کتابخانه‌تان برگردید، نگاه کنید به آنچه که به‌عنوان بیوگرافی امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام دوستان آنها و شیعیان آنها دربارۀ این بزرگ‌مردان به سِلک تحریر درآورده‌اند. در اینجا شما بسی حیرت‌زده خواهید شد؛ زیرا خواهید دید که در این نوع دوم از کتاب‌ها، چیزی که وجود ندارد، همین مسائل است.

بالاخره برای شما شیعۀ امام صادق علیه‌السلام بعد از چهارده قرن معلوم نشد که امام صادق علیه‌السلام حرف حسابش در این دنیا چه بود؛ آخر هم نفهمیدید آیا ایشان بنا داشتند که در جامعۀ اموی در اول کار و در جامعۀ عباسی در آخر زندگی، مثل یکی از افراد علاقه‌مند و وفادار آن امپراتوری زندگی کنند؟ یا نه، یک آدم مخالفی بودند؟ اگر مخالف بودند، آیا این مخالفت را به‌صورت غصه‌ها و روضه‌ها و ناراحتی‌ها در خود حفظ کردند و در دل نگه داشتند تا به فوت ایشان منجر شد؟ یا نه، این را به یک صورتی ظاهر کردند؟ هیچ معلوم نیست. اما این را که مادر امام صادق علیه‌السلام کیست، غالباً می‌دانند؛ چون صد بار شنیده‌ایم و صد بار گفته‌اند. اینکه فرزندان امام چه کسانی بوده‌اند، مکرر شنیده‌ایم؛ اگر یادمان نباشد، از بی‌حافظگی است. چون گفته شده و نوشته شده، و اقوال متعددی دربارۀ تاریخ وفات و تاریخ ولادت ذکر شده.

لذاست امروز در روزگار جلوۀ تشیّع، در روزگاری که پیشرفت‌های فرهنگ فکری عالَم، مخصوصاً فرهنگ انقلابی جهان، همه‌جا به اصالت شیعه، و واقعیت این آیین، و موافقت این آیین با سنت پروردگار در تاریخ و در انسان، گواهی می‌دهد، در روزگاری که جا دارد انسانیت، سخن امام شیعه را بفهمد و بشناسد، در یک‌چنین روزگاری هنوز وقتی‌که برمی‌گردیم به تاریخ صدر اسلام، می‌بینیم چهرۀ بزرگان این مکتب، ناشناخته است. اگر نبود کوشش عده‌ای از بزرگان سَلَف ما ـ که سخنان این بزرگواران را حفظ کردند ـ ما امروز از تشیّع چیزی در دست نداشتیم؛ چون رجال تشیّع را نمی‌شناختیم.

این، زمینۀ درد بود. و درمان، به تحقیق است و به کوشش و تلاش پیگیر، و به احساس مسئولیتی ازطرف محققین، و به ابراز علاقه‌ای ازطرف شیعیان ـ به‌طور عموم ـ که امامانشان را بشناسند.

ما اول احساس ناشناختگی را در خودمان بپذیریم و باور کنیم که ائمه را نشناخته‌ایم؛ اگر این را فهمیدیم و باور کردیم و معلوم شد، به گمان بنده، یک مقداری از راه پیموده شده. بلای بزرگ، ندانستن است؛ تصور باطل است و گمان اینکه ما ائمه‌مان را خوب می‌شناسیم. و آنهایی که بیشتر در «خود» سر فروبرده‌اند تا در «منابع تحقیق»، و به «پندارِ» خود بیشتر سرگرم شده‌اند تا به «واقعیت‌های زمان ائمه علیهم‌السلام»؛ وقتی‌که اشکی هم از روی دلسوزی می‌افشانند، خوشحالند که با معرفت می‌گریند! ما قبول نداریم که این گریه، گریۀ بامعرفت است. ولی قبول داریم که گریۀ بی‌معرفت، به چیزی نمی‌ارزد؛ گریۀ بامعرفت لازم است. لازم است انسان امام باقر علیه‌السلام را بشناسد تا ده سال گریه در مِنا بعد از شهادت امام باقر علیه‌السلام ـ به وصیت خود آن حضرت ـ اثر ببخشد؛ واِلّ شهادت امام باقر علیه‌السلام یک مرگ معمولی بود، اگرچه مسمومیت بود، [اما] این مطلبی نبوده که خود امام، وصیت کند که ده سال در مِنا بر من بگریید.[14]

آن امامی که برای زندگی دنیا ارجی قائل نیست، آن امامی که مغفرت خدا نسبت به او، بسته به استغفار مردم برای او نیست، آن امامی که در دنیا به زر و زیور دنیا و به جلوه‌های فریبندۀ دنیا اهمیت نداد و زاهدانه زندگی کرد و زاهدانه شهید شد، این امام این‌قدر عشق به دنیا ندارد که بگوید: «مردم! بعد از مرگ، بر من گریه کنید.» این برای اهل دنیاست. این منِ دنیاپرستم که وقتی در دنیا زنده‌ام، می‌خواهم مردم به من نگاه کنند؛ وقتی به یاد مرگ هم می‌افتم، دلم می‌خواهد مردم به یادم نوحه‌سرایی و گریه کنند. امام باقر علیه‌السلام چرا چنین وصیتی می‌کند؟ این نیست مگر اینکه امام باقر علیه‌السلام می‌خواهد مایۀ شناخت خود را تا ده سال در عمومی‌ترین مواقف مسلمان‌ها ـ یعنی در منا ـ فراهم کند. در فرصت کامل، مردم از همۀ ولایات می‌آیند، و آنجا دور هم جمع می‌شوند و به یاد امام باقر علیه‌السلام ـ محمدبن‌علی ـ مجلسی تشکیل می‌دهند و می‌گویند او وصیت کرده که بر من گریه کنید، عزاداری کنید. لذا ده‌ها استفهام برای ذهن آن مردم به‌وجود می‌آید و همین استفهام‌هاست که راه آنها را به‌سوی شناخت امام می‌گشاید؛ منظور این است. (51/11/20)

[ما] تردیدی نداریم در اینکه رهبران ما و امامان ما، ایشان هستند. «تردیدی نداریم» یعنی عالَم شیعه تردید ندارد؛ حتی عوام شیعه در این جهت مردد نیستند. همه می‌دانند، همه می‌شناسند؛ آنهایی هم که به خصوصیاتِ تاریخ زندگی نمی‌شناسند، به‌طور مجمل می‌شناسند؛ اگر هم نمی‌دانند که مثلاً تاریخ ولادتشان کی بود، تاریخ وفاتشان کی بود، چند قول در این زمینه هست، به‌طور مجمل می‌دانند که مثلاً امام موسی‌بن‌جعفر صلوات‌الله‌علیه امام هفتم بوده، امام علی‌بن‌موسی الرضا علیه‌السلام امام هشتم بوده، و ازاین‌قبیل. پس در عالَم شیعه دراین‌جهت تردید و شکی وجود ندارد.

یک چیز برای ما لنگ است و آن این است که ما اگرچه این بزرگواران را به نام و نشان و منصب شناخته‌ایم، اما زندگی اینها برای ما ناشناخته است. بحث ما دربارۀ این است که زندگی ائمۀ معصومین از اهل‌بیت علیهم‌السلام ـ همین دوازده نفر معهود ـ به چه صورت و به چه کیفیتی می‌گذشته است؛ هدف اینها چه بوده و برنامه‌های اینها را چه چیزهایی تشکیل می‌داده. (51/11/19) ائمۀ هدی علیهم‌السلام این‌کسانی‌که ما اینها را به‌عنوان پیشوا و مقتدای خود قبول کرده‌ایم، روش زندگی و مشی‌شان در زندگی چیست؟ درمقابلِ حوادث و جریاناتِ روز چگونه عمل می‌کردند؟ مناسبات آنها با پیروانشان ـ که اسمشان شیعه است ـ چگونه مناسباتی بود؟ رابطه‌شان با دشمنانشان، با خلفای زمان، با علمای وابسته به خلفای زمان ـ مثل ابویوسف‌ها[15]، زُهْری‌ها[16] و غیره ـ چگونه رابطه‌ای بود و چه مناسباتی با آنها داشتند؟ (51/11/18)

و ما معتقدیم که دراین‌باره اطلاعات کم است. بنده شخصاً اعتقادم بر این است که در این زمینه، خیلی اطلاعات کمی [داریم]؛ برای خاطر اینکه خود بنده هم قبل از آنکه در این زمینه بگردم و مطالعه کنم و یک چیزی بخواهم به‌دست بیاورم، یک اطلاعات خیلی مبهم و مجملی داشتم؛ بعد که وارد شدم و نگاه کردم، دیدم نه، خیلی حرف هست، خیلی مسائل هست، خیلی نگفته‌ها هست؛ آن‌قدر از این نگفته‌ها هست که اگر کسی بگوید شیعه، ائمۀ خود را اصلاً نشناخته، خیلی نباید تعجب کرد. (51/11/19)

برای خاطر اینکه این مسئله، مسئله‌ای است که یک دست نیرومندِ فوق‌العاده قوی‌ای سالیانی در این زمینه کارها کرده و آن، دست تحریف است. سابقۀ دخالتِ دستِ تحریف در این مسئله، به سابقۀ قدمت خودِ این مسئله می‌رسد. یعنی از همان روزِ زندگی خود ائمه علیهم‌السلام دست تحریف داشت کار می‌کرد برای اینکه وضع زندگی اینها را طور دیگر وانمود کند!

فرض کنید کسی مورد اطمینان و مورد قبولتان است و شما گفته‌اید که هرچه او گفت، من قبول دارم؛ [گرچه] آن شخص الان پیش شما هم نباشد. بعد خیلی طبیعی است یک نفر آدم ذی‌نفع ـ یک آدمی که از تحریف سود می‌برد ـ بیاید به شما بگوید که فلانی این‌طور گفت، فلانی به نفع من این‌طور قضاوت کرد، برای اینکه شما هم همان‌طور قضاوت کنید؛ این امر، خیلی طبیعی است!

خیلی طبیعی است که ربیع ـ غلام و مستخدم منصور ـ بگوید که امام صادق، رهبر شیعیان، آمد پیش ارباب ما منصور، و این‌طور تواضع کرد، این‌طور دستش را بوسید، این‌طور تملق کرد. از ربیع چه توقعی دارید؟ توقع دارید ربیع بیاید بگوید امام صادق علیه‌السلام در مجلس منصور علیه او شعار داد؟ خب ربیع این‌طوری حرف می‌زند دیگر. ربیع خادم منصور است، باید این‌طور حرف بزند. بعد پسر ربیع از قول ربیع نقل می‌کند، نوۀ او از قول او نقل می‌کند؛ باز یک نفر از شیعیانِ ساده‌لوحِ ساده‌دل هم از قول نوۀ ربیع نقل می‌کند! نتیجه این می‌شود که در کتاب می‌نویسند: عن عبدالله‌بن‌فضل بن ربیع، یکی از چهره‌های خیلی شناسای موجّهِ خوبِ نجیبِ شیعۀ واقعی، وَ کانَ مُتَشَیِّعاً ـ نوۀ ربیع شیعه بود؛ بعد هم گفتند چون نوۀ ربیع شیعه بود، این قضیه را برای ما نقل کرد؛ ولی اگر سنّی بود، نقل نمی‌کرد! ـ عَن اَبیه، عَن اَبیه، که ربیعِ معروف است؛ گفت در مجلس منصور بودم که امام صادق علیه‌السلام وارد شد، خیلی تملق کرد و گفت: «یا امیرالمؤمنین! من را ببخش، تو بزرگی؛ تو به شیوۀ ـ ایوب، یوسف، و سلیمان ـ عمل کن!»[17]

شما را به خدا ببینید چه تحریفی صورت گرفته؛ امام صادق علیه‌السلام سلالۀ نبوت، درمقابل منصور، بازماندۀ نمرود، بازماندۀ فرعون ـ و به گفتۀ خودشان، «فِرعَونُ هَذِهِ الاُمَّةِ» ـ آن‌طور حرفی بگوید. می‌شود انسان طور دیگر هم منظورش را پوشیده کند. اگر امام صادق علیه‌السلام می‌خواست در آن مجلس کشته نشود، هزار طور دیگر حرف‌زدن بود؛ لزومی نداشت که یک دروغ بَیّنی به مقدسات عالم، به انبیای عالم، به این سلسلۀ حق و حقیقت در تاریخ ببندد. پس پیداست که این حرف دروغ است. اما راوی، روایت کرده دیگر. راوی کیست؟ ربیع. از همان روزگاری که امام صادق علیه‌السلام زنده و سرپا و ناطق و در اجتماع بود و با مردم زندگی می‌کرد، دست تحریف به‌وجود آمد.

..چیزهایی در زندگی ائمه هست که این روش متضاد را تضعیف می‌کند. نمی‌شود یک انسان واحد، دارای یک فکر واحد، در یک موقعیت واحد، دوجور عمل کند؛ محال است. و اگر از او دوجور نقل کردند، یکی‌اش دروغ است؛ و آن نقلی دروغ است که با روش کلی و با اصول فکری اینها مخالف باشد. یک‌چنین قیاسی وجود دارد.

ما ان‌شاءالله خواهیم دید که ائمۀ ما، روابط و مناسباتشان با شیعه چگونه بود، با خلفای زمان چگونه عمل می‌کردند، با علمای وابسته به خلفای زمان چگونه عمل می‌کردند، با عناصر افراطی موجود در جامعۀ اسلامی آن روز چگونه عمل می‌کردند، البته افراطی از نظر دستگاه‌های حکومتی؛ یعنی با امامزاده‌های شورشگر.

این فصل بسیار مهمی است و یکی از نقاطی که تحریف فراوانی شده، همین‌جاست؛ که دائماً نقل کرده‌اند که امام صادق علیه‌السلام نسبت به زید چه گفت، نسبت به محمدبن‌عبدالله چه گفت، نسبت به طباطبا چه گفت و ازاین‌قبیل. وقتی انسان، حقیقت را می‌بیند، بی‌اختیار اشک تأثر از چشمش سرازیر می‌شود. وقتی انسان می‌بیند که امام صادق علیه‌السلام دربارۀ زید چه فرموده و آن را با آنچه در ذهن مردم است ـ که زید از نظر یک عدۀ زیادی از شیعۀ اثنی‌عشری یک شخصیت منفوری است ـ مقایسه می‌کند، تأسف عمیق و اندوه فراوانی در دلش سایه‌افکن می‌شود، که چرا باید یک حقیقت تا سرحدّ ضدّ خودش تحریف شود. اینها به‌هرحال موضوعات مورد بحث ماست. (51/11/18)

پاورقی‌ها

  1. ۱.نهج‌البلاغه/ نامۀ 45، نامه به عثمان‌بن‌حنیف کارگزار حضرت در بصره. تمامی شماره‌های خطب، نامه‌ها و حکمت‌ها بر اساس نهج‌البلاغۀ تصحیح شده توسط دکتر صبحی صالح است.
  2. ۲.منظور از «تقریر» این است که در محضر یکی از معصومین شخصی مطلبی را بگوید یا عملی انجام دهد، یا در زمانِ آن امام، سیره و عادتی در عرف مردم، رایج و معمول باشد، و معصوم علیه‌السلام بدون داشتن عذری مثل تقیّه، فاعل (انجام‌دهنده) یا عرف را از آن عمل نهی نکند. سکوت معصوم علیه‌السلام در این صورت، تقریر آن گفتار، کردار، یا سیره و عادت نامیده می‌شود.
  3. ۳.(دف‌ن) جمع دفینه، مالی که زیرِ زمین پنهان کرده باشند.
  4. ۴.ماهاتما گاندی (1948-1869 م) رهبر سیاسی و اجتماعی هندوستان بود که ملت هند را در راه آزادی از استعمار امپراتوری بریتانیا، رهبری کرد.
  5. ۵.(ح‌ظ‌ظ)، لذت و بهره‌مندی
  6. ۶.(ن‌س‌ی)، از یادها بردن، کسی را در مورد چیزی به فراموشی واداشتن
  7. ۷.شرح نهج‌البلاغه (ابن‌ابی‌الحدید)/ خطبۀ 203 / ذكر بعض ما منی به آل‌البيت من الاَذى و الاِضطهاد/ ص 44
  8. ۸.الاحتجاج علی اهل اللجاج (احمدبن‌علی طبرسی، متوفی 588 ق)/احتجاج الحسین بذکر مناقب امیرالمؤمنین و اولاده حین امر معاویة بلعن امیرالمؤمنین و قتل شیعته
  9. ۹.برای اطلاع بیشتر می‌توانید پی‌نوشت شمارۀ 1، «سخت‌گیری معاویه بر شیعیان امیرالمؤمنین» را مطالعه کنید.
  10. ۱۰.طبری در کتاب تاریخ خودش این واقعه را چنین توضیح می‌دهد: در سال 236 ق به دستور متوکل، آرامگاه حسین‌بن‌علی را تخریب و همه خانه‌های اطراف آن را ویران کردند، و فرمان داد که بر روی آن به کشت و زرع پردازند و بر روی قبر آب جاری سازند. مأموران متوکل از ورود مردم بدان جا جلوگیری می‌کردند. چنان‌که بانگ برآوردند، هرکس سه بار در آنجا دیده شود، به زندان خواهد رفت. و بدین ترتیب مردم را از اطراف آن پراکنده ساختند، و از ورود به محل قبر شریف امام جلوگیری کردند. (تاریخ‌الطبری/ج9/ ص 185)
  11. ۱۱.شیخ راضی آل‌یاسین (1372-1314 ق) فرزند شیخ عبدالحسین از علما و محققان و مورخان حوزۀ نجف اشرف.
  12. ۱۲.عبدالله‌بن‌زبیر فرزند صحابی رسول‌الله و از شخصیت‌های مورد احترام اهل سنت. وی با یزید بیعت نکرد و به نبرد با امویان پرداخت و بر حجاز تسلط پیدا کرد. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام وی را عامل انحراف زبیر می‌دانست.
  13. ۱۳.سوره مبارکه ملک/ آیه 4
  14. ۱۴.امام باقر علیه‌السلام به فرزندشان امام صادق علیه‌السلام وصیت کردند تا از باقی‌ماندۀ دارایی‌شان مبلغی را وقف کنند تا ده سال در منا برای ایشان اقامۀ عزا کنند. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و محمدبن‌علی و.../ ابواب تاریخ ابی‌جعفر محمدبن‌علی باقر/ باب1/ حدیث 25)
  15. ۱۵.قاضی ابویوسف‌بن‌ابراهیم (183-113 ق) از شاگردان ابوحنیفه، که در زمان خلافت مهدی و هادی و هارون‌الرشید عباسی در بغداد به منصب قضاوت رسید. و اولین کسی بود که قاضی‌القضات نام گرفت.
  16. ۱۶.محمدبن‌مسلم زُهْری (124-58 ق) از فقیهان و محدثان بزرگ مدینه که دانش فقهای هفت‌گانۀ اهل تسنن را فراگرفته بود.
  17. ۱۷.«فَقالَ لَهُ يا اَميرَ المُؤمنينَ اِنَّ سُلَيمانَ اُعطِیَ فَشَكَرَ وَ اِنَّ اَيّوبَ ابتُلِیَ فَصَبَرَ وَ اِنَّ يوسُفَ ظُلِمَ فَغَفَرَ وَ اَنتَ مِن ذَلِكَ السِّنخِ» (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و محمدبن‌علی و جعفربن‌محمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربن‌محمد الصادق/ باب6 / حدیث26)

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط