پس از آنکه حکومت پیغمبر اکرم پس از ده سال، با ارتحال این بندۀ شایستۀ برگزیدۀ خدا به جوار رحمت حق، پایان گرفت، فصل تازهای در زندگی جامعۀ اسلامی بهوجود آمد که فصل امامت بود. نوبت این است که جامعۀ اسلامی، با رهبری فرد برگزیده و شایستهای که خدا فرمان داده و پیغمبر برگزیده، بهسوی هدفهایی که برای این جامعه معیّن شده، چهاراَسبه بتازد. [اما] مسائلی پیشامد کرد که سیر جامعۀ اسلامی را، بهسوی این هدفها یا متوقف یا کُند کرد؛ و این مسائل را شما کموبیش در طول زمان شنیدهاید و میدانید.
ماجرای سقیفه پیش آمد، مسئلۀ سیاستبازیهای یک عده مردمی که به دین و به اسلام و جامعۀ اسلامی آنچنان علاقۀ وافر لازمی نداشتند. و توطئهها و نشستوبرخاستها و قراردادها پیش آمد. و نتیجه همان شد که خود امیرالمؤمنین در بیستوشش سال، بیستوهفت سال بعد از آن، در میانۀ یک جنگ، به یکی از افراد قبیلۀ بنیاسد، در ضمن بیان موجزی ذکر کرد: «فَاِنَّها کانَت اَثَرَةً شَحَّت عَلَیها نُفوسُ قَومٍ وَ سَخَت عَنها نُفوسُ آخَرینَ».[1] مسئلۀ سقیفه و غصب خلافت و بیستوپنج سال کوتاهشدن دست علی از ادارۀ اجتماع اسلامی، در کلام امیرالمؤمنین، در یک موقعیت حساس، در دو جمله بیان شده: انحصارطلبی بود، خودخواهی بود، دنیا را برای خود طلبیدن بود. عدهای بهسوی آن مشتاقانه دست دراز کردند، حکومت را برای خود خواستند، قدرت را به ناحق در اختیار خود گرفتند، «وَ سَخَت عَنها نُفوسُ آخَرینَ» عدهای هم بزرگوارانه با شرح صدر چشم پوشیدند. مسئله همین بود.
..اینجا علی علیهالسلام بر سر دو راهی است: یک راه این است که ستمی را بر خود و بر انسانیت موقتاً تحمل کند و آماده بشود که مردم صددرصد مسلمان نباشند، اگرچه نود درصد، هشتاد درصد ـ درصد آن را شما هرچه میخواهید معیّن کنید ـ مسلمانند. یک راه دیگر این است که علی، خود را آماده کند که اسلام از بین برود، قرآن نابود شود، نظام جامعۀ نوپای اسلامی متلاشی بشود. و هرگز علی راه دوم را انتخاب نخواهد کرد. علی بیستوپنج سال سکوت کرد بهخاطر این؛ تن به مصلحتی داد و از مصلحتی گذشت. (51/11/22)
آنگاه نقش همخوان با این شخص، نقش فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها است. اگر آن مظلومیت عظیم و جانسوز در تاریخ خود را نشان نمیداد، حقایق اسلام آنچنانکه بعداً آشکار شد، آشکار نمیشد. (77/7/19)
بیستوپنج سال گذشت و علی با قدرتهای زمان مبارزه نکرد. این تنها نقطهای است که در تاریخ 250 سالۀ ائمۀ ما، یک جا میبینیم که امام، مبارزۀ بهمعنای درگیری نداشته. تبلیغ میکرد، فضایل خود را بیان میکرد، شایستگی خود را به رخ میکشید، اما درگیری نداشت. این یک نقطه است. البته هرچه از آغاز این دوره بهطرف پایان این دوره نزدیک میشود، هرچه زمان بهطرف [خلافت] عثمان نزدیک میشود، وضع علی علیهالسلام تدریجاً عوض میشود. البته صورت مبارزهای که در امام صادق یا در امام موسیبنجعفر میبینم، در امیرالمؤمنین تا آخر بیستوپنج سال هم من نمیبینم. این دورۀ اول از زندگی ائمه است؛ یعنی دورۀ بیستوپنجسالۀ آغاز امامت، که امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه با دشمن، مبارزۀ بهمعنای درگیری ندارد؛ با کسی که قدرت را در دست گرفته است، جهاد ندارد. (51/11/22)