رفتن به محتوای اصلی

محمدبن‌شهاب زهریشخص

نام‌های دیگر: محمد بن شهاب زهری، زهری

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فقیه و محدث عصر امویان، شاگرد امام سجاد (ع) و مخاطب نامهٔ ایشان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹
۱۳۶۵۱۳۶۹

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۳۹ پاراگراف)

شاگرد امام سجاد (ع) که وابستهٔ دستگاه حکومت شد

..فساد سیاسی هم یک عامل دیگر است. اغلب شخصیت‌های بزرگ، سر در آخور تمنّیاتِ[3] مادی که به‌وسیلۀ رجال حکومت برآورده می‌شد، داشتند. شخصیت بزرگی مثل محمدبن‌شهاب زهری که خودش زمانی شاگرد امام سجاد هم بود، وابستۀ به دستگاه شد؛ که آن نامۀ معروف امام سجاد به محمدبن‌شهاب زهری، نامه‌ای برای تاریخ است که در «تُحَفُ‌العُقول» و جاهای دیگر ثبت شده است، نشان‌دهندۀ این است که چه وابستگی‌هایی برای شخصیت‌های بزرگ بوده. امثال محمدبن‌شهاب زیاد [بودند]. یک جمله‌ای را مرحوم مجلسی رضوان‌الله‌علیه در بحار از جابر نقل می‌کنند که ظاهراً جابربن‌عبدالله است که امام سجاد فرمود: «ما نَدری کَیفَ نَصنَعُ بِالنّاسِ، اِن حَدَّثناهُم بِما سَمِعنا مِن رَسولِ اللهِ ص صلّی‌الله‌علیه‌وآله ضَحِکوا»[4] نه‌فقط قبول نمی‌کنند، …

شاگرد امام سجاد (ع) که به خدمت دستگاه خلافت درآمد

محمدبن‌شهاب زهری نخست یکی از نزدیکان و شاگردان امام سجاد (ع) بوده است یعنی از کسانی است که علومی را از امام فراگرفته و احادیثی را نیز از امام سجاد نقل کرده است، ولی تدریجاً ـ به‌خاطر جرأتی که داشته ـ به دستگاه خلافت نزدیک می‌شود و در خدمت این دستگاه قرار می‌گیرد و از زمرۀ علما و محدثینی درمی‌آید که ائمه (ع) درمقابل آنها قرار می‌گرفتند.

نگارش احادیث به خواست امیران و خدمت به آنان

برای اینکه بیشتر به وضع محمدبن‌شهاب زهری آشنا شویم، چند حدیث دربارۀ او نقل می‌کنیم. یکی از آن احادیث، این است که وی می‌گوید: «کُنّا نَکرَهُ کِتابَةَ العِلمِ حَتَّیٰ اَکرَهَنا عَلیهِ هٰؤُلاءِ الاُمَراءُ فَرَاَینا اَن لا یَمنَعَهُ اَحَدٌ مِنَ المُسلِمینَ»[46] در آغاز ما از نگارش دانش خشنود نبودیم تا اینکه امیران و حکمرانان ما را وادار به نوشتن آنچه از دانش می‌دانستیم نمودند تا به‌صورت کتاب درآید. سپس ما چنین اندیشیدیم که هیچ مسلمانی را از این کار منع نکنند و همواره علم و دانش نوشته شود. از این سخن چنین برمی‌آید که تا آن‌وقت، بین این دسته از محدثین معمول نبوده که آنچه را از احادیث می‌دانند، بنویسند، و همچنین به‌روشنی مشخص می‌شود که محمدبن‌شهاب زهری در خدمت امرا بوده و آنها او را وادار به نگارش احادیث به مِیل خودشان می‌کردند.

پر کردن دفترهای انبوه حدیث برای ولید در تأیید اعمال او

یک نفر به نام «مُعمَّر» می‌گوید: ما خیال می‌کردیم که از زهری حدیث بسیاری نقل کرده‌ایم تا اینکه ولید[47] کشته شد. پس از کشته‌شدن ولید، دفترهای زیادی را دیدیم که بر چهارپایان حمل و از خزاین ولید خارج می‌شد، و می‌گفتند که: اینها دانش زهری است![48] یعنی زهری آن‌قدر کتاب و دفتر ـ برای ولید و به خواستۀ او ـ از حدیث پُر کرده بود که وقتی می‌خواستند آنها را از خزاین ولید خارج کنند، ناچار بر چهارپایان حمل می‌شد. این دفاتر و کتاب‌هایی که به امر ولید پُر از حدیث شده و متعلق به اوست، چگونه احادیثی خواهد بود؟ بدون شک یک حدیث هم در محکومیت ولید ندارد بلکه آنها عبارت از احادیثی است که بر اعمال ولید و امثال او صحه گذاشته شده است.

نسبت دادن حدیث هم‌شأنی صخرهٔ بیت‌المقدس با کعبه به پیامبر (ص)

حدیث دیگری دربارۀ زهری هست که بدون شک مربوط می‌شود به دوران وابستگی زهری به دستگاه خلافت. یعقوبی در تاریخش چنین می‌گوید: «اِنَّ الزُّهریَّ یُحَدِّثُکُم عَن رَسولِ اللهِ اَنَّهُ قالَ: لا تُشَدُّ الرِّحالُ اِلّا اِلَی ثَلاثَةِ مَساجِدَ، اَلمَسجِدِ الحَرامِ وَ المَسجِدِ مَدینَةِ وَ المَسجِدِ الاَقصَیٰ، وَ اِنَّ الصَّخرَةَ الَّتی وَضَعَ رَسولُ اللهِ قَدَمَهُ عَلَیها تَقومُ مَقامَ الکَعبَةِ»[49] یعنی زهری به پیامبر خدا نسبت داده که پیامبر فرموده است: با ایمان و قداست نباید کوچ و عزیمت کرد مگر به‌سوی سه مسجد: مسجدالحرام و مسجد مدینه و مسجدالاقصی و آن سنگی که ـ در مسجد الاقصی ـ رسول خدا پای خود را روی آن سنگ گذاشته، جای کعبه قرار می‌گیرد!! همین قسمت آخر حدیث مورد توجه من است که این سنگ را به‌جای کعبه حساب می‌کند و برای آن، همان شرف و ارزش کعبه را قرار داده است!

جعل روایت در جبری خواندن امیرالمؤمنین (ع) و شراب‌خواری حمزه

پس از اینکه محمدبن‌شهاب وابسته به دستگاه خلافت می‌شود، هیچ مانعی نداشته است که علیه امام سجاد (ع) و تشکیلات خاندان علوی هم احادیثی جعل کند، که در این مورد دو حدیث را در کتاب «اجوبة مسائل جارالله»[50] ـ تألیف مرحوم سید عبدالحسین شرف‌الدین ـ یافتم که در یکی از این دو روایت، محمدبن‌شهاب ادعا می‌کند که امیرالمؤمنین (ع) جبری[51] بوده! و به پیغمبر استناد می‌دهد که مراد از «انسان» در آیه «وَ کانَ الاِنسانُ اَکثَرَ شَئٍ جَدَلاً»[52] امیرالمؤمنین است! العیاذ‌بالله. در روایت دیگری نقل می‌کند که حمزۀ سیدالشهدا، شراب خورده بود. جعل این دو روایت فقط برای این است که از جبهۀ قدرتمندان سیاسی ـ که همان عبدالملک و خاندان بنی‌امیه می‌باشند ـ درمقابل ائمۀ هدی علیهم‌السلام حمایت شود، و خاندان پیامبر و سلسلۀ اولاد آن بزرگوار را ـ که مقابل اُمَویون قرار داشتند ـ از صورت مسلمانان طراز اول خارج …

جعل حدیث از قول امام سجاد (ع) برای کاستن محبت اهل‌بیت

… زُهری داستان‌ها دارد. ظاهراً هم با خاندان پیغمبر رفیق است، علاقه‌مند است؛ چقدر روایت از امام سجاد نقل کرده، چقدر روایت راجع‌به امیرالمؤمنین و صدر اسلام نقل کرده که به‌حسب ظاهر، اگر چنانچه اینها را کسی نقل کند، می‌گویند بله! این جزو مریدهای خاندان پیغمبر است. اما همین آدم برای خاطر اینکه محبت خاندان پیغمبر را از دل‌ها بکِشد بیرون، حدیث جعل می‌کند؛ «عَن زَینِ‌العابِدینَ عَلِیِّ‌بنِ‌الحُسَینِ»، نقل می‌کند از امام سجاد و خودش حاشیه می‌زند: «وَ کانَ اَفقَهُ هاشِمیٍّ رَاَیتُهُ» داناترین و عالم‌ترین هاشمی‌ای که من دیدم همینی است که حالا از او می‌خواهم روایت نقل کنم؛ خب انسان گوش تیز می‌کند این روایت چیست که بزرگ‌ترینِ بنی‌هاشم و شریف‌ترین افراد این خاندان گفته، گفته: «اَحِبّونا بِحُبِّ الاِسلامِ» ما را به‌عنوان اسلام دوست بدارید، نه به‌عنوان خاندان پیغمبر بودن، نه به‌عنوان عالم‌تر و فاضل‌تر بودن، نه به‌عنوان شایستۀ خلافت و رهبری بودن، نه به‌عنوان مبارز ضد ظلم و استبداد و دستگاه طاغی حکومت بودن. «حُبُّکُم لَنا حَتیَّ صارَ شَیناً عَلَینا»[14] محبتی که شما به ما دارید، موجب ننگ و عار ما شده. شما می‌گویید که علی‌بن‌الحسین یا حسن‌بن‌علی یا حسین‌بن‌علی، اولاد رسول‌الله [هستند،] از این باب دوستشان دارید، مردم ما را سرزنش می‌کنند.

دروغ بودن روایت او و انگیزه‌اش در کاستن محبت مردم به اهل‌بیت

… به یک بندۀ صابر خدا، بالاتر از محبت به یک مسلمان معمولی است. آن‌وقت محبت به خاندان پیغمبر که همه‌چیز در آنها خلاصه می‌شود، جهاد فی‌سبیل‌الله در خاندان آنهاست، زکات و صلات در خاندان آنهاست، همه‌چیز در خاندان آنهاست، محبت آنها مثل محبت یک مسلمان معمولی باشد! خب این پیداست که دروغ است. اما چرا این را نقل می‌کند؟ برای خاطر اینکه می‌بیند مردم از دستگاه بنی‌امیه زده شدند، چون ناراحت شدند، چون دلسرد شدند، دشمنانشان را ـ یعنی خاندان پیغمبر را ـ دوست می‌دارند. اتفاقاً دوستی خاندان پیغمبر زمینۀ آماده‌ای هم دارد. (52/11/29) خب پیغمبر اکرم هم، در قرآن و به زبان قرآن، برای مردم خوانده بود: «قُل لا اَسئَلُکُم عَلَیهِ اَجراً اِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربٰی»[15] مودّت به خویشاوندان پیغمبر، پاداش نبوت است؛ هم در روایات فراوان دیگری؛ ای فاطمه! هرکه تو را برنجاند، مرا …

نفوذ گسترده در دل مردم و مقبولیت عمومی او به‌عنوان فقیهی بزرگ

محمدبن‌شهاب به‌آسانی و به سهولت تا اعماق دل و روح و روان مردم نفوذ دارد، یک فقیه بزرگ و بزرگوار است؛ فقیهی هم است که همه قبولش دارند، جزو گمنام‌ها نیست، جزو قاچاق‌ها نیست، جزو آنهایی نیست که اگر خانه‌اش رفتی، مورد غضب قرار خواهی گرفت، جزو آنهایی نیست که اگر به او سلام کردی، مورد بی‌اعتنایی دشمنانش قرار بگیری؛ سکۀ رایج است، همه‌جا مورد قبول است، همه‌کس او را می‌شناسد، همه برای او احترام قائل [هستند]، خطش را هم همه‌جا می‌خوانند، همه‌جا هم احترامش می‌گذارند؛ محمدبن‌شهاب یک‌چنین آدمی است، یک‌چنین عنصری است.

برگزیدهٔ دستگاه خلافت و رفیق عبدالملک

خیلی‌ها بودند که محمدبن‌شهاب شاگرد آنها بود و آنها استادش محسوب می‌شدند، اما دستگاه خلافت این را می‌خواست. دستگاه خلافت محمدبن‌شهاب را پسندیده بود، او را انتخاب کرده بود. با آقایی مکه می‌آورد، با آقایی به شام می‌برد، با عزت و احترام اسمش را می‌آورد، با عزت و احترام حرفش را گوش می‌کرد، و با عزت و احترام خطش را می‌خواند. و بلای بزرگ این بود که محمدبن‌شهاب زُهری با عبدالملک رفیق بود، با عبدالملک‌ها خوب بود. جزو کسانی بود که امید عبدالملک‌ها به‌دست آنها بود؛ امثال محمدبن‌شهاب زُهری هم در جامعۀ اسلامیِ آن روز بودند.

دانش و فقاهت و محبت قلبی او به خاندان پیامبر (ص)

محمدبن‌مسلم زهری را باید بشناسید. البته این شخص غیر از محمدبن‌مسلم ثقفی[1] فقیه عالی‌قدر و دانشمندی است که از شاگردان امام صادق علیه‌السلام است. (51/11/25) [زُهری] مرد بسیار دانشمند و فقیهی است. نامه‌ای هم که امام سجاد علیه‌السلام به او می‌نویسد، دانش و فضل و آگاهی او را تأیید می‌کند. او کسی است که ازلحاظ علم و فقاهت و آشنایی با حدیث، در زمان خودش منکر نداشته. البته دوستدار خاندان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله هم بوده و امام سجاد علیه‌السلام را از صمیم قلب دوست می‌داشته. گمانم این است، یقین ندارم، احتمال می‌دهم که در آن سفری که امام سجاد و امام باقر علیهماالسلام را به شام خواستند، و با غُلِ جامعه[2] امام سجاد را به شام بردند و جوانش، محمدبن‌علی علیه‌السلام هم در کنار او بود، وقتی آنها را وارد مجلس خلیفه کردند، آن‌کسی‌که پیش …

کنار آمدن زیرکانه، نه از روی نادانی، با دستگاه عبدالملک

… منتها به‌غلط اسم او را زُهَری می‌خوانند؛ که زُهَری گفت با امام سجاد بودم و کجا رفتم و چنین شد. این زُهْری است، از قبیلۀ بنی‌زُهره و از اولاد کسی به نام شهاب که پدرش مسلِم است؛ محمدبن‌مسلم زهری هم به او می‌گویند، به اعتبار جَدش، محمدبن‌شهاب زهری هم می‌گویند. این آدم یک ملّیی است که اولاً نام و آوازه‌اش زیاد است، ثانیاً بسیار زرنگ و باهوش است. یک آدم نفهم و نادان نیست که روی نادانی با دستگاه عبدالملک کنار آمده باشد، نه؛ از روی زرنگی کنار آمده. زرنگی‌اش را از کجا می‌فهمیم؟ از اینکه گاهی از زبان امام سجاد یک احادیث خوش‌ظاهری نقل می‌کند، احادیث خیلی معقولی است که عامه در کُتبشان نقل کردند و وقتی انسان نگاه می‌کند، می‌بیند نه، عیب و علتی به ظاهرش در کار نیست. اما وقتی می‌شناسد موضعِ محمدبن‌شهاب زهری …

روی آوردن به نگارش حدیث به اجبار امیران و رابطهٔ او با حکام

..از او نقل کرده‌اند که می‌گوید: «کُنّا نَکرَهُ کِتابَ العِلمِ» ما به نوشتن حدیث و نوشتن علم چندان روی موافقی نشان نمی‌دادیم، حالش را نداشتیم. «حَتیَّ اَکرَهَنا عَلَیهِ هَؤُلاءِ الاُمَراءُ» تا قدرت‌ها و امیران، ما را مجبور کردند. ببینید چقدر امیران علاقه داشتند به حفظ آثار اسلامی و کلمات پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که ابن‌شهاب‌ها را مجبور می‌کنند حتماً حدیث بنویسید، حتماً کتاب تألیف کنید؛ چون لازم است! «فَرَاَینا اَن لا یُمنَعَهُ اَحَدٌ مِنَ المُسلِمینَ» فهمیدیم وقتی‌که قدرت‌ها و حکام …

نوشتن علم برای کتابخانهٔ خلیفه و بهره‌برداری دستگاه از آن

… خلیفۀ سفاک اموی ـ کشته شد. «فَاِذَا الدَّفاتِرُ قَد حُمِلَت عَلَی الدَّوابِّ مِن خَزائِنِهِ. یَقولُ: مِن عِلمِ زُهرِیِّ» بعد که خلیفه از دنیا رفت، دیدیم دفترها و کتاب‌ها و نوشته‌هایی از دانش بیکران زهری بر روی چهارپاها حمل می‌کنند، و از قصر ولید خارج می‌شود! معلوم می‌شود که ایشان علم را برای چه کسی می‌نوشته. کتاب‌ها و نوشته‌های ایشان در اختیار دستگاه خلافت و کتابخانۀ شخصی و خصوصیِ جناب ولید قرار می‌گرفت! و ایشان کتاب‌ها را ضبط می‌کرد و در وقت لازم از حدیثش و از گفتارش برای سوءاستفاده از مردم استفاده می‌کرد. این، شخصیت محمدبن‌شهاب زهری است. (51/11/25)

بیم امام از حشر او در زمرهٔ خائنان به دین در قیامت

«فَمَا اَخوَفَنِی اَن تَکونَ تَبوءُ بِاِثمِکَ غَداً مَعَ الخَوَنَةِ» ای ابن‌شهاب! بر تو بیم می‌برم که در روز قیامت، در زمرۀ خیانت‌کنندگان به دین و به قرآن و به مسلمانان، بار گناه خود را بر دوش بگیری. «وَ اَن تُساَلَ عَمّا اَخَذتَ بِاِعانَتِکَ عَلیَ ظُلمِ الظَّلَمَةِ» از تو سؤال کنند و مؤاخذه کنند در برابر آنچه به برکت کمک به ظالمان به چنگ آورده‌ای. تو خیال می‌کنی خدا از مقام تو، از لیاقت تو، از قدرت روحانی تو ـ که وقتی محمدبن‌شهاب وارد مسجدالحرام می‌شد، …

پذیرفتن صدهزار دینار هدیهٔ خلیفه در حالی که مردم گرسنه‌اند

«اِنَّکَ اَخَذتَ ما لَیسَ لَکَ مِمَّن اَعطاکَ» هرکس هرچه به تو داد، ولو برای تو هم نبود، گرفتی! هر پول زیادی، هر هدیه‌ای، هر احترامی را که شایستۀ آن نبودی و حق تو نبود، هرکس به تو داد، گرفتی. خلیفه برای تو صدهزار دینار فرستاد. تو مالک این صدهزار دینار نمی‌شوی بدبخت! در اقطار کشور بنی‌امیه، در این قُریٰ و قصبات[10]، در این شهرها که مردم تا صبح گرسنه به سر می‌برند؛ به تو ناگهان صدهزار دینار، در یک هدیه و در یک تعارف، نمی‌رسد؛ اما چون خلیفه به تو داده بود، گرفتی و روی چشم گذاشتی. «دَنَوتَ مِمَّن لَمْ یَرُدَّ عَلَی اَحَدٍ حَقّاً» به کسی نزدیک شدی و به او دل بستی و از او پول گرفتی که حق کسی را به او نداده. تو به کسی که حق یک حق‌دار را به او نرسانده، نزدیک شده‌ای، ای محمدبن‌شهاب! چه می‌کنی!

یکی بودن او با دستگاه اموی با وجود عالم بودن و محبت به امام

«داعِیاً اِلَی غَیِّهِم» دعوت‌کنندۀ گمراهی آنها شدی. «سالِکاً سَبیلَهُم» روندۀ راهشان شدی. پس تو هم با آنهایی، تو هم از آنهایی، تو هم در راه آنهایی. سر خودت را کلاه نگذار! نگو او عبدالملک است و اموی، و من محمدبن‌شهابم و عالِمم و دوستدار امام سجادم؛ نه! تو هم جزو آنهایی، تو هم یکی از افراد همان کاروانِ رو به جهنمی.

وابستگی شاگرد امام سجاد به دستگاه حکومت و نامهٔ امام به او

خب، [آن] وضع فکری، این وضع فساد اخلاقی؛ وضع فساد سیاسی هم یک عامل دیگر است. اغلب شخصیّت‌های بزرگ، سر در آخور تمنّیّات مادّی‌ای که به‌وسیله‌ی رجال حکومت برآورده میشد، داشتند. شخصیّت بزرگی مثل محمّدبن‌شهاب زُهری که یک روزگاری خودش شاگرد امام سجّاد هم بوده، وابسته‌ی به دستگاه شد؛ آن نامه‌ی معروف امام سجّاد به محمّدبن‌شهاب زُهری -که در تحف‌العقول و جاهای دیگر ثبت شده[21]- یک نامه‌ای است برای تاریخ که نشان‌دهنده‌ی این است که چه وابستگی‌هایی برای شخصیّت‌های بزرگ بوده. امثال محمّدبن‌شهاب زیاد [بودند]. یک جمله‌ای را مرحوم مجلسی (رضوان الله‌ علیه) از ابن‌ابی‌الحدید نقل میکند که خیلی خوب است که عرض بکنم؛ اوّل مجلسی (علیه الرّحمة) در بحار از جابر -که ظاهراً جابربن‌عبدالله‌ است- نقل میکنند که امام سجّاد فرمود: مَا نَدرِی کَیفَ …

نامهٔ امام سجاد (ع) به او و تفسیرهای ممکن آن

در مورد امام سجاد (ع)، نامۀ آن حضرت به محمدبن‌شهاب زُهری، نمونه‌ای از یک حادثه در زندگی امام است. این نامه‌ای است از یک نفر که منسوب به خاندان پیامبر است به یک دانشمند معروف زمان؛ دراین‌باره نظرهایی می‌توان داشت: این نامه می‌تواند جزئی از یک مبارزۀ گسترده و وسیع بنیانی باشد، می‌تواند یک نهی‌ازمنکر ساده باشد و می‌تواند اعتراض یک شخصیت به شخصیت دیگر باشد همانند اعتراض‌هایی که در طول تاریخ میان دو شخصیت و یا شخصیت‌ها فراوان دیده شده است. از این جریان به‌خودی‌خود و جدا از بقیۀ حوادث آن دوره، چیزی نمی‌توان فهمید. تکیۀ من روی این مسئله است که ما اگر حوادث جزئی را بریده از آن جهت‌گیری کلی در زندگی امام مورد مطالعه قرار دهیم، بیوگرافی امام فهمیده نخواهد شد، مهم این است که ما جهت‌گیری کلی را …

مجرم اصلی گمراهی مردم با جعل حدیث برای مقاصد عبدالملک

… از شام و تحت نفوذ عبدالملک بوده است، حال چقدر مردم به این حدیث مجعول ترتیب اثر دادند، باید در لابه‌لای تاریخ جستجو کرد که آیا اتفاق افتاد که در برهه‌ای از زمان مردم به‌جای رفتن به مکه، به بیت‌المقدس برای زیارت صخره می‌رفتند یا چنین چیزی اتفاق نیفتاده است؟! اگر چنین چیزی اتفاق افتاده باشد، باید مجرم اصلی یا یکی از مجرمین را محمدبن‌شهاب زهری دانست که با جعل این‌چنین احادیثی، مردم را این‌طور دچار اشتباه می‌کرد و این فقط به‌خاطر مقاصد سیاسی عبدالملک‌مروان بوده است.

نامهٔ توبیخ‌آمیز امام سجاد (ع) به او، عبرتی برای همه

عمدۀ مسائل امامت که شما می‌بینید در فرهنگ غیر شیعی دچار یک غربت و بی‌توجهی است، ناشی از همین دست‌کاری‌هاست. یا بسیاری از مسائل مربوط به تفسیر قرآن و آیات الهی در آن روزگار، مشمول همین دست‌کاری‌ها شده. و علت اینکه ائمه علیهم‌السلام نسبت به بعضی از علمای نزدیک به دستگاه خلافت حساسیت نشان می‌دادند، مثل محمدبن‌شهاب زُهری که امام سجاد علیه‌السلام آن نامۀ توبیخ‌آمیز را برای او نوشتند ـ و حقیقتاً عبرتی است برای همه ـ یا آن بیان امام باقر به یکی از بزرگان علمای زمان خودشان که فرمودند: «یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[2]، با این تعبیر با او صحبت کردند، و مجادلات و مباحثات ائمه با بعضی از بزرگان و نام‌آوران فقه و حدیث در زمان خودشان، ناشی از همین موضع‌گیری آنها بود.

سپردن سلاح نفوذ در دل‌ها به دست عبدالملک

زمینۀ چهارم اینکه یک عده‌ای از آگاهان اجتماع، پا را از بی‌مسئولیتی بالاتر گذاشتند و شدند خائن، و امان از آن‌وقتی‌که به قول آن مرحوم[10] دزدی با چراغ آید که گزیده‌تر بَرَد کالا. ای‌کاش محمدبن‌شهاب زُهری‌ها، در جامعۀ اسلامیِ زمان امام سجاد و دیگر زمان‌ها نبودند، ای‌کاش نبودند و این سلاح بُرّا را به‌دست عبدالملک نمی‌دادند؛ اما واقعیت تلخ تاریخی این است که اینها بودند. اینها آن کاری را که دستگاه‌های قدرت سیاسی نمی‌توانستند بکنند، امکانش برایشان نبود، اینها برایشان فراهم می‌کردند. درآنجایی‌که دست قدرت‌های سیاسی هرگز نرسیده است و نمی‌رسد، یعنی سُویدای دل مردم، آنجایی که قدرت‌های سیاسی هرگز نتوانسته‌اند و نمی‌توانند به تنهایی …

تعلیم حدیث به فرزندان هشام‌بن‌عبدالملک به استخدام خلیفه

هشام‌بن‌عبدالملک هم بعد از سالیان درازی، ایشان را استخدام کرد برای اینکه بچه‌هایش را حدیث یاد بدهد.[11] این‌هم قبول کرد بچه‌های خلیفه را حدیث یاد داد؛ چهارصد حدیث به فرزندان خلیفه و پسران خلیفه تعلیم داد.

جایگاه و شکوه او در مسجدالحرام همانند خلیفه

..[فردی] می‌گوید در مسجدالحرام نشسته بودم، یک پیرمرد نابینایی از فقهای بزرگ و از دانشمندان بزرگ هم کنار من نشسته بود، خیلی مرد عالم و فاضلی بود. یکهو دیدیم دم درِ مسجد غوغاست. گفتیم چه خبر است؟ گفتند یک کسی می‌آید، گفتیم لابد خلیفه است، وقتی درست نگاه کردیم، دیدیم نه، خلیفه نیست، یک نفر از دانشمندان مذهبی است، یک محدث، یک قاضی، یک مفتی. گفتیم کیست؟ گفتند محمدبن‌شهاب زُهری است. بعد این پیرمردی که کنار دست من بود، گفت عجب، محمدبن‌شهاب به این مقام رسیده؟ این شاگرد من بود!

عالم دینی وابسته به دستگاه بنی‌امیه و مخاطب نامهٔ امام سجاد (ع)

از جملۀ این نمونه‌ها، نامۀ نکوهش‌بار و بی‌نهایت تکان‌دهنده‌ای است که امام برای یکی از رجال دینی وابسته به دستگاه بنی‌امیه به نام محمدبن‌شهاب زهری می‌نویسد؛ که در واقع باید گفت امام این نامه را برای تاریخ و نسل‌های پس از خود می‌نویسد، نه برای محمدبن‌شهاب. ..این نامه، سندی است از امام سجاد که وضع زمان و وضع خود را در برابر اوضاع زمانه تشریح می‌کند. پیشوای صادق/ ص31-30

دزدی در لباس رئیس کاروان با ظاهری موقر و دینی

… ظاهر شده است، چه بکند؟ اگر این دزد، قداره‌ای بسته بود، و سبیلِ از بناگوش دررفته‌ای و چشم‌های سرخ‌شدۀ از حدقه بیرون‌آمده‌ای داشت، غمی نبود؛ همه می‌فهمیدند دزد است. مردم، همه، تکلیفشان را درمقابل دزد می‌شناسند. اگر بفهمند دزد است، می‌دانند با او چه بکنند. اشکالِ کار این است که نمی‌دانند محمدبن‌شهاب دزد است؛ برای خاطر اینکه این آدم نه سبیلِ از بناگوش دررفته‌ای، نه قدارۀ از رو بسته‌ای، و نه یک چشم از حدقه بیرون‌آمده‌ای دارد؛ ظاهری آرام، سیمایی باوقار، زبانی ذاکر، و سخنی گویای قرآن و حدیث! مردم چه می‌دانند این کیست! چون نمی‌دانند، خطرش زیاد است. و راه امام سجاد را، مثل یک خارْبنِ بزرگی، سد کرده. اینجا امام سجاد با این چه بکند؟

جایگاه ممتاز دینی و نفوذ او در دستگاه حکومت

… می‌فرماید: «فَقَد اَصبَحتَ بِحالٍ یَنبَغی لِمَن عَرَفَکَ بِها اَن یَرحَمَکَ» تو در حالتی قرار گرفته‌ای که هرکس این حالتِ تو را بشناسد، شایسته است که به حال تو رحم کند. دقت کنید که این خطاب به چه کسی است. این خطاب به کسی است که همه به حال او غِبطه می‌خورند. پاسدار اسلام، ش11 به کسی که اول‌شخصیت [مذهبی] این مملکت است؛ کسی که یک اشاره‌اش در دستگاه حکومت، ارزش بیشتری دارد از تصریح‌های ارکان حکومت؛ ثروت دارد، موقعیت و مقام دارد. (51/11/25) امام آن‌قدر او را خوار و ضعیف می‌کند که می‌فرماید: هرکس تو را به این حال بشناسد، باید به تو رحم کند.

کوتاهی در بیان حق با وجود تمام بودن حجت بر او

… لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکتُمونَهُ» خدا از علما و دانایان در کتاب خود پیمان گرفته است که باید برای مردم بیان کنید، آشکار کنید، و از دیدگان جستجوگر مردم چیزی را پنهان ندارید؛ حق را بگویید. و اینها وظیفۀ تو بوده، ای ابن‌شهاب زهری! که از علما هستی. حجت خدا بر تو تمام است. قرآن گفته که نباید کتمان کنی، و باید بگویی آنچه را که می‌دانی و می‌فهمی. اما تو نکردی. (51/11/25) پس از این مقدمه، به ادعانامۀ بسیار سخت و گَزنده‌ای نسبت به محمد‌بن‌شهاب می‌پردازد. پاسدار اسلام، ش11

اطاعت رام‌وار از خلیفه هرگاه او را فرامی‌خواند

… تو به او نزدیک شدی. تو با او سَر و سِرّ برقرار کردی. تو خود را از او دانستی، و او را از خود. وحشت او را از بین بردی، خاطر او را جمع کردی، برای او خواب راحت فراهم کردی...[«وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ»] راه گمراهی و ظلم و عدوان را برای او هموار کرده‌ای. «بِدُنُوِّکَ مِنهُ حینَ دَنَوتَ وَ اِجابَتِکَ لَهُ حینَ دُعیتَ» هروقتی تو را خواست، بله قربان گفتی؛ هروقتی تو را به خود نزدیک کرد، مثل برّۀ رام و سربه‌راه و مطیع رفتی؛ هر کاری او خواست، کردی. (51/11/25) در اینجا نزدیکیِ او به دستگاه سلطنت و خلافت را این‌طور به رخ او می‌کشد و همچون تازیانه‌ای بر سر او فرودمی‌آورد. پاسدار اسلام، ش11

قرار داشتن در جبههٔ عبدالملک با وجود محبت قلبی به امام سجاد (ع)

… یقین دارم. چرا عبدالملک را دوست داشته باشد؟ صرفۀ او اقتضا می‌کند که برود آنجا. اما امام می‌گوید که او را دوست گرفتی. یعنی چه دوست گرفتی؟ یعنی هم‌سطح و هم‌جبهۀ او هستی، ولو دوستش هم نداشته باشی، ولو در دلت به او فحش هم بدهی. عملاً در جبهۀ او هستی یا نه؟ محمدبن‌شهاب زهری در جبهۀ عبدالملک بود یا در جبهۀ امام سجاد؟ جز این است که در جبهۀ عبدالملک بود؟ واِلّ این کاغذ را امام برایش نمی‌نوشت، این لحن را برای او به‌کار نمی‌برد. اما بااینکه در جبهۀ عبدالملک بود، یقیناً امام سجاد علیه‌السلام را از اعماق دل دوست هم می‌داشت. اما آن دوستی‌های خشک‌وخالی، آن دوستی‌های بی‌اثر و ثمرنابخش که قیمتی ندارد؛ دوستی یعنی هم‌جبهگی. (51/11/25)