طبق مصلحت امت اسلام و برای رساندن جامعۀ بشری به سرچشمۀ حیاتبخش و نورآفرین دین و زندگی سالم، لازم بود که علی علیهالسلام بعد از پیغمبر به خلافت برسد. خدا این دستور را داد، پیغمبر هم این دستور را اعلام کرد. لحظۀ بعد از وفات پیغمبر، جهل مردم از سویی، و غرضورزی یک عده از سویی، موجب شد که با یک طراحی، با یک زبردستی، با یک چشمبندی،..قندیلِ خلافت بیفتد در دامن آنکسانیکه شایستهاش نبودند. (53/7/15) خب، معلوم بود حق با امیرالمؤمنین است، او حق را متعلق به خود میدانست؛ [اما] وارد جدال و جنجال نشد. وقتی بیعت تمام شد، حضرت مجبور شد و نخواست درمقابل جماعت مردم بایستد و فتنهای درست بشود، تسلیم بیعت شد. (85/7/21) و به حرف کسانی که میخواستند او را وارد میدان کنند تا علمدار جنگ داخلی بشود، ترتیب اثر نداد. (65/3/9)
[البته] به این حق، بارها و بارها اشاره میکند. در اوایل خلافت، در خطبۀ معروف شقشقیه: «وَ اِنَّهُ لَیعلَمُ اَنَّ مَحَلّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحَی یَنحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ وَ لا یَرقَی اِلَی الطَّیرُ»[1] جایگاه من در خلافت، جایگاه میلۀ گردانندۀ سنگ آسیاب است. (60/2/29)
امیرالمؤمنین درمقابل دو مطلب قرار گرفت. یکی غصبِ حقّ خلافت است؛ و این خیلی بزرگ است و خیلی ظلم است؛ هم ظلم است به علی، و هم ظلم است به جامعۀ اسلامی، و هم ظلم است به بشریّت. اگر در رأس یک جامعۀ الهی، یک مرد الهی مثل علی قرار نگیرد، بشریّت ستم دیده است، نهفقط آن مرد؛ بلکه اگر زمام و اختیارگردان جامعۀ بشر دست مردی مثل علی باشد، بشریّت به تکامل و تعالی خود نزدیک شده است. و همیشه چنین است که حکومتهای ناصالح، قدرتهای ناشایست، نهفقط به مردم زمان خود، که به انسانهای تاریخ، و نهفقط به یک عدۀ مردم خاص و انسانهای خاص، که به انسانیت جفا میکنند. هر قدمی که برداشته میشود، یا انسانیت را پیش میبرد، ترقی میدهد، اوج میدهد، یا انسانیت را متوقف میکند، و جلوی پرواز انسانیت را میگیرد. و اگر علی در رأس حکومت نبود و رقبای علی قدرت را در دست گرفتند، به انسانیت ستم شد. و برای مردی مثل علی که یکلحظه نمیشکیبد بر انسانی ستم برود؛ بسیار دشوار است که ببیند بر بشریّت ستم میرود و خاموش بنشیند. در زندگی علی چنین چیزی اصلاً متصور نیست، ممکن نیست؛ این از یکطرف.
اما ازطرف دیگر چیزی وجود دارد که علی علیهالسلام برای آن است و پیغمبر برای آن آمد، و موتور انسان، نیروی محرک بشریّت بهسوی تکامل و تعالی، آن است؛ و آن اسلام و قرآن است. علی میبیند در جامعۀ مسلمان آن روز، یک اقلیت زیرک و زبردست و سیاستباز، اکثریت قاطع مردم را در اختیار گرفتهاند. افکار آنها را قبضه کردهاند، راه آنها را از سویی که میباید به آنسو بروند، بهسوی دیگری منحرف کردهاند، در یکچنین اجتماعی، اگر چنانچه بلند بشود و سر بلند کند، اکثریت را به خود متوجه کند، فریاد راستینِ کتاب و سنت را در میان آن جامعه بردارد و یک عدهای را دُور خود جمع کند، جنگ داخلی بهوجود میآید. (51/11/22) خون ریخته میشد در کوچههای مدینه. مردم میگفتند که علی آدم کشته؛ درست است خلافت برای او بود، اما باید متانت میکرد، باید صبر میکرد. یک عده میگفتند که شما نمیفهمید، یک عدهای میگفتند خودتان نمیفهمید. یک عدهای میگفتند شما اصلاً ایمان نیاوردید، آنها میگفتند شما ایمان نیاوردید؛ و شمشیرها کشیده میشد. جامعۀ نوبنیاد اسلامی، بازیچۀ دو امپراتوری خطرناک بزرگ از شرق و از غرب، ایران و روم ـ امپراتوری بیزانس ـ قرار میگرفت، آنها هم با خیال راحت میآمدند. استعمار خارجی غلبه پیدا میکند، امپراتوری روم میآید جلو، امپراتوری ایران میآید جلو؛ نزدیکتر [از اینها]، یهودیهای گریزانشدۀ از اطراف مدینه، باز برمیگردند و اخلال میکنند؛ دیری نمیگذرد که اسلامی و قرآنی و جامعۀ اسلامیِ پیغمبر باقی نخواهند ماند. و من میگویم نوبت به آنها نمیرسید، قبل از آنیکه آنها بیایند، کافردلانِ مسلماننام، یعنی ابوسفیان و دیگران میآمدند، موقعیت را میبردند؛ «سومی آمد و زر را زد و برد!»[2]، میبردند؛ این یک راه.
راه دوم چه بود؟ راه دوم این بود که امیرالمؤمنین با چشمانی تیزبین، همین آیندهای را که من، بعد از هزاروسیصد چهارصد سال دارم میگویم، ببیند. خیلی مشکل است انسان در زمان خودش، زمان خودش را بشناسد. انسانی که داخل جمعیت نشسته، نمیفهمد چه خبر است، از پشتبام که نگاه کند، میفهمد چه خبر است. امیرالمؤمنین در زمان خودش، با آن چشم تیزبینِ خداداده، موقعیت را میفهمد، میبیند. خونهای بهناحقریختهای را میبیند که باید در راه اسلام مصرف میشد و در راه جهالتها مصرف میشود. لذا در روی ابوسفیانِ دشمنِ بهظاهردوست، نیشخند تمسخر میزند. ابوسفیان میگوید: یا علی بلند شو، مدینه را از سرباز پر خواهم کرد! (53/7/15) امیرالمؤمنین با یک کلام قاطع، او را سر جای خود مینشاند. «اَیُّهَا النّاسُ شُقّوا اَمواجَ الفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجاةِ وَ عَرِّجوا عَن طَریقِ المُنافَرَةِ وَ ضَعوا تیجانَ المُفاخَرَةِ اَفلَحَ مَن نَهَضَ بِجَناحٍ اَوِ استَسلَمَ فَاَراحَ هَذا ماءٌ آجِنٌ وَ لُقْمَةٌ یَغَصُّ بِها آکِلُها»[3] امیرالمؤمنین آب پاکی را ریخت روی دست آنکسانیکه میخواستند جنگ داخلی را به راه بیندازند. گفت من کنار مینشینم، وارد این ماجراها نمیشوم. علاوهبراینکه از آنها قبول نکرد، آنها را نصیحت هم کرد؛ این چیزی که شما به آن چشم دوختید، یعنی قدرت، قدرتی که شما برای هواهای نفستان آن را میخواهید، «ماءٌ آجِنٌ» آب گندیدهای است، «وَ لُقْمَةٌ یَغَصُّ بِها آکِلُها» لقمۀ گلوگیری است؛ خطرناک است. علی علیهالسلام آنها را به همان رویهای که در طول مدت عمر، خودش عمل کرده بود ـ یعنی ملاحظۀ تکلیف الهی و ملاحظۀ مصالح مسلمین ـ دعوت کرد. (65/3/9) به عباس عموی خودش که میآید با او خیرخواهانه حرف میزند، میگوید: عموجان! صبر کن؛ فعلاً وضع، وضع خطرناکی است. من اگر بنا باشد بجنگم، ممکن است چند ساعتی خلافت نصیب من بشود؛ اما برای همیشه جامعۀ اسلامی از دست خواهد رفت.
چه کسی میتواند صبر کند؟ چه کسی میتواند اینجا تحمل کند و از یک حق مسلّم برای خاطر یک مصلحت بزرگ بگذرد؟ چه کسی حاضر است؟ امیرالمؤمنین از یک حق الهی و مشروع خود صرفنظر کرد، و سکوت کرد. اول اعتراض کرد بهقدری که اتمامحجت بکند، اما دست به شمشیر نبرد؛ برای چه؟ برای خاطر یک مصلحت بزرگ، مصلحتِ حفظ جامعۀ اسلامی، برای «وحدت».
..یکی از نویسندگان تاریخ، ماجرایی را نقل میکند، میگوید دوتا زن آمدند پیش امیرالمؤمنین سر یک دعوایی، یک بچهای را آورده بودند. این زن میگفت: آقا این بچه برای من است، من او را زاییدم. آنیکی میگفت: نهخیر، برای من است، دروغ میگوید، این برداشته. دعوا سر یک بچه، بین دو مادر، دو مدعیِ مادری. بالاخره هرکسی یک دلیل، استدلال، بیّنه، روشن نشد؛ روی مبادیِ[4] قضای شرعی معلوم نشد که بالاخره بچه برای این است یا برای آن است. خب، قاضی باید برطبق بیّنه و دلیل شرعی حکم کند. برطبق نقل این شخص و این مورخ، امیرالمؤمنین فرمود: من حالا دعوا را فیصله میدهم. شما دعوا دارید سر این بچه، صلح هم نمیکنید، کنار هم که نمیآیید، بنده بچه را نصف میکنم برایتان، نصف بچه برای تو، نصف بچه برای تو؛ وقتی کنار نمیآیید راه همین است دیگر. شمشیرش را کشید، تا امیرالمؤمنین شمشیر را کشید بیرون، یکی از این دوتا زن گفت که آقا من از حق خودم صرفنظر کردم، بچه را نکُشید، برای او باشد، بچه زنده باشد، دستِ من نباشد. فرمود بچه برای توست، بردار و برو. این مادر بود که حاضر نشد بچهاش نصف بشود، این مادر بود که گفت بچه بماند، ولو دستِ من نماند، دست دیگری بماند.
بعد این نویسنده میگوید که ای علی! ای علیِ عزیز! ای علیِ مظلوم! مادر اسلام تو بودی. تو بودی که وقتی مدعیان مادری، مادرها و عزیزهای بیجهت، آمدند خلافت را و اسلام را و جامعه را بهطرف خود بردند، تو از حق خودت صرفنظر کردی، گفتی برای شما؛ اسلام بماند، ولو ریاستش دست من نماند؛ جامعۀ اسلامی بماند، ولو دیگران در آن حکومت کنند. تو بودی آن مادر دلسوز، و حاضر نشدی تجزیه بشود. اینجا امیرالمؤمنین صبر کرد. (53/7/15) «فَصَبَرتُ وَ فِی العَینِ قَذًی وَ فِی الحَلقِ شَجًا»[5] بیستوپنج سال، امیرالمؤمنین بهخاطر وحدت امت اسلامی و انسجام جامعۀ اسلامی و برقراری حکومت اسلامی، از حق خود ـ که آن را برای خود مسلّم میدانست ـ هیچ نگفت. اینها شوخی است؟ اینها آسان است؟ اینهاست که یک انسان را اینطور بر قلۀ آفرینش بنیبشر مینشاند. اینهاست که انسان را تبدیل میکند به یک خورشید فروزان در طول تاریخ بشری، که غروب ندارد. (86/5/6)
در میان دَوَران امر، در میان یک چیز مهم و یک چیز مهمتر، همیشه مهمتر را باید برگزید.
البته در همینجا تعبیرهای زشت و ناشایستی ازطرف دوستانِ نادانِ علی میشود که شایستۀ او نیست؛ ازجمله اینکه میگویند علی علیهالسلام بیستوپنج سال خانهنشین شد! بلکه علی یک روز هم خانهنشین نشد. آنکسانیکه برنامهشان خانهنشینی است و زندگیشان با خانهنشینی میگذرد، سکوت علی را، از سطح عالی فرودآمدن را، خانهنشینی نام دادهاند، ولی این خانهنشینی نبود. در همان روزی هم که صحبت خلافت علی بود، میگفت من همچنانکه تاکنون مورد مشورت بودم، فرد دوم قدرت بودم، حالا هم همانطور باشم. پس علی در بیستوپنج سال، فرد دوم قدرت بود. یک عضوی از اعضای جامعۀ اسلامی بود و آن هم عضوی آنچنان بزرگ، آنچنان نیرومند، آنچنان روشنبین. و یکچنین عضوی حق ندارد خانهنشین باشد. خانهنشین بود یعنی چه؟ یعنی میآمد در مسجد نمازش را میخواند، بعد برمیگشت خانه، مشغول عبادت میشد یا مشغول خانهداری میشد؟ اینطوری بود؟ نه! زندگی علی این را گواهی نمیکند؛ خانهنشینی نبود. [فقط] در رأس قدرت قرار نگرفت. البته دشمنان مخصوصی داشت که سعی میکردند او را کنار بزنند و به بازی نگیرند و کار دستش ندهند، اما مگر هرچه دشمن خواست، آدم مجبور است آن را تحمل کند؛ علی تحمل نمیکرد. در صحنۀ اجتماع [بود]. (51/11/22)
بعد از آنکه امیرالمؤمنین خود را از ماجرای خلافت کنار کشید، میتوانست قهر کند، میتوانست کنج خانه بنشیند، میتوانست علیه مسئولین حکومت حتی کارشکنی بکند و دست به هیچ کار مثبت و سازندهای نزند، نقش غیر مسئول و وجیهالمِلِّهای[6] را برای خودش انتخاب کند؛ این کار را هم نکرد. خودِ امیرالمؤمنین در نامهای که بعد از رسیدن به خلافت، به اهل مصر نوشت، این ماجرا را یادآوری میکند، میفرماید: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتَّی رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مَحقِ دینِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ»[7] یعنی من دست از کارها شُستم، کناری نشستم؛ اما ناگهان احساس کردم که دنیای اسلام به من احتیاج دارد، دیدم اهل رَدّه[8] و مردمانی که از دین برگشتهاند، قصد دارند دین پیغمبر را از بین ببرند، منهدم کنند و جامعۀ اسلامی را به خلاف بکشانند؛ دیدم دیگر جایز نیست، «فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ» [پس در آن واقعهها] قیام کردم.
قیام کرد در کنار خلفا، در کنار مسئولینِ حکومت و به کمک و حمایت آنها، برای اینکه خطرها را از اسلام دور کند. اینجا هم پا روی نفس خودش گذاشت، وجیهالمِلِگی را انتخاب نکرد که بنشیند یک کناری نق بزند، حرف بزند، مایۀ تضعیف آن کسانی بشود که فعلاً بار را بر دوش دارند، هیچگونه اقدام مثبتی هم انجام ندهد. با کمال قدرت وارد میدان شد، بنا کرد در مسائل گوناگون واردشدن. (65/3/9) همکاری، مشارکت، و کمک به کسانی که مدیریت جامعه را به عهده داشتند؛ هدایت آنها، دستگیری آنها درآنجاییکه میلغزیدند، درآنجاییکه اشتباه میکردند؛ چه در زمینۀ علمی، چه در زمینۀ سیاسی، در همۀ زمینهها، این مورد اعترافِ همه است، این حرفی نیست که ما شیعهها میزنیم؛ کتب روایات و تواریخ مسلمین، از شیعه و سنّی، پُر است از کمکهای امیرالمؤمنین. که «لَو لا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ»[9]؛ بارها و بارها این را سنّیها نقل کردهاند؛ این حرف ما نیست. هدایتهای آن بزرگوار، کمکهای او در زمینۀ لشکرکشیها، در زمینۀ اجرای حدود، در زمینۀ مسائل سیاسی و غیره و غیره [نقل شده]؛ او مرشد کامل، محور و مرکز نورافشانی در جامعۀ اسلامی [بود]. (85/7/21)
در روزهای اول حکومت ابیبکر، ابیبکر به انصار اهانت کرد. داد و بیداد برپا شد. امیرالمؤمنین با شتاب آمد به مسجد که چرا دعوا شده؟ چرا اختلاف شده؟ و از انصار حمایت کرد و نگذاشت آتش اختلاف بالا بگیرد.[10] (53/7/15)
در جنگها، نظر علی جلب میشد و [از او] سؤال میشد. در شوراهای مهم نظامی، علی رأی قاطع داشت و از نظر علی استفاده میشد و نظر میداد. (51/11/22) همیشه بالاترین مشورتها را او میداد. آنوقتیکه بعد از فتح بسیاری از استانهای ایران بهوسیلۀ مسلمین، یک عدهای مجدداً در برخی از استانها قیام کردند، سر بلند کردند و لشکر بزرگی درست کردند، و آمدند که بیایند با مسلمانها و با حکومت اسلامی مبارزه کنند ـ یک حادثۀ بزرگی بود، در هنگام خلافت عمر بود ـ عمر آمد مسجد. همه را جمع کرد، مسئله را مطرح کرد. و گفت حادثۀ بسیار مهمی پیش آمده و سرداران برخی از مناطق تحت نفوذ ما، آنجایی که تصرف کردیم و مسلمان شدند، دوباره دست به هم دادند ـ در کتب تاریخ البته شهرهایی که در این کار اجتماع کرده بودند، هست ـ و بناست بیایند اینجا؛ ما چه بکنیم؟ مشورت کرد. یکی از سران، بلند شد گفت، من میگویم تو خودت که پختۀ کاری و تجربه داری، جمعیتها را راه بینداز و برو خودت محور باش و قضیه را ختم کن، فیصله بده، برگرد. طلحه این را گفت. یکی دیگر از بزرگان مسلمین گفت، من عقیدهام این است که از شهرهای مختلف، از مناطق کشورهای مختلفی که فتح شده، مثل روم و شام و فلسطین و کجا و کجا، که نیروهای ما در آنجا مستقر هستند، بگو بیایند یک نیروی عظیمی درست کنیم بفرستیم و بروند غائله را ختم کنند.
امیرالمؤمنین وارد صحبت شد. گفت نه! اینها هیچکدام مصلحت نیست؛ اگر خود خلیفه در این صحنه شرکت کند، آنها خواهند گفت که «هَذا اَصلُ العَرَبِ»[11] این پای اصلی و پایۀ اصلی عرب است، بیایید دستبهیکی بشویم این را از بین ببریم. همت خواهند گماشت که چون تو آنجا حضور داری، غائله را با بودن تو ختم کنند و تو را نابود کنند. میدانند که اگر تو از بین رفتی ـ خلیفه است دیگر ـ نظام میپاشد. اینکه ما از کشورهای تصرفشده و فتحشده، نیروهای خودمان را [بیرون] بکِشیم، اینهم مصلحت نیست؛ زیرا اگر ما نیروهایمان را [بیرون] کشیدیم، آنجاها هم ناامن خواهند شد. و راه این است که تو خودت اینجا بمانی، مردم بصره را، یک نقطه را سه قسمت بکنی، یک قسمت را بگماری برای ادارۀ امور، یک قسمت را برای اینکه مجاهدین و جنگندههایی که میروند، پشت جبههشان را داشته باشند، و یک سومشان را بفرستی به جنگ. عمر پسندید. گفت این بسیار نظر خوبی است. همین کار را کرد و غائله تمام شد. یعنی امیرالمؤمنین در قضایا اینطور وارد، حاضر، و دخالتکننده بود. (66/2/28)
بعد از درگذشت عمر، شورای ششنفرهای تشکیل شد به وصیت عمر؛ که این شورا متشکل بود از عبدالرحمانبنعوف و سعدبنابیوقّاص و طلحه و زبیر و علیبنابیطالب علیهالسلام و عثمان. عمر وصیت کرد که این شش نفر بنشینند دور هم، یک نفرشان را، در ظرف سه روز بهعنوان خلیفه انتخاب بکنند. این شش نفر، به اصطلاح امروز، تقریباً وابستۀ به دو خط از خطوط جاری آن روز بودند. این خطبازیها متأسفانه همیشه وجود داشته، گاهی شدیدتر، گاهی ضعیفتر. و خیلی اوقات تعیینکننده هم بوده معالاسف، و دنیای اسلام چوبش را خورده. دو خط بودند؛ یک خط، خط گرایش به بنیامیه بود؛ یک خط، خط گرایش به بنیهاشم بود. در بین این جمع، عبدالرحمانبنعوف با عثمان خویشاوند بود، طلحه هم گرایش به آنطرف داشت. زبیر با امیرالمؤمنین خویشاوند بود و سعدبنابیوقّاص هم گرایش به اینطرف داشت. طلحه به نفع عثمان کنار رفت، زبیر به نفع علیبنابیطالب کنار رفت؛ گمان میکنم سعدبنابیوقّاص هم رأی خودش را داد به عبدالرحمانبنعوف.
خب، حالا اینجا سهتا رأی است. یک رأی برای امیرالمؤمنین است، که درحقیقت دو رأی است. یک رأی برای عثمان است که رأی خودش و رأی طلحه است، یک رأی هم، رأی عبدالرحمانبنعوف. عثمان و علی دو نفری بودند که بیشتر، آنها مدعی بودند و نظرها بهطرف آنها جلب میشد؛ هرکدام هم دو رأی دارند، وسط هم عبدالرحمانبنعوف. اگر عبدالرحمانبنعوف که خودش دو رأی داشت با علی بیعت میکرد، میشد چهار رأی طرف امیرالمؤمنین، درمقابل دو رأی در طرف عثمان. اگر با عثمان بیعت میکرد، میشد چهار رأی طرف عثمان، درمقابل دو رأی امیرالمؤمنین؛ یعنی آری یا نه عبدالرحمانبنعوف، اینجا شد تعیینکننده.
رویش را کرد به امیرالمؤمنین ـ خب، تقدم علیبنابیطالب در دنیای اسلام تقریباً چیز روشنی بوده، اول به او گفت ـ گفت یا علی دستت را بده به من تا با تو بیعت کنم، با شرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر و روش شیخین؛ یعنی دو پیرمردی که قبلاً خلیفه بودند، ابیبکر و عمر. امیرالمؤمنین گفت من حاضرم با من بیعت کنی و خلیفه بشوم، با شرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر؛ آنکه برای من حجت شرعی است، این است. روش شیخین اجتهاد خودشان بوده، برای من حجت نیست. عبدالرحمان گفت نه، من اینطور بیعت نمیکنم. به عثمان گفت با تو بیعت میکنم بهشرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر و روش شیخین. عثمان گفت من حاضرم، موافقم. درعینحال عبدالرحمان باز با عثمان بیعت نکرد، دوباره برگشت طرف امیرالمؤمنین، همان پیشنهاد را تکرار کرد؛ باز حضرت فرمودند نه. باز به عثمان پیشنهاد کرد، عثمان گفت باشد. مجدداً برای سومین بار، به امیرالمؤمنین پیشنهاد کرد؛ فرمودند نه، همان کتاب خدا و سنت نبی اکرم؛ آنکه برای من حجت است این است، غیر از این برای من حجت نیست. این دفعه به عثمان گفت، عثمان قبول کرد و بیعت کردند و عثمان شد خلیفه.
آنکسیکه برایش قدرت و قبضهکردن حکومت اصل باشد، اینطور عمل میکند؟ نه! آنکسیکه اصل برایش حکومتکردن است، اگر به چیزی هم عقیده نداشت، عجالتاً تظاهر میکند به اینکه قبول کرده، یک توجیه هم برای خودش درست میکند. میگوید حالا قبول میکنیم، قدرت را میگیریم، بعد هرطور خواستیم عمل میکنیم. چرا؟ چون اصل برایش قبضهکردن قدرت است. من نهاینکه در این بیان بخواهم عثمان را متهم بکنم، بگویم او برایش اصلْ قدرت بوده؛ نه، آن بحث دیگری است. حالا اصلاً وارد آن قضیه نیستیم. ممکن است عثمان عقیدهاش این بوده که باید به روش شیخین عمل کند، به آن کاری نداریم. اما علیبنابیطالب که عقیدهاش این نبود و معتقد نبود که باید در حکومت به روش شیخین عمل بکند، این عقیدۀ خودش را، صریح، روراست، بدون پردهپوشی، بیان کرد و حاضر شد از حکومت کناره بگیرد. و قدرتی و حکومتی که حق او بود ـ یعنی علیبنابیطالب آن را حق قطعی خودش میدانست ـ برای سالهایی که معلوم هم نیست چقدر طول میکشید [از دست بدهد.] ممکن بود عثمان بیست تا بیستوپنج سال بعد از آن هم عمر بکند؛ کمااینکه دوازده سال بعد از آن عثمان خلیفه بود، بعد هم عثمان را کشتند؛ واِلّ اگر نمیکشتند شاید زنده میماند، ده سال دیگر هم حکومت میکرد. ببینید این، آن کسی است که قدرت برایش اصل نیست. (68/2/7)
چهرۀ قاطع علیبنابیطالب بود که مرز حق و باطل را تا امروز در تاریخ و در مرزهای گستردۀ اندیشۀ اسلامی حفظ کرد و اگر علیبنابیطالب آن روز دچار تردید میشد و اندکی متزلزل میشد و ملاحظۀ میل دل اینوآن را میکرد، امروز حق با باطل مخلوط شده بود. لذاست که پیغمبر خدا دربارۀ علیبنابیطالب میفرمود: «لا تَأْخُذُهُ فِی اللهِ لَوْمَةُ لائِمٍ»[12] و شما در دعای ندبه میخوانید: «لا تَأْخُذُهُ فِی اللّهِ لَومَةُ لائِمٍ» ملامتِ ملامتگران در علیبنابیطالب اثر نمیگذاشت، آنچه را تشخیص میداد که حق است، تعقیب میکرد. (59/4/27)
دوران بیستوپنجسالۀ زندگی امیرالمؤمنین از رحلت پیغمبر تا رسیدن به خلافت، یکی از دورانهای پرماجرای امیرالمؤمنین است، و به نظر من این دوران درست برای مردم تشریح نشده؛ و جا دارد واقعاً کسانی بنشینند منشها و روشهای امیرالمؤمنین را یاد بگیرند، که درس است. برخوردش در اول کار، برخوردش بهصورت بیعت در مرحلۀ بعد، برخورد مثبت در همۀ موارد تا آخر، برخورد انتقادی و معترضانه در طول این دوران بیستوپنجساله، حفظ شخصیت اسلام ناب واقعی در طول این مدت، محور حرکتهای اصیل و عمیق فکری اسلامی بودن در تمام این مدت؛ یک غوغایی است زندگی امیرالمؤمنین در این بیستوپنج سال. البته در کتب، احادیث و روایات زیاد هست، اما به نظر من آنچنانکه شایسته است، تدوین و تحلیل نشده. (63/3/31)
پاورقیها
۱.«سيل دانش از وجودم همچون سيل سرازير مىشود، و مرغ انديشه به قلّه منزلتم نمىرسد.» (نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه)
۲.دو نفر دزد، زری دزدیدند / سر تقسیم به هم جنگیدند آن دو بودند چو گرمِ زد و خورد / دزد سوم زرشان را زد و برد (ایرج میرزا)
۳.«ای مردم! امواج فتنهها را با کشتیهای نجات بشکافید، و از مسیر دشمنی و تفرقه کنار روید، و تاج فخرفروشی و تکبر را از سر بردارید. کسی به هدف خود میرسد و کامیاب میشود، که با داشتن بال و پر قیام کند، یا اگر قدرتی ندارد، راه سلامت پیش گیرد، و دیگران را آسوده گذارد. اینگونه خلافت، آبی متعفن، و لقمهای گلوگیر است.» در ادامه میفرمایند: «وَ مُجتَنِی الثَّمَرَةِ لِغَیرِ وَقتِ ایناعِها کَالزَّارِعِ بِغَیرِ اَرضِهِ» آنکس که میوه را بهوقت خود نچیند، مانند کشاورزی است که در زمین دیگری بذر بپاشد. (نهجالبلاغه/ خطبۀ 5/ کلام حضرت پس از رحلت پیامبر هنگامیکه ابوسفیان و عمویش عباس خواستند با حضرت بیعت کنند.)
۴.(بدو) اصول، مقدمات، اساسها
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه، «پس صبر کردم درحالی که در چشمم خار و در گلویم استخوانی بود»
۶.کسی که در میان جامعه آبرومند و مورد توجه و علاقۀ مردم است.
۷.نهجالبلاغه/ نامۀ 62/ نامهای است به مردم مصر که حضرت آن را همراه مالک اشتر ـ هنگامیکه او را حاکم مصر کرد ـ فرستادند.
۸.پس از رحلت پیامبر اکرم، برخی از قبایلِ تازهمسلمان مرتد شدند و در برابر حکومت اسلامی ایستادند. البته همه، یکسان نبودند. عدهای ادعای نبوت و پیامبری کردند. عدهای به آیین جاهلیِ خود بازگشتند. عدهای مسلمان ماندند، اما در برابرِ خلیفۀ جدید تسلیم نشدند و از پرداخت زکات خودداری کردند.