۳۹. صلح امام حسن (علیهالسلام)؛ «تفاوت شرایط دو جبهه»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
حالا امام حسن علیهالسلام درمقابل معاویه قرار گرفته است. مردم به امام مجتبی مؤمنند؛ یعنی به ظاهر با او بیعت کردهاند و حکومت او را عموم مردمی که در قلمرو حکومت علوی بودند، گردن نهادند...اما شرایط عینیِ دو حکومت و دو منطقهای که در یک منطقه امام مجتبی علیهالسلام قرار دارد و در یک منطقه معاویه، بسیار باهم متفاوتند. چیزهایی در جامعهای که حسن علیهالسلام بر آن حکومت میکند وجود دارد، که در هر جامعهای و در زیر سایۀ هر حکومتی، اینگونه مسائلی وجود داشته باشد، فلجکننده است. و درمقابل، معاویه از امتیازاتی در اجتماعِ خود برخوردار است که در هر حکومتی و در هر جامعهای، این امتیازات باشد، او کامیاب و موفق میشود. نویسندۀ عربزبان مصری، عباس عقّاد، حکومت علی علیهالسلام و معاویه را اینطور بیان میکند: بعد از مرگ عثمان، معاویه بر منطقهای حکومت میکرد که در آن مطلقاً اختلاف و نفاق نبود و همه باهم، همدل و همزبان بودند، و علی علیهالسلام به حکومت منطقهای رسید که در آن مطلقاً اتحاد و وفاق نبود، منطقهای سرتاپا اختلاف.
..گروههای گوناگونی وجود داشتند. یک عده بومیهای کوفه بودند، یک عده کسانی بودند که از مدینه، از حجاز، با امیرالمؤمنین علیهالسلام به کوفه آمده بودند؛ عدۀ دیگر کسانی بودند که بعد از آنکه کوفه پایگاه خلافت شد و مرکز و عاصمه[1] بهشمار آمد، از اطراف ـ بهمقتضای خوی طبیعی مردم که همیشه به مرکز و به شهرهای بزرگ علاقهمندند ـ به آنجا رو آوردند، چون وضع آنجا رونقی داشت. عدهای آن کسانی بودند که از شام، حسابشده به کوفه آمده بودند و آنجا اتراق کرده بودند. عدهای آن کسانی بودند که ستون پنجم معاویه محسوب میشدند در داخل جامعۀ کوفه؛ رشوههای معاویه، تطمیعهای معاویه، سخاوتهای بیدریغ معاویه ـ که خودش شرح مفصّلی دارد ـ وادار کرده بود که اینها در داخل جامعۀ کوفه و زیر حکومت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام با شام ارتباط داشته باشند. یکچنین جامعۀ مضطربی.
ازطرفی در شام یک امتیاز وجود داشت، نه امتیاز از جنبۀ طرز فکر اسلامی، یک امتیاز عینی و خارجی، یک چیزی که نمیشود آن را ندیده گرفت؛ و آن، این بود که در شام، غیر عرب وجود نداشت؛ یعنی غیر بومیِ همان منطقه ـ که عرب بودند ـ وجود نداشت؛ لذا یک روح عربیّتی بر آنجا سایه افکنده بود. آنکسانیکه در داخل شام و مستقیم با دستگاه خلافت مرتبط بودند، عرب بودند و این بود که تعصب عربی، خودش موجب میشد که اینها وحدت و یکپارچگی داشته باشند؛ درحالیکه در منطقۀ کوفه اینطور نبود. در منطقۀ کوفه، عدۀ زیادی از ایرانیها بودند که اصطلاحاً به آنها مَوالی میگفتند و اینها در داخل جامعه برای خود حقی قائل بودند ـ و درست بود، حق داشتند ـ لذا بود که رأی میدادند، اظهار نظر میکردند، و امیرالمؤمنین علیهالسلام هم برطبق سیرۀ اسلامی که نظر آحاد مردم را باید شنید، و برطبق آن بایستی عمل کرد و ترتیب اثر داد، حرف اینها را میشنید. و این موجب میشد که آن احساس هماهنگی که در آن منطقه بین عربها وجود داشت، اینجا بین عرب و موالی، بهطور طبیعی وجود نداشته باشد.
ازطرفی، معاویه از روشهایی استفاده میکرد که این روشها با مفاهیم اسلامی و با ارزشهای اسلامی، بهکلی ناسازگار بود؛ و علی علیهالسلام و پس از او امام حسن علیهالسلام از این روشها استفاده نمیکردند. معاویه به قول مورخین، سخی بود؛ که باز نویسندۀ عربزبان، دربارۀ سخاوت معاویه که بحث میکند، میگوید معاویه سخاوت داشت؛ بله، اما نسبت به چیزهایی که اگر کسی اندکی دین یا غیرت داشته باشد، به آنها سخاوت نخواهد کرد. معاویه سخاوت داشت، یعنی حاضر بود شرف خود را بهآسانی زیر پا بگذارد؛ حاضر بود تمام ارزشهای اسلامی را ندیده بگیرد؛ سخاوت بهاینمعنا. سخاوت میکرد [یعنی] پولهای گزاف میداد، پولهای بیتالمال را؛ اصلاً خرج دیگری نداشت معاویه! خرج معاویه همین بود که پولها را بدهد برای تحکیم موقعیت حکومت و سلطنت.
اما در دستگاه امیرالمؤمنین علیهالسلام یعنی در دستگاه حکومت علوی ـ که حساب علی علیهالسلام با حساب امام حسن علیهالسلام یکی است، از هم مجزا نیستند اینها ـ این مسائل مطرح نیست؛ طلحه و زبیر و بسیاری از سران دیگر، برای خاطر همین عدالتها از دوروبَر حضرت دور میشوند و میروند و علی علیهالسلام را تنها میگذارند. پسرعموی امیرالمؤمنین، و شاگرد خاص امیرالمؤمنین، و مسلمان باسابقۀ خوشنام در جامعۀ اسلامی، یعنی عبداللهبنعباس، راوی معروف که اینقدر نام او پر است در کتب حدیث از شیعه و سنّی ـ و از چهرههای مشتبه تاریخ، یکی همین عبدالله عباس است ـ از علی علیهالسلام گلهمند میشود و حاضر نیست با علی علیهالسلام کنار بیاید. و علی علیهالسلام را میگذارد میرود به مکه، دنبال زندگی مرفّه و راحتش و دنبال تدوین حدیثش و دنبال زهد و عبادتش. دوستان و دشمنان علی علیهالسلام درمقابل زهدی که او به خرج میداد و عدالتی که در تقسیم اموال عمومی به خرج میداد، به ستوه آمده بودند.
این پایبندی به اصول، معنایش این است. معاویه اصول را قبول نداشت تا پایبند به آنها باشد؛ اما در دستگاه امیرالمؤمنین و دستگاه امام حسن، اصول، هم مورد قبول است و هم بهشدت و با سختگیری مورد عمل. اینهم یک فرق بین اینجا و آنجاست. معاویه یک فرد ریاکار بود، در باطن یک عملی را انجام میداد، اما در ظاهر، ضد آن را به مردم وانمود میکرد. و امام حسن از این صفت شوم هم برکنار بود. ریا نمیکرد. آنچنانکه میاندیشید و مصلحت بود و حق بود، ظاهر قضایایش هم آنچنان بود. و همۀ مردم میدانستند و میفهمیدند. آنچنان پارسایی امام حسن و پایبندی او به اصول، شدید بوده است که بعضی آن را به «سادگی» تعبیر کردهاند، درحالیکه مسئله، مسئلۀ سادگی نیست. اگر دیروز مردم خیال میکردند که اینها سادگی است، امروز دیگر روشن است که اینها سادگی نبود. دربارۀ علی علیهالسلام هم همین سادگیها گفته میشد و بعد به برکت تحقیق، به برکت دقت، به برکت پیشرفت افکار، روشن شد که اینها سادگی نبوده است؛ اینها پایبندی به اصول است که برای یک انقلابی از همهچیز واجبتر و لازمتر است، و در مورد امام حسن علیهالسلام هم همینطور است.
ما معمولاً از دور به قضایا نگاه میکنیم و دقت و رسیدگی کامل را تحمل نمیکنیم، عادت کردهایم که برطبق ظواهر، زود قضاوت کنیم. و در مسئلۀ صلح امام حسن علیهالسلام یکی از اشکالات کار، وجود پیشداوری است؛ قبلاً همه، پیشداوریهایشان را کرده و یک فکری پیش خودشان کردهاند و مسئله را طوری تصور کردهاند و تمام کردهاند مسئله را. باید پیشداوریها را از بین برد. و این خودش یکی از اشکالات قضیه است.
امام حسن علیهالسلام در یکچنین وضعی قرار دارد، با آن جَو نامناسب اجتماعی؛ و معاویه در آنچنان وضع دیگری قرار دارد که برای پیشرفتِ کسی با آن فکر و با آن هدف، وضعِ بسیار خوب و مساعد و متناسبی است.
این مطلب را هم خوب است عرض کنم که غالباً یکی از چیزهایی که موجب عدم تشخیص صحیح و قضاوت صحیح در مورد ماجرای صلح هست، این است که معاویه از نظر افراد، یک فرد فوقالعاده زیرک و داهیِ باهوش معرفی شده و قاعده بر این جاری است که اگر میان دو متخاصم، یکی شناخته شده باشد به هوش و درایت و کاردانی و تدبیر، طرف مقابل خصومت، شناخته میشود به سادگی. طبعاً اینطوری است. وقتیکه شما میشنوید که دو نفر باهم نزاعی دارند، و میدانید یا معتقدید که یکی از این دو نفر خیلی مرد باهوش و کاردان و تیزرأی و باتدبیری است، اگر یک کار مجمل و مشتبهی هم از او دیدید، روی آن سابقه، حمل میکنید بر زرنگی، میگویید کار درستی است، لابد ما نمیفهمیم. و در نقطۀ مقابل، آنکسیکه با یکچنین مرد تیزهوش و کاردانی روبهروست، کارهایش غالباً حمل بر سادگی و حسابنشدگی میشود؛ درحالیکه باز، امروز صفحاتی از تاریخ به ما نشان میدهند که این شایعۀ داهیهبودن معاویه ـ یعنی خیلی تیزهوش و تیزرأیبودن معاویه ـ شایعۀ بیاساس و دروغینی است.
معاویه مرد داهیهای هم نبوده است، مرد خیلی زرنگی نبوده. او از روشهایی استفاده میکرد که آن روشها و استفادهکردن از آن روشها، زرنگی نیست، بیوجدانی است. زرنگی نیست که انسان دروغ بگوید و افترا ببندد و در سایۀ دروغ و افترا، به کسی که از این دو صفت بد روگردان است، کار خودش را پیش ببرد. این اسمش زرنگی نیست، این درایت و هوش نیست؛ این شیطنت است، یک نوع شیطنت است. خب، اِشکال ندارد، این فضیلت شیطنت برای معاویه ثبت بشود در تاریخ، ولی تدبیر چیزی است، کاردانی و حسابشده کارکردن ماهیتاً یک چیزی است غیر از شیطنت؛ تیزهوشی فرق دارد با شیطنت. امام حسن علیهالسلام درمقابل این صفت معاویه، فردی بود که آن شیطنت را اِعمال نمیکرد؛ اما کاردانی و تیزرأیی و تیزهوشی امام حسن علیهالسلام آنچنان است که وقتی انسان درست دقت کند و ماجرای صلح را درست تحلیل کند و بفهمد، خواهد دید که خیلی عمیق و خیلی جالبتر از آنچه که امثال معاویه، حتی فکرش را بکنند و بتوانند حساب بکنند، امام حسن علیهالسلام فکر کرده و اندیشیده و عمل کرده است.
خب، حالا امام حسن درمقابل معاویه قرار گرفته، با آن سابقۀ تاریخی و با آن طرز فکر ـ طرز فکر جدش پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم ـ و با این جَو نامتناسب. که در عدم تناسب و مساعدنبودن فضای جامعه، من تفصیل ندادم، بیشتر از این ظاهراً میباید تفصیل داد. وقتیکه لشکریان اسلام به فتوحاتی دست زدند و این مرز وسیع اسلامی ازلحاظ جغرافیایی بهوجود آمد، متأسفانه به محاذاتِ[2] وسعت مرزِ جغرافیایی، عمقِ فکر پیش نرفت. مردم مسلمان شدند، اسلام را قبول کردند، اما نه مسلمانی مثل ابوذر، نه مسلمانی مثل آنکسانیکه تحت تعلیم شَدید مکتب، در داخل حجاز یا در مدینه یا در مکه قرار گرفته بودند. مردمی که از دور یک مکتبی را دیدهاند و بههرحال پسندیدهاند و نداهای آزادیبخش این مکتب، آنها را به خود جلب و جذب کرده است، شعارهای جالبی که غالباً با عمل هم توأم بوده است، اینها را به خود جذب کرده و به این مکتب گرویدهاند، این یک مسئله است؛ آن عمیقنگری در امر افکارِ اسلامی، مسئلۀ دیگری است، آن در زیر منگنۀ شَدید تمرینهای اسلامی قرارگرفتن، به میدانهای دشوار جهاد، به انواع گوناگونش قدمگذاشتن و آبدیدهشدن، مسئلۀ دیگری است، که مردم غالباً محروم بودند.
بعد هم شکل دو منازع خلافت برای مردم روشن نبود. امروز برای ما آسان است که چهرۀ معاویه را آنچنانکه بوده است، معرفی کنیم؛ امروز است که در جامعۀ اسلامی، کسی نمیتواند از معاویه دفاع کند و معاویهها محکومند در تاریخ؛ این برای امروز است، و البته به برکت صلح امام حسن که توضیح خواهم داد. اما در آن روزگار، مردم معاویه را آنچنانکه امروز من و شما میشناسیم که نمیشناختند. آن روز دو نفر منازع خلافت بودند ـ در زمان امام امیرالمؤمنین را عرض میکنم، قبل از امام مجتبی علیهالسلام حتی ـ دو نفر منازع خلافت وجود داشتند از نظر عامۀ مردم؛ یک نفر داماد و پسرعموی پیغمبر است، علیبنابیطالب؛ یک نفر هم برادرزن پیغمبر، صحابی پیغمبر، کاتب وحی، [یعنی] معاویةبنابیسفیان. برای مردم فرق میان علی علیهالسلام و معاویه، آنچنانی که امروز برای من و شما روشن است که روشن نبود، از دور نگاه میکردند و یک قضاوت سطحی شاید در این قضیه داشتند. فوقش این بود که معاویه را دارای شایستگی کمتر و علی علیهالسلام را دارای شایستگی بیشتری بدانند. مسئله در همین حدها بود و بیشتر نبود. البته این برای کسانی است که در حوزههای دورتر از کوفه قرار داشتند. در داخل کوفه، صددرصد اینطور نبودند و عدۀ زیادی بودند که حقیقت معاویه را بشناسند، لکن باز عدهای وجود داشتند که به همین شکل دربارۀ امیرالمؤمنین علیهالسلام و معاویه قضاوت میکردند. به همین دلیل بود که دوران پنجسالۀ حکومت علی علیهالسلام با آن مرارت سپری شد...و حالا امام حسن علیهالسلام وارث آن وضع است.
ازطرفی مردم به تجمل خو گرفتهاند، جلوههای اشرافیگری از دو قطب ضد اسلام، یعنی از روم و ایران، برای مردم آشکار شده است؛ حکومتهای اسلامی به جانب اشرافیگری و تُرَف[3] کشیده شدهاند...وضع اشرافیگری معاویه برای مردم یک حالت تازهای را بهوجود آورده است و احساسات و غرایز انسان معمولی را تحریک میکند، علاقهمندی او را به راحتی و رفاه و اشرافیگری و تنعم مادی برمیانگیزد.
پنج سال هم مردم جنگیدهاند. اینهم یک مسئلۀ دیگر است. پنج سال مردمِ کوفه مبارزه کردهاند و جنگیدهاند و خستهاند. خب، در یکچنین جَو اجتماعی، امام حسن علیهالسلام میخواهد با معاویه بجنگد. امام حسن علیهالسلام وارث اینچنین جامعهای است؛ جامعهای که از روح اسلام دور است و خوبان در آن در اقلیتند و اسلامشناسان خیلی در نُدرتند. امام حسن در جامعهای به حکومت نشسته است که خیلی کمند کسانی که با فکر او و با ایدۀ اسلامی او، آشنا باشند. هدف او را خیلی کمند کسانی که بفهمند و درک کنند و به آن هدف علاقهمند باشند. اما معاویه بر جامعهای حکومت میکند که مردمی که پیرامون او هستند، همه با هدف او موافقند، و هدف معاویه چیست؟ هدف معاویه، به پولِ بیشتر و به قدرتِ بیشتر رسیدن [است]، و نزدیکان، و بعدش، نزدیکِ نزدیکان، و بعد هم عامۀ رعیت خود را تا آنجایی که لازم بداند، از این نعمت بهرهمندکردن. خب، مردم طبیعی است که با این موافقند؛ لااقل رؤسا با این بهشدت موافقند...بیست سال حکومت مستمر معاویه ـ قبل از داعیۀ خلافت ـ بر آن سرزمین، یکچنین وضعی را برایش بهوجود آورده بود.
ازطرف دیگر، معاویه به رشوه خیلی اعتماد و اعتقاد دارد؛ خیلی معتقد است به رشوه، و خوب هم فهمیده. و در دستگاه امام حسن علیهالسلام جز مُرّ حق و مُرّ قانون، به هیچچیز عمل نمیشود. از ناحیۀ دیگر، کسانی در تشکیلات امام حسن، از تطمیعهای معاویه ـ نه رشوۀ فعلی، رشوۀ به وعده ـ از تطمیعهای او، که دخترم را به تو میدهم، خواهرم را به تو میدهم، چقدر پول میدهم، حکومت کجا را میدهم، برخوردار شدند. و امام حسن معنی ندارد به یک کار مشابهی دست بزند. معنی ندارد که امام حسن علیهالسلام بنویسد به عمرو عاص، که اگر تو به معاویه خیانت کردی، من به تو چنین حکومتی خواهم داد؛ نه! عمرو عاص و معاویه ندارد برای امام حسن، عمرو عاص هم مثل معاویه است، معاویه هم مثل عمرو عاص است. هرکسی در آن تشکیلات است، هرکسی با آن طرز فکر است، برای امام حسن حکم واحدی دارد. برای امام حسن افراد مطرح نیستند. هرکه ضد حق است و غیر حق است، در منطق امام حسن، باطل است. خب، این شرایط درمقابل هم قرار گرفتهاند.
حالا امام حسن علیهالسلام درمقابل اینها قرار گرفته، درمقابل معاویه قرار گرفته است، و حوادثی هم در این ضمن روی میدهد که همه در جهت عکس مسیر امام مجتبی است. عبیدالله عباس آدم سستعنصری درمیآید؛ این مطلبی است که به امام حسن ارتباطی ندارد. دوازدههزار نفر را امام مجتبی فرستاده است و یک شورای جنگیِ سهنفره برایشان قرار داده، شورای جنگی مثلث؛ یکیشان عبیدالله عباس است و در رتبۀ اول، و دیگر قیسبنسعد بن عباده است در رتبۀ بعد، و سومی [سعیدبنقیس هَمدانی] در رتبۀ سوم. اینها را فرستاده در رأس سپاهی که زبدگان شیعه در این دوازدههزار نفر لشکرِ مَسکِن جمع بودند.
مرحوم آلیاسین رضواناللهعلیه با دلایل زیادی ثابت میکند که عبیدالله عباس متعیَّن[4] بود و لازم بود که یکچنین آدمی اصلاً به فرماندهی لشکر انتخاب بشود، که مجال نیست من حالا این تفصیلات را بگویم. دو بچۀ عبیدالله عباس به دست معاویه کشته شدهاند. این، خوب نیست که یکچنین آدمی را انسان بفرستد به جنگ معاویه که دو فرزند خردسالش به دست معاویه کشته شدهاند و دارد میرود سراغ قاتل فرزندانش؟ علاوهبراینکه هاشمی است، علاوهبراینکه بنیهاشم با بنیامیه همیشه مخالف بودند؛ علاوهبراینکه خودش خویشاوند است، سهیم است در فکر، در مکتب، در جامعه، در مناصب. در هرچه که فرض کنید سهیم است. او را امام مجتبی فرستاده است؛ اما ضعف بشری است و تردیدهایی که منجر به خیانت میشود و فقط یک ارادۀ قوی و یک تصمیم راسخ میتواند انسان را از گرداب این تردیدها رها کند. به سراغ این مرد رفتند. یکمیلیون دِرهم رشوۀ معاویه ـ یا یکمیلیون دینار رشوۀ معاویه ـ او را فریب داد، شبانه بلند شد، رفت. صبح مردم بیدار شدند، دیدند فرماندهشان نیست. آفتاب بالا آمد، [فرمانده] نیامد، رفتند داخل [خیمه]، فرمانده نیست؛ بعد خبردار شدند که نیمۀ شب، عبیدالله عباس رفته. اولین شکست در روحیۀ سپاه امام حسن از فرار عبیدالله عباس بود ـ برادر همان عبدالله که قبلاً اسمش را بردم، و این خانواده اصلاً خانوادۀ خوبی برای اسلام نبودند از صدر تا ذیلشان ـ اولین شکستی که بر سپاه امام حسن وارد آمد، از ناحیۀ عبیدالله عباس بود.
بعد شایعه افکند معاویه در لشکر مَسکِن ـ که حالا در رأسش قیسبنسعد قرار دارد ـ که امام حسن با معاویه صلح کردند و یک شکست دیگر به روحیۀ مردم وارد آمد، به خیالی که امام مجتبی صلح کرد. منتها چون [این لشکر] ازلحاظ فکری، عمیقاندیشتر بودند و در رأسشان قیسبنسعد بن عبادۀ انقلابیِ پارسایِ مؤمنِ متفکر قرار داشت، مطلب را باور نکردند، البته یک عدهای رفتند، عدۀ بیشتری و اکثریتی آماده ماندند.
و اما لشکر مدائن؛ که مجمع اختلافات، مرکز نابسامانیها و ناهمواریهای سپاه امام مجتبی علیهالسلام همین مدائن بود. تمام آنچه که گفتم، در لشکر مدائن جمع است؛ آن اختلافات ازلحاظ نژاد و نسب که از یکطرف تأثیر داشت؛ دورتربودن از منابع فکری اسلامی، در سطحی مسلمانشدن، تأثیر داشت. یکسره و یکدست نبودن و قرارداشتن جاسوسهای معاویه و طرفداران فکر معاویه در میان آنها و خوارج که باز به احتمال قوی از معاویه الهام میگرفتند، اثر داشت. و شایعههای معاویه هم مطلب را تمام میکرد که امام مجتبی میخواهد صلح کند، قیسبنسعد هم آنجا صلح کرده است، عبیدالله هم فرار کرده است! [لذا] در بین مردم، دودَستگی و اختلاف بهوجود آمد. و اینها روشهایی است که امام مجتبی از هیچکدامش نمیتواند و نباید هم استفاده کند.
مسئلۀ پایبندبودن به اصول، یک مسئلهای است که از تمام مصالحِ موسمی بالاتر است. معنی ندارد آنکسیکه معتقد به توحید است، بهعنوان شیوۀ کار و بهعنوان تاکتیک کار، یک مورد، حتی یک عمل شرکآلود و شرکآمیز [انجام دهد]، معنی ندارد؛ این ضدیت با اصول است. پایبندبودن به اصول، اجازه نمیدهد به امام حسن علیهالسلام که از روشهای باب معاویه و شایستۀ معاویه و ناشایستۀ با امام حسن استفاده کند. و اوضاع طوری شد که خلاصهاش در این کلمه هست: امام حسن هرچه نگاه کرد به اطراف، دید امکان غلبهیافتن بر معاویه، احتمالش برابر با صفر است؛ صفر! باز مجبورم برای ثابتکردن این قسمت از ماجرا، شما را احاله کنم به کتابهایی که نوشته شده است در این زمینه. لکن از نظر یک مورخی که خیلی هم عمیق نباشد، امروز مسلّم است و روشن به نظر میآید که ممکن نبود که آن لشکر غلبه کند. احتمال اینکه امام حسن بتواند با آن عدهای که اطرافش هستند، بر لشکر معاویه پیروز بشود و او را شکست بدهد، برابر با صفر بود، امکان نداشت. (51/1/24)