صحیفۀ سجادیه کتابی است که اهمیت آن از نهجالبلاغۀ امیرالمؤمنین کمتر نیست. دو جریان عمده در صحیفۀ سجادیه هست؛ یکی جریان بیان معارف از قبیل توحید، تصویر صحیح از توحید ناب و خالص، بیان مسئلۀ نبوت، ترسیم چهرۀ پیغمبر ما، تأثیری که بعثت پیغمبر بر روی جهان و بر روی حرکت بشریّت داشت، بیان مسئلۀ قیامت، مسئلۀ امامت، مسئلۀ انسان و معارف گوناگونی که در اسلام هست. صفات الهی و خلاصه همۀ اصول اصلی اعتقادات و معارف اسلامی، در صحیفۀ سجادیه آمده. شما وقتی به دعای صحیفۀ سجادیه نگاه میکنید، حمد و ثنایی که در این دعا هست، شبیه همان مطالب و بیانات و تعبیراتی است که در نهجالبلاغۀ امیرالمؤمنین، مثلاً در خطبۀ اول دربارۀ توحید و صفات الهی هست؛ شبیه آن است. آن خطبه است، این دعاست؛ اما لحن و محتوا و مطلب و حتی بعضی از عبارات، با یکدیگر یکسان است. (66/6/20) امیرالمؤمنین درمقابل جمعی از مردم ایستاده است، معارف الهی را بیان کرده است؛ اما اینجا امام سجاد دعا کرده است و به زبان دعا، همان معارف را بیان کرده است. یا دعای هشتم صحیفه ـ که این دعای هشتم صحیفه یک درس اخلاقی است ـ کأنّه یک خطبهای است که کسی بخواند، برای مردم سخنرانی بکند و لغزشگاههای اخلاقی را بیان کند.
امام سجاد علیهالصلاةوالسلام این دعا را با این زبان بیان کردهاند: «اَللّهُمَّ اِنّی اَعوذُ بِکَ مِن هَیَجانِ الحِرصِ، وَ سَورَةِ الغَضَبِ [وَ غَلَبَةِ الحَسَدِ، وَ ضَعفِ الصَّبرِ، وَ قِلَّةِ القَناعَةِ]»[1] افزایش حرص، شدت خشم، غلبۀ حسد، ضعف صبر، کمی قناعت، «شَکاسَةِ الخُلُقِ» بداخلاقی، «اِلحاحِ الشَّهوَةِ» شهوترانی زیاد، «مَلَکَةِ الحَمِیَّةِ» تعصبهای ناحق و جانبداریهای به ناحق، «اِستِصغارِ المَعصِیَةِ، وَ استِکبارِ الطّاعَةِ» گناه خود را کوچکدانستن، طاعت خود را بزرگشمردن، «سوءِ الوِلایَةِ لِمَن تَحتَ اَیدینا» ادارۀ بدِ آن مجموعهای که در اختیار ما و زیر دست ماست، «اَن نَعضُدَ ظالِماً، اَو نَخذُلَ مَلهوفاً» به ظالمی کمککردن، بیچارهای را یارینرساندن.
امام سجاد همۀ این مطالب را در یک دعا، با این زبان بیان میکند که خدایا، من به تو پناه میبرم از این چیزها. اینها درسهای اخلاقی است. (71/12/7)
خط دوم در صحیفۀ سجادیه، انسانسازی است. فقط دانستن کافی نیست؛ شدن، کافی است. دانستن معارف اسلامی، کسی را مسلمان نمیکند؛ تخلّق[2] به کیفیّات و اخلاقیات اسلامی است که انسان را یک مسلمان میسازد. توکل به خدا، تقوای الهی، اجتناب از محرمات، عمل به واجباتِ دشوار، ارتباط دائمی با خدا، نترسیدن از هیچ قدرتی جز قدرت الهی، همۀ امور را به خدای متعال مرتبط و متصلکردن و از او کمکطلبیدن، احساس قدرت انسان در ارتباط با منبع لایزال قدرت، یعنی وجود مقدس پروردگار؛ این چیزهاست که اگر در یک انسانی بهوجود آمد، آن انسان حقیقتاً و عملاً مسلمان است.
در دعای صحیفۀ سجادیه [امام] میفرماید: «وَ الشَّقاءُ الاَشقَی لِمَنِ اغتَرَّ بِکَ، [ما اَکثَرَ تَصَرُّفَهُ فی عَذابِکَ]، ما اَطوَلَ تَرَدُّدَهُ فی عِقابِکَ، ما اَبعَدَ غایَتَهُ مِنَ الفَرَجِ»[3]؛ خدایا! مصیبت دائمی برای آنکسی است که به تو غرّه بشود. مغرورشدن به خدا یعنی نابهحق از خدا توقعکردن؛ بدون اینکه انسان عمل صالحی را به میدان بیاورد، از خدا پاداش بخواهد؛ اینکه انسان بگوید، ما که بندۀ خوب خدا هستیم و خدا حتماً به ما کمک خواهد کرد؛ اینکه انسان از حلم الهی سوءاستفاده کند و به گناه ادامه بدهد؛ از عذاب خدا خود را ایمن بداند؛ اینها همه غرّهشدن به خداست. این غرّهشدن به خدا، همان بلایی است که بر سر بنیاسرائیل آمد. خدای متعال آنها را ملت برگزیده قرار داده بود؛ اما چون به خدا غرّه شدند و وظایف خودشان را انجام ندادند، خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ»[4]. آنها همانهایی هستند که خدای متعال در چند جای قرآن تصریح کرده که من اینها را مردمان برگزیده قرار دادم؛ «وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمیَ»[5]؛ اما همینها با عملِ بدِ خود کاری کردند که خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ وَ بآءو بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ» و مورد خشم الهی قرار گرفتند. غرّهشدن به خدا، این چیزها را دنبال خودش دارد. بایستی به خودمان، به دلوجانمان، و به شستشوی روانی خودمان بپردازیم، و وظایف سنگین، ما را غافل نکند. البته راه باز است؛ همین نمازهای پنجگانه، همین امکان دعا، همین نافله، همین نماز شب؛ همه از راههای به خود پرداختن است؛ این راهها را درمقابل ما باز گذاشتهاند. اگر تنبلی نکنیم، میشود؛ آنوقت انسان اعتلا و نورانیت پیدا میکند و کارهایش برکت پیدا میکند. (85/3/29) بشر، بی رابطۀ روحی با خدا و بدون عرض نیاز به غنیِّ بالذّات، در عرصۀ زندگی، سرگشته و درمانده و هدررفته است؛ «قُل ما یَعبَؤُا بِکُم رَبِّی لَو لا دُعآؤُکُم».[6] (69/10/1)
اینهم یک جریان در صحیفۀ سجادیه است که به زبان دعا این معارف را و این اخلاقیات را و این خصال را به انسانها تعلیم میدهد.
«یا مَن تُحَلُّ بِهِ عُقَدُ المَکارِهِ، وَ یا مَن یَفثَاُ بِهِ حَدُّ الشَّدائِدِ»[7] با زبان درخواست و التماس، حقیقت را بیان میکند. انسان را به آنچه که هست و کیفیتی که باید پیدا بکند، آشنا میکند. (66/6/20)
اگر همین صحیفۀ مبارکۀ سجادیه را کسی نگاه کند، خلاصه و عصارهای از تفکرات اهلبیت علیهمالسلام در این کتاب گنجانده شده است. در صحیفۀ سجادیه، ایمان عمیق، عرفان واضح و دور از ابهام، توجه کامل به مبدأ عظمت و معبود و ذات اقدس الهی، اهتمام به امور مردم و مسلمین ـ امور آحاد مردمی که با انسان مرتبطند ـ اهمیت به افتخارات اسلامی و صدر اسلام، موج میزند. کتابِ زندگی عارفانه و عاشقانه و عاقلانه و خردمندانه است؛ مجموعهای از اینهاست. (86/5/28)
من به یکایک شما عزیزان توصیه میکنم تاآنجاکه میتوانید، با صحیفۀ سجادیه مأنوس شوید. کتاب بسیار عظیمی است. (76/9/13) امام سجاد نیازهای واقعی انسان را مطرح میکند. پوچیها و پوکیهای زندگی، در دعای امام سجاد کاملاً آشکار میشود. آن چیزهایی که انسانهای ظاهربین و نزدیکبین را به خود جلب میکند، مادیگرایی و راحتی دنیا و چهار روز بیشتر زندهماندن و مقداری ثروت بیشتر گیرآوردن و بهتر خوردن و قدرت و مقام، این جاذبههای دروغینی که در طول تاریخِ انسان، همیشه بلای جان انسانها بوده است؛ اینها را امام سجاد در این دعاها، پوک میکند. (59/9/14) این دعاها پُر از نغمههای معنوی است؛ درس است؛ هم درس اخلاق است، هم درس علمالنَفس[8] است، و هم درس امور اجتماعی است. (76/9/13) [مثلاً] در دعای چهلوچهارم از دعاهای صحیفۀ سجادیه ـ دعای ورود در ماه رمضان که دعای عجیبی است، و وقتی وارد ماه رمضان میشدند، این دعا را امام سجاد میخواند ـ [حضرت] چیزهایی را از خدای متعال برای ماه رمضان درخواست میکند. از جملۀ این چیزهایی که درخواست میکند، این است: «وَ اَنْ نُسالِمَ مَنْ عادانا» پروردگارا! از تو میخواهیم که با همۀ دشمنانِ خودمان صلح کنیم، سِلم و مدارا پیشه کنیم. بعد بلافاصله میفرماید: «حاشَی مَن عُودِیَ فیکَ وَ لَکَ» مگر آن دشمنی که من بهخاطر تو با او دشمنی کردم، در راه تو با او دشمنی کردم؛ «فَاِنَّهُ العَدُوُّ الَّذی لا نُوالیهِ، وَ الحِزبُ الَّذی لا نُصافیهِ» این دشمنی است که ما هرگز با او دَم از آشتی نخواهیم زد، دل ما با او صاف نخواهد شد. (89/3/14)
بعضی بهاشتباه خیال میکنند که امام سجاد صحیفه را در زمان زندگی خودشان، بهصورت درس و بحث، وسیلۀ انتشار آثارشان قرار میدادند. نه! اینطور نبوده. (52/12/2) در زمان حضرت سجاد و حتی زمان امام باقر علیهالسلام هم این کتاب منتشر نشد. یعنی بعد از آنکه آن راوی به خدمت جناب یحییبنزید میرود و کتاب را عرضه میکند، و بعد او نسخۀ دیگری را میآورد و باهم مقابله میکنند، معلوم میشود که امام سجاد علیهالسلام یک نسخه از این کتاب را به امام باقر علیهالسلام داده بودهاند، یک نسخه را هم به جناب زید که پسر دیگرشان بود.[9] پس در زمان حضرت، این کتاب بااینکه مدوّن هم بوده ـ یعنی متفرق نبوده که بعداً کس دیگری آن را جمع کند ـ پخش نشده بوده است.
میشود فرض کرد که امام، گاهی این دعاها را میخواندند. (79/2/11) [در صحیفه] برای هرکدام از مناسبتهای گوناگون ـ روز عید فطر، روز جمعه، برای پدر و مادر، برای مرزدارها، برای گوشهکنارهای زندگی اجتماعی اسلام ـ یک دعایی، یک زبانی، یک ثنایی هست؛ و مجموعۀ اینها صحیفۀ سجادیه است. (52/12/2) که در بین قُدما به «زبور آل محمد» معروف است. (68/12/11)
لذاست که راوی میگوید، امام به من فرمودند: «این علم ماست. این را حفظ کن و به دست نااهلش نسپار.» واقعاً هم صحیفۀ سجادیه علم است! مثل این است که کسی نشسته باشد و برای انسان معارف بگوید. فقط یک «اَللّهُمَّ» اولش اضافه شده است. (79/2/11) در این دعاها معارفی وجود دارد که انسان، اینها را از روایات و آثار روایی نمیتواند بهدست بیاورد؛ در دعاها صریح اینها بیان شده است. (89/3/14)
اینها کلماتی است که اگر بزرگترین فلاسفۀ عالم یکچنین حقایقی را برای اولبار کشف کرده باشند، دنیا به نام اینها شیپور میزند! امروز میبینیم این حرفهایی که دستدوم است، دستاولش برای ماست. منتها ما اینها را گنج کردیم[10]، هرگز به گَردِش نیاوردیم. دیگران دستدومش را دارند. رقبای فکری ما بدلیاش را دارند، میبینیم به نام خودشان چه هایوهویی راه میاندازند. البته گناه خودمان است، ما اینها را مثل آن پولدار بخیلی که نه خود خورَد نه کس دهد، همینطور نه خودمان فهمیدیم و عمل کردیم، نه به دیگران دادیم؛ همینطور گنج کردیم این پولها را، این ثروتها را، زیر زمین، تا بمیریم و از این بهرهای نبریم. ما از سرمای ضلالت و گمراهی باید سیاه بشویم؛ هم رویمان سیاه، هم دلمان سیاه، هم دنیایمان سیاه، و هم آخرتمان سیاه شود. و این حقایق را بگذاریم اینجا؛ نه خرج کنیم، نه بفهمیم، نه بفهمانیم، نه درک کنیم، نه بدهیم کسی برایمان درک کند؛ همینجا بماند. اینها را بهصورت مَتاع ارزندۀ فکری درنیاوریم و به دست بشریّتِ آگاهِ امروز ندهیم. و ازاینقبیل، الیماشاءالله [داریم]. آن نهجالبلاغهمان است که چقدر غریب است، اینهم کلمات امام سجاد است. (65/4/28)
و من خواهش میکنم از همۀ برادران و خواهران، کتاب صحیفۀ سجادیه را بگیرند، مطالعه کنند، بخوانند، و تدبر کنند تا هم از توجهی که انسان از دعای صحیفۀ سجادیه به خدا پیدا میکند، بهره ببرند، و هم معارف عظیم این کتابِ تالیتلوِ قرآن و نهجالبلاغه را یاد بگیرند. باید دانشمندان و متفکرین و دانایان امور معارف، روی صحیفۀ سجادیه بیش از این کار کنند. (66/6/20) و من خیال میکنم که اگر این کتاب عزیز مورد بررسی و مطالعه قرار بگیرد و رویش کار بشود، زندگی امام سجاد علیهالصلاةوالسلام هم از آنچه که امروز هست، برای ما خیلی روشنتر خواهد شد. چون زندگی امام سجاد صلواتاللهعلیه که سیوچهار سال از حساسترین دورههای امامت و خلافت را فراگرفته، حقاً ناشناخته است. (63/8/2)
پاورقیها
۱.صحیفۀ سجادیه/ دعای 8/ دعای حضرت در پناهبردن به خدا از امور ناپسند و اخلاق زشت و کارهای بد
۲.(خلق) تبدیل شدن یک صفت به اخلاق و رویّۀ انسان
۳.صحیفۀ سجادیه/ دعای 46 / دعای حضرت در روز عید فطر، «و بدترین تیرهبختی برای کسی است که به مهلت دادنت فریب خورده است. چنین کسی، در آتش عذاب تو چه بسیار دست و پا خواهد زد، و روزگار سرگشتگیاش در وادی عقاب تو چه طولانی خواهد بود، و چه دور است که اندوهش به پایان رسد.»
۴.سوره مبارکه بقره/ آیه 61، «و [داغ] خواری و نداری بر [پیشانی] آنان زده شد، و به خشم خدا گرفتار آمدند.»
۵.سوره مبارکه بقره/ آیه 47 و 122
۶.سوره مبارکه فرقان/ آیه 77، «اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمیکند.»
۷.صحیفۀ سجادیه/ دعای 7/ دعای حضرت در امور مهم و دشوار، «ای کسی که گرۀ دشواریها به دست تو گشوده شود، و ای که تندی سختیها به عنایت تو میشکند.»
۸.معرفت نفس، خودشناسی
۹.به روایت ذکرشده در مقدمۀ صحیفۀ سجادیه مراجعه کنید.