رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۴۵. عبرت‌های عاشورا؛ «ارتجاع و ارتداد»

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

مناسبت:محرم، عاشورا و اربعینتهیه‌شده با هوش مصنوعی

در مباحث مربوط به عاشورا، سه بحثِ عمده وجود دارد؛ یکی بحث علل و انگیزه‌های قیام امام حسین است، که چرا امام حسین قیام کرد، تحلیل دینی و علمی و سیاسی این قیام. در این زمینه، ما قبلاً هم عرایضی عرض کرده‌ایم تفصیلاً؛ نظری در این مورد داشتیم و عرض کردیم. فُضلا و بزرگان در این زمینه بحث‌های خوبی کرده‌اند. (77/2/18) بسیار گفته‌اند و نوشته‌اند و حرف‌های بسیار قیّمی هم در این مقوله زده شده است، اما حقیقتاً یک عمر می‌شود سخن از این حقیقت درخشان گفت. هرچه دربارۀ عاشورا و قیام امام حسین علیه‌السلام فکر کنیم، متوجه می‌شویم که این قضیه، از ابعاد مختلف دارای کشش و گنجایش اندیشیدن و بیان‌کردن است. هرچه فکر کنیم، ممکن است حرف‌های جدید و حقایق تازه‌ای را بیابیم (73/3/17)

بحث دوم، بحث درس‌های عاشوراست که یک بحث زنده و جاودانه و همیشگی است، مخصوص زمان معیّنی نیست.

درس عاشورا، درس فداکاری است، درس دینداری است، درس شجاعت است، درس مواسات[1] است، درس قیامِ لهل است، درس محبت و عشق است. (77/2/18) عاشورا درس می‌دهد که برای حفظ دین، باید فداکاری کرد. درس می‌دهد که در راه قرآن، از همه‌چیز باید گذشت. درس می‌دهد که در میدان نبرد حق و باطل، کوچک و بزرگ، زن و مرد، پیر و جوان، شریف و وضیع[2] و امام و رعیت، باهم در یک صف قرار می‌گیرند. درس می‌دهد که جبهۀ دشمن با همۀ توانایی‌های ظاهری، بسیار آسیب‌پذیر است...درس می‌دهد که در ماجرای دفاع از دین، از همه‌چیز بیشتر، برای انسان، بصیرت لازم است. بی‌بصیرت‌ها فریب می‌خورند، بی‌بصیرت‌ها در جبهۀ باطل قرار می‌گیرند، بدون اینکه خود بدانند؛ همچنان که در جبهۀ ابن‌زیاد، کسانی بودند که از فسّاق و فجّار نبودند، ولی از بی‌بصیرت‌ها بودند. اینها درس‌های عاشوراست. البته همین درس‌ها کافی است که یک ملت را، از ذلت به عزت برساند. همین درس‌ها می‌تواند جبهۀ کفر و استکبار را شکست دهد. درس‌های زندگی‌سازی است. (71/4/22)

بحث سوم، دربارۀ عبرت‌های عاشوراست؛ عاشورا غیر از درس‌ها، عبرت‌هایی هم دارد. (77/2/18) عاشورا یک صحنۀ عبرت است؛ انسان باید به این صحنه نگاه کند، تا عبرت بگیرد. یعنی چه عبرت بگیرد؟ یعنی خود را با آن وضعیت مقایسه کند و بفهمد در چه حال و در چه وضعیتی است، چه چیزی او را تهدید می‌کند، چه چیزی برای او لازم است؛ این را می‌گویند: عبرت. شما اگر از جاده‌ای عبور کردید و اتومبیلی را دیدید که واژگون شده یا تصادف کرده و آسیب دیده، مچاله شده و سرنشینانش نابود شده‌اند، می‌ایستید و نگاه می‌کنید برای اینکه عبرت بگیرید، تا معلوم شود که چطور سرعتی، چطور حرکتی و چگونه رانندگی‌ای، به این وضعیت منتهی می‌شود. این‌هم نوع دیگری از درس است، اما درس از راه عبرت‌گیری است. این را قدری بررسی کنیم.

اولین عبرتی که در قضیۀ عاشورا ما را به خود متوجه می‌کند، این است که ببینیم چه شد که پنجاه سال بعد از درگذشت پیغمبر صلوات‌الله‌و‌سلمااه‌علیه جامعۀ اسلامی به آن حدی رسید که کسی مثل امام حسین علیه‌السلام ناچار شد برای نجات جامعۀ اسلامی چنین فداکاری‌ای بکند. این فداکاری حسین‌بن‌علی علیه‌السلام یک‌وقت بعد از هزار سال از صدر اسلام است، یک‌وقت در قلب کشور‌ها و ملت‌های مخالف و معاند با اسلام است، این یک حرفی است؛ اما حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در مرکز اسلام، در مدینه و مکه ـ مرکز وحی نبوی ـ وضعیتی دید که هرچه نگاه کرد، چاره‌ای جز فداکاری نداشت؛ آن‌هم چنین فداکاریِ خونینِ باعظمتی! مگر چه وضعی بود که حسین‌بن‌علی علیه‌السلام احساس کرد که اسلام فقط با فداکاریِ او زنده خواهد ماند، واِلّ از دست رفته است! عبرت اینجاست.

روزگاری رهبر و پیغمبرِ جامعۀ اسلامی، از همان مکه و مدینه، پرچم‌ها را می‌بست، به دست مسلمان‌ها می‌داد و آنها تا اقصیٰ نقاط جزیرةالعرب و تا مرزهای شام می‌رفتند، امپراتوری روم را تهدید می‌کردند، آنها از مقابلشان می‌گریختند و لشکریان اسلام پیروزمندانه برمی‌گشتند. که در این خصوص می‌توان به ماجرای «تبوک» اشاره کرد.[3] روزگاری در مسجد و مَعبر جامعۀ اسلامی، صوت و تلاوت قرآن بلند بود و پیغمبر با آن لحن و آن نفَس، آیات خدا را بر مردم می‌خواند و مردم را موعظه می‌کرد و آنها را در جادۀ هدایت، با سرعت پیش می‌بُرد؛ ولی چه شد که همین جامعه، همین کشور و همین شهرها، کارشان به جایی رسید و آن‌قدر از اسلام دور شدند که کسی مثل یزید بر آنها حکومت می‌کرد؟..چه شد که بیست سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌و‌السلام در همان شهری که او حکومت می‌کرد، سرهای پسرانش را بر نیزه کردند و در آن شهر گرداندند؟ کوفه یک نقطۀ بیگانه از دین نبود؛ کوفه همان جایی بود که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بازارهای آن راه می‌رفت، تازیانه بر دوش می‌انداخت، مردم را امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر می‌کرد؛ تلاوت قرآن در «آناءَ اللَّیلِ وَ اَطرافَ النَّهارِ»[4]، از آن مسجد و آن تشکیلات بلند بود. این همان شهر بود که پس از گذشت سال‌هایی نه‌چندان طولانی، در بازارش دختران و حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام را با حالت اسارت می‌گرداندند. در ظرف بیست سال چه شد که به آنجا رسیدند؟ اگر بیماری‌ای وجود دارد که می‌تواند جامعه‌ای را که در رأسش کسانی مثل پیغمبر اسلام و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بوده‌اند، در ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند، این بیماری، بیماری خطرناکی است و ما هم باید از آن بترسیم. آن جامعه را پیغمبر ساخته بود. (71/4/22) جامعۀ اسلامی با محوریت پیامبر عظیم‌الشأن، آن عشق مردم به او، آن ایمان عمیقِ مردم به او، آن جامعۀ سرتاپا حماسه و شور دینی؛ همین جامعۀ ساخته‌وپرداخته، بعد از پنجاه سال کارش به آنجا رسید. (77/2/18) وضعی پیش آمد که کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام دید چاره‌ای جز این فداکاریِ عظیم ندارد. این فداکاری در تاریخ بی‌نظیر است.

چه شد که به چنین مرحله‌ای رسیدند؟ این، آن عبرت است. ما باید این را امروز مورد توجه دقیق قرار دهیم. (71/4/22) عبرت‌های عاشورا بحثی است مخصوص زمانی که اسلام حاکمیت داشته باشد. حداقل این است که بگوییم عمدۀ این بحث، مخصوص به این زمان است. (77/2/18) عبرت اینجاست! ما باید آن بیماری را بشناسیم، آن را یک خطر بزرگ بدانیم و از آن اجتناب کنیم. به نظر من این پیام عاشورا، از درس‌ها و پیام‌های دیگر عاشورا برای ما امروز فوری‌تر است. ما باید بفهمیم چه بلایی بر سر آن جامعه آمد. (71/4/22) آیا هر جامعۀ اسلامی، همین عاقبت را دارد؟ اگر عبرت بگیرند، نه! اگر عبرت نگیرند، بله! ممکن است؛ مگر عبرت بگیرند. عبرت‌های عاشورا اینجاست. (77/2/18)

حرف در این زمینه، زیاد است. من یک آیه از قرآن را در پاسخ به این سؤال مطرح می‌کنم. قرآن جواب ما را داده است. قرآن آن درد را به مسلمین معرفی می‌کند. می‌فرماید: «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ اَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوفَ یَلقَونَ غَیًّا»[5] دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف عمومی است؛ یکی دورشدن از ذکر خدا که مظهر آن نماز است. فراموش‌کردن خدا و معنویت، حساب معنویت را از زندگی جداکردن، و توجه و ذکر و دعا و توسل و طلب از خدای متعال و توکل به خدا و محاسبات خدایی را از زندگی کنارگذاشتن. دوم، «وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ» دنبال شهوت‌رانی‌ها رفتن، دنبال هوس‌ها رفتن، و در یک جمله، دنیاطلبی. به فکر جمع‌آوری ثروت، جمع‌آوری مال، التذاذ، و به شهوات دنیا افتادن، اینها را اصل دانستن و آرمان‌ها را فراموش‌کردن؛ این درد اساسی و بزرگ است. اگر در جامعۀ اسلامی، آن حالت آرمان‌خواهی از بین برود یا ضعیف شود، هرکس به فکر این باشد که کلاهش را از معرکه در ببرد و در دنیا از دیگران عقب نیفتد، اینکه دیگری جمع کرده است، ما هم برویم جمع کنیم؛ و خلاصه خود و مصالح خود را بر مصالح جامعه ترجیح دهیم، معلوم است که به این درد دچار خواهد شد.

نظام اسلامی، با ایمان‌ها، با همت‌های بلند، با مطرح‌شدن آرمان‌ها و با اهمیت‌دادن و زنده نگه‌داشتن شعار‌ها به‌وجود می‌آید و حفظ می‌شود و پیش می‌رود. شعار‌ها را کم‌رنگ‌کردن، اصول اسلام و انقلاب را مورد بی‌اعتنایی قراردادن و همه‌چیز را با محاسبات مادی مطرح‌کردن و فهمیدن، جامعه را به آنجا خواهد برد که به چنان وضعی برسد.

آنها به آن وضع دچار شدند. روزگاری برای مسلمین، پیشرفت اسلام مطرح بود، رضای خدا مطرح بود، تعلیم دین و معارف اسلامی مطرح بود، آشنایی با قرآن و معارف قرآن مطرح بود. دستگاه حکومت، دستگاه ادارۀ کشور، دستگاه زهد و تقوا و بی‌اعتنایی به زخارف دنیا و شهوات شخصی بود، و نتیجه‌اش آن حرکت عظیمی شد که مردم به‌سمت خدا کردند. در چنان وضعیتی، شخصیتی مثل علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام خلیفه شد، کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام شخصیت برجسته شد. معیارها در اینها، بیش از همه هست. وقتی معیار، خدا باشد، تقوا باشد، بی‌اعتنایی به دنیا باشد، مجاهدت در راه خدا باشد، آدم‌هایی که این معیارها را دارند، در صحنۀ عمل می‌آیند و سررشتۀ کارها را به‌دست می‌گیرند و جامعه، جامعۀ اسلامی می‌شود. اما وقتی‌که معیار‌های خدایی عوض شود، هرکس که دنیاطلب‌تر است، هرکس که شهوت‌ران‌تر است، هرکس که برای به‌دست‌آوردن منافع شخصی زرنگ‌تر است، هرکس که با صدق و راستی بیگانه‌تر است، بر سر کار می‌آید. آن‌وقت نتیجه این می‌شود که امثال عمربن‌سعد و شمر و عبیدالله‌بن‌زیاد به ریاست می‌رسند و کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام به مذبح می‌رود و در کربلا به شهادت می‌رسد! این یک حساب دودوتا چهارتاست. کسانی که دلسوزند، نباید بگذارند معیار‌های الهی در جامعه عوض شود.

اگر معیار تقوا در جامعه عوض شد، معلوم است که انسان باتقوایی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام باید خونش ریخته شود. اگر زرنگی و دست‌و‌پاداری در کار دنیا و پشت‌هم‌اندازی[6] و دروغ‌گویی و بی‌اعتنایی به ارزش‌های اسلامی ملاک قرار گرفت، معلوم است که کسی مثل یزید باید در رأس کار قرار گیرد و کسی مثل عبیدالله، شخص اول کشور عراق شود. همۀ کار اسلام این بود که این معیار‌های باطل را عوض کند...وقتی زور حاکم است، وقتی فساد حاکم است، وقتی دروغ حاکم است و وقتی بی‌فضیلتی حاکم است، کسی که دارای فضیلت است، دارای صدق است، دارای نور است، دارای عرفان است و دارای توجه به خداست، جایش در زندان‌ها یا در مقتل و مذبح یا در گودال قتلگاه‌هاست. وقتی مثل امامی بر سر کار آمد، یعنی ورق برگشت، شهوت‌رانی و دنیاطلبی به انزوا رفت، وابستگی و فساد به انزوا رفت، تقوا روی کار آمد، زهد روی کار آمد، صفا و نورانیت آمد، جهاد آمد، دلسوزی برای انسان‌ها آمد، رحم و مروّت و برادری و ایثار و ازخودگذشتگی آمد. امام که بر سر کار می‌آید، یعنی این خصلت‌ها می‌آید، یعنی این فضیلت‌ها می‌آید، یعنی این ارزش‌ها مطرح می‌شود. اگر این ارزش‌ها را نگه داشتید، نظام امامت باقی می‌ماند؛ آن‌وقت امثال حسین‌بن‌علی علیه‌الصلاة‌و‌السلام دیگر به مذبح برده نمی‌شوند؛ اما اگر اینها را از دست دادیم چه؟ اگر به‌جای توجه به تکلیف و وظیفه و آرمان الهی، به فکر تجملات شخصیِ خودمان افتادیم چه؟ اگر جوان مؤمن را، جوان بااخلاص را ـ که هیچ‌چیز نمی‌خواهد جز اینکه میدانی باشد که در راه خدا مجاهدت کند ـ در انزوا انداختیم و آن آدم پررویِ افزون‌خواهِ پرتوقعِ بی‌صفایِ بی‌معنویت را مسلط کردیم چه؟ آن‌وقت همه‌چیز دگرگون خواهد شد. اگر در صدر اسلام، فاصلۀ بین رحلت نبی اکرم‌ صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه و شهادت جگرگوشه‌اش پنجاه سال شد، در روزگار ما، این فاصله، ممکن است خیلی کوتاه‌تر بشود و زودتر از این حرف‌ها، فضیلت‌ها و صاحبان فضایل ما به مذبح بروند. نباید بگذاریم. باید درمقابل انحرافی که ممکن است دشمن بر ما تحمیل کند، بایستیم. (71/4/22)

همان‌طورکه در زیارت عاشورا همه می‌خوانید: «لَقَد عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ وَ جَلَّت وَ عَظُمَتِ المُصیبَةُ»، مصیبت خیلی بزرگ است، «رَزیَّه» یعنی حادثۀ بسیار بزرگ؛ خیلی بزرگ است این حادثه، خیلی عظیم است؛ فاجعه، خیلی تکان‌دهنده است؛ بی‌نظیر است، بی‌نظیر! برای اینکه قدری معلوم بشود که چقدر این حادثه عظیم است، من سه دورۀ کوتاه را از دوران زندگی حضرت ابی‌عبدالله الحسین علیه‌السلام اجمالاً مطرح می‌کنم. شما ببینید این شخصیتی که انسان در این سه دوره می‌شناسد، آیا می‌توان حدس زد که کار این شخصیت به آنجا برسد که در روز عاشورا، یک عده از امت جدش، او را محاصره کنند و با این وضعیت فجیع او را و همۀ یاران و اصحابش را، اهل‌بیتش را قتل‌عام بکنند و زنانشان را اسیر بگیرند! این سه دوره، یکی دوران حیات پیامبر اکرم است؛ دوم، دوران جوانی آن حضرت، یعنی دوران بیست‌وپنج‌سالۀ تا حکومت امیرالمؤمنین است. [سوم] دوران فترتِ بیست‌سالۀ بعد از شهادت امیرالمؤمنین تا حادثۀ کربلاست.

در زمان پیامبر اکرم، امام حسین کودک نورِدیدۀ سوگلی پیغمبر است. پیغمبر اکرم دختری دارد فاطمه‌نام، که همۀ مردمِ مسلمان در آن روز می‌دانند که پیغمبر فرمود: «اِنِّی لَاَغْضِبُ لِغَضَبِ فاطِمَةَ» اگر کسی فاطمه را خشمگین کند، من را خشمگین کرده است؛ «وَ اَرضَى لِرِضاها» او را کسی خشنود کند، من را خشنود کرده است.[7] ببینید چقدر این دختر عظیم‌المنزله است که پیغمبر اکرم درمقابل مردم، در ملأعام، راجع‌به دخترش این‌طور حرف می‌زند. این چیز عادی‌ای نیست.

این دختر را پیغمبر اکرم داده است به کسی که در جامعۀ اسلامی، ازلحاظ افتخارات، در درجۀ اعلاست؛ علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام، جوان شجاع، شریف، از همه مؤمن‌تر، از همه باسابقه‌تر، از همه شجاع‌تر، در همۀ میدان‌ها حاضر؛ کسی که اسلام به شمشیر او می‌گردد؛ هر جایی که همه درمی‌مانند، این جوان می‌آید جلو، گره‌ها را باز می‌کند، بن‌بست‌ها را می‌شکند. این دامادِ محبوبِ عزیزی که محبوبیت او به‌خاطر خویشاوندی و اینها نیست، به‌خاطر عظمت شخصیت اوست. دختر را داده است به این داماد. حالا کودکی از اینها متولد شده است و او حسین‌بن‌علی است. البته همۀ این حرف‌ها دربارۀ امام حسن علیه‌السلام هم هست، من حالا بحثم راجع‌به امام حسین است. عزیزترینِ عزیزان پیغمبر است؛ او را در آغوش می‌گیرد، می‌بَرد مسجد. رئیس دنیای اسلام، حاکم جامعۀ اسلامی، محبوب دل همۀ مردم، همه می‌دانند که این کودک، محبوب دلِ این محبوبِ همه است. روی منبر مشغول خطبه‌خواندن است، این بچه پایش می‌گیرد به مانعی، زمین می‌افتد. پیغمبر از بالای منبر می‌آید پایین، این بچه را در بغل می‌گیرد، او را آرام می‌کند.[8] ببینید! مسئله این است. در دوران پیغمبر با این خصوصیات، این کودک و صغیر مثل کبیرهاست.

پیغمبر دربارۀ امام حسن و امام حسینِ شش هفت‌ساله فرمود: «سَیِّدَی شَبابِ اَهلِ الجَنَّةِ»[9] اینها سَرور جوانان بهشتند. بابا اینها که هنوز کودکند، جوان نیستند! نه، سَرور جوانان اهل بهشتند. یعنی در دوران شش هفت‌سالگی هم در حد یک جوان است؛ می‌فهمد، درک می‌کند، عمل می‌کند، اقدام می‌کند، ادب می‌ورزد، شرافت در همۀ وجود او موج می‌زند. اگر آن روز کسی می‌گفت که این کودک به دست امت همین پیغمبر، بدون هیچ‌گونه جرم و تخلفی به قتل خواهد رسید، برای مردم غیر قابل باور بود، همچنانی‌که پیغمبر فرمود و گریه کرد، و همه تعجب کردند؛ یعنی چه، مگر می‌شود!

دورۀ دوم، دورۀ بیست‌وپنج‌سالۀ بعد از وفات پیامبر تا حکومت امیرالمؤمنین است. حسینِ جوان، بالنده، عالِم، و شجاع است. در جنگ‌ها شرکت می‌جوید، در کارهای بزرگ دخالت می‌کند، همه او را به عظمت می‌شناسند. نام بخشنده‌ها که می‌آید، همۀ چشم‌ها به‌سوی او برمی‌گردد. در هر فضیلتی، مثل خورشیدی در میان مسلمانان مدینه و مکه و هر جایی که موج اسلام رفته است، می‌درخشد. همه برای او احترام قائلند. خلفای زمان، برای آنها احترام قائلند ـ برای او و برادرش ـ و درمقابل او تعظیم می‌کنند، تَبجیل[10] می‌کنند، تجلیل می‌کنند، نام آنها را به عظمت می‌آورند. اگر یک‌وقتی بر امیری، خلیفه‌ای، خشمگین بشود، همه تحمل می‌کنند. جوان نمونۀ دوران، محترم پیش همه. اگر کسی آن روز می‌گفت که همین جوان، به دست همین مردم کشته خواهد شد، هیچ‌کس باور نمی‌کرد.

دورۀ سوم، دوران بعد از شهادت امیرالمؤمنین است؛ یعنی دوران غربت اهل‌بیت. امام حسن و امام حسین علیهماالسلام باز در مدینه‌اند. امام حسین، بیست سال بعد از این مدت، در مدینه زندگی کرده است، به‌صورت امام معنوی همۀ مسلمان‌ها، مفتی بزرگ همۀ مسلمان‌ها، مورد احترام همۀ مسلمان‌ها، محل ورود و تحصیل علم همه، محل تمسک و توسل همۀ کسانی که می‌خواهند به اهل‌بیت اظهار ارادتی بکنند، شخصیت محبوب، بزرگ، شریف، نجیب، اصیل، عالِم. به معاویه نامه می‌نویسد؛ نامه‌ای که اگر هرکسی به هر حاکمی بنویسد، جزایش کشته‌شدن است. معاویه با عظمتِ تمام این نامه را می‌گیرد، می‌خواند، تحمل می‌کند، چیزی نمی‌گوید. یک‌چنین شخصیتی! اگر در همان اوقات هم کسی می‌گفت که در آیندۀ نزدیکی، این مرد محترمِ شریفِ عزیزِ نجیب که مجسم‌کنندۀ اسلام و قرآن در نظر بیننده است، این ممکن است به دست همین امت قرآن و اسلام کشته بشود ـ آن‌هم با آن وضع ـ هیچ‌کس تصدیق نمی‌کرد، هیچ‌کس تصور هم نمی‌کرد؛ اما همین حادثۀ باورنکردنی واقع شد، همین حادثۀ عجیب و حیرت‌انگیز، اتفاق افتاد. چه کسی کرد؟ همان‌هایی که می‌آمدند خدمتش سلام هم می‌کردند، عرض اخلاص هم می‌کردند. خب، این یعنی چه؟ این معنایش این است که جامعۀ اسلامی در طول این پنجاه سال، تهی شده است از معنویت اسلام، از حقیقت اسلام. ظاهر، اسلامی است، اما باطنش پوک شده است. خطر اینجاست؛ نمازها برقرار است، نماز جماعت برقرار است، مردم هم اسمشان مسلمان است، عده‌ای هم حتی طرف‌داران اهل‌بیتند!

البته اهل‌بیت را همۀ عالمِ اسلام قبول داشتند؛ امروز هم قبول دارند، اهل‌بیت مورد تردید هیچ‌کس نیست؛ حبّ اهل‌بیت در همۀ عالم اسلام، عمومی است. الان هم همین‌طور است؛ الان هم شما هرجای دنیای اسلام بروید، اهل‌بیت را دوست می‌دارند. آن مسجدی که منتسب به امام حسین علیه‌السلام هست و مسجد دیگری که منتسب به حضرت زینب است، در مصر، در قاهره، ولولۀ زوّار و جمعیت است. مردم می‌روند قبر را زیارت می‌کنند، می‌بوسند، توسل می‌کنند.

همین یکی دو سال قبل از این، کتابی آوردند برای من از حجاز، کتاب تازه، نه کتاب‌های قدیمی ـ در کتاب‌های قدیمی که خیلی هست ـ که این کتاب دربارۀ معنای اهل‌بیت نوشته شده است. تحقیق کرده یکی از نویسندگان فعلی حجاز، اثبات می‌کند در این کتاب که اهل‌بیت یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین؛ او می‌نویسد. حالا ما شیعه که خب، این حرف‌ها جزو جانمان است، اما آن برادر مسلمان غیر شیعه این را نوشته و نشر کرده است. کتاب هم هست، بنده هم دارم این کتاب را، هزارها نسخه هم لابد چاپ شده، پخش شده. اهل‌بیت محترمند، این را بدانید. آن روز هم در نهایت احترام [بودند]، اما درعین‌حال وقتی جامعه تهی شد، خالی شد، پوک شد، این اتفاق می‌افتد. حالا عبرت کجاست؟ عبرت اینجاست که چه‌کار کنیم که جامعه آن‌طور نشود. باید بفهمیم آنجا چه شد که جامعه به اینجا رسید.

به‌عنوان مقدمه عرض بکنم؛ پیغمبر اکرم نظامی را به‌وجود آورد که خطوط اصلی آن چند چیز بود. من چهار چیز را عمده یافتم در میان این خطوط اصلی؛ اول، معرفت شفاف و بی‌ابهام. معرفت نسبت به دین، معرفت نسبت به احکام، معرفت نسبت به جامعه، معرفت نسبت به تکلیف، معرفت نسبت به خدا، معرفت نسبت به پیغمبر، معرفت نسبت به طبیعت. همین معرفت بود که منتهی شد به علم و علم‌اندوزی، و جامعۀ اسلامی را در قرن چهارم هجری به اوج تمدن علمی رساند؛ همین معرفت. این رکن اول، خط اصلی اول. پیغمبر نمی‌گذاشت ابهام باشد. در این زمینه، آیات عجیبی در قرآن هست. در هر جایی که ابهامی به‌وجود می‌آمد، یک آیه نازل می‌شد تا ابهام را برطرف کند.

خط اصلی دوم، عدالت مطلق و بی‌اغماض. عدالت در قضاوت، عدالت در برخورداری‌های عمومی، نه خصوصی ـ خصوصی یک حرف دیگر است ـ چیزهایی که برای همۀ مردم است و باید بین مردم با عدالت تقسیم بشود، عدالت در اجرای حدود الهی، عدالت در مناصب و مسئولیت‌دهی و مسئولیت‌پذیری. البته عدالت، غیر از مساوات است؛ اشتباه نشود؛ مساوات گاهی ظلم است. عدالت یعنی هر چیزی را در جای خود گذاشتن و به هرکسی حق او را دادن؛ این عدل است. عدل مطلق و بی‌اغماض [بود]؛ هیچ‌کس در جامعۀ اسلامی از چهارچوب عدالت خارج نبود، در زمان پیغمبر.

سوم، عبودیت کامل و بی‌شریک درمقابل پروردگار. عبودیت در کار فردی، عمل فردی، در نماز که باید قصد قربت داشته باشد، تا عبودیت در ساخت جامعه، نظام حکومت، نظام زندگی مردم و مناسبات اجتماعی میان مردم بر مبنای عبودیت خدا. که این‌هم تفصیل و شرح فراوانی دارد.

و چهارم، عشق و عاطفۀ جوشان. این‌هم از خصوصیات اصلی جامعۀ اسلامی است؛ عشق به خدا، عشق خدا به مردم؛ «یُحِبُّهُم وَ یُحِبُّونَهُ»، «اِنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوّابینَ وَ یُحِبُّ المُتَطَهِّرینَ»، «قُل اِن کُنتُم تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعونی یُحبِبکُمُ اللهُ»[11]. محبت، عشق، محبت به همسر، محبت به فرزند؛ مستحب است که فرزند را ببوسی، مستحب است که به فرزند محبت کنی، مستحب است که به همسرت عشق بورزی و محبت کنی، مستحب است که به برادران مسلمان محبت کنی و محبت داشته باشی، محبت به پیغمبر، محبت به اهل‌بیت «اِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربیٰ»[12]. محبت، این‌هم یک خط اصلی دیگر.

چهار خصوصیت؛ این خطوط را پیغمبر ترسیم کردند، جامعه را بر اساس این خطوط بنا کردند. حکومت را ده سال همین‌طور پیغمبر کشاند. البته پیداست که تربیت انسان‌ها یک کار تدریجی است، کار دفعی نیست. این ده سال، پیغمبر تماماً تلاش می‌کردند که این پایه‌ها استوار بشود، محکم بشود و ریشه بدواند؛ اما ده سال کم است. ده سال برای اینکه بتواند مردمی را که درست بر ضد این خصوصیات بار آمدند، متحول کند، خیلی زمان کمی است. جامعۀ جاهلی، در همه‌چیزش عکس این چهارتا بود؛ نه معرفتی در آنجا بود، معرفتی نداشتند مردم به هیچ‌چیز، در حیرت، در جهالت زندگی می‌کردند؛ عبودیت هم نداشتند، طاغوت بود، طغیان بود؛ چه عبودیتی! عدالتی هم وجود نداشت، همه‌اش ظلم بود، همه‌اش تبعیض بود، که امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه در تصویر ظلم و تبعیض دوران جاهلیت، بیانات عجیب و شیوایی دارد، که واقعاً یک تابلو هنری است، «فی فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظلافِها»[13]؛ محبت هم نبود، دخترِ خودش را زیر خاک می‌کرد؛ کسی را از فلان قبیله بدون جرم می‌کُشت، تو از قبیلۀ ما یکی کُشتی، ما هم باید از قبیلۀ شما یکی بکُشیم! حالا قاتل باشد، نباشد، بی‌گناه باشد، بی‌خبر باشد. جفای مطلق، بی‌رحمی مطلق، بی‌محبتی و بی‌عاطفگی مطلق! مردمی که در آن جَو بار آمدند، در طول ده سال می‌شود آنها را تربیت کرد، آنها را انسان کرد، مسلمان کرد، اما نمی‌شود این را در اعماق جان آنها نفوذ داد، به‌خصوص آن‌چنان نفوذ داد که آنها بتوانند به‌نوبۀ خود در دیگران هم همین تأثیر را بگذارند.

خب مردم داشتند مرتب، پی‌درپی مسلمان می‌شدند. آنهایی که پیغمبر را ندیده بودند، آنهایی که آن ده سال را درک نکرده بودند. این مسئله‌ای که شیعه معتقد است، مسئلۀ وصایت اینجا شکل می‌گیرد. وصایت، جانشینی، نصب الهی، سرمنشأش اینجاست؛ برای تداوم آن تربیت است، واِلّ معلوم است که مسئلۀ این وصایت، از قبیل وصایت‌هایی که در دنیا معمول است، نیست، که هرکسی می‌میرد، برای پسر خودش وصیت می‌کند، قضیه این نیست؛ قضیه این است که بعد از پیغمبر، باید ادامه پیدا کند. حالا وارد بحث‌های کلامی نمی‌خواهیم بشویم، تاریخ را من می‌خواهم بگویم و کمی تاریخ را تحلیل کنم و شما بتوانید بیشتر تحلیل کنید. این بحث هم متعلق به همه است، این بحث برای شیعه نیست؛ این بحث، برای شیعه و سنّی و همۀ فِرَق اسلامی است. همه باید به این بحث توجه کنند؛ چون برای همه این بحث مهم است. بعد از رحلت پیغمبر، در این پنجاه سال چه شد که جامعۀ اسلامی از آن حالت به این حالت برگشت؟ این اصل قضیه است، که متن تاریخ را هم بایستی اینجا نگاه کرد. البته بنایی که پیغمبر گذاشته بود، بنایی نبود که به همین زودی خراب بشود؛ لذا در اوایلِ بعد از رحلت پیغمبر که شما نگاه می‌کنید، ظاهراً همه‌چیز سر جای خودش است؛ غیر از همان مسئلۀ وصایت، بقیۀ چیزها هست، عدالتِ خوبی هست، ذکرِ خوبی هست، عبودیت خوبی هست. کسی نگاه کند به ترکیب کلی جامعۀ اسلامی در آن سال‌های اول، می‌بیند نه، علی‌الظاهر چیزی به قهقرا نرفته است. حالا گاهی یک چیزهایی البته پیش می‌آمد، اما ظواهر، همان پایه‌گذاری و شالوده‌ریزی پیغمبر را نشان می‌دهد؛ اما باقی نمی‌مانَد این وضع؛ هرچه بگذرد، به‌تدریج جامعۀ اسلامی به‌طرف ضعف و تهی‌شدن پیش می‌رود. (77/2/18)

مطلب دیگری را [هم] می‌خواهم عرض کنم و آن این است که در قرآن کریم، حقیقتِ تلخی مطرح شده است که اگر بخواهیم اسمی برایش بگذاریم، می‌توان اسم آن را ارتجاع، یعنی رجعت به عقب، یا ارتداد، یعنی برگشتن، عقب‌گَرد، خسران، و ازدست‌دادن دستاوردها گذاشت. راجع‌به این مقوله، در قرآن، حدیث و تاریخ صحبت شده است. این مقوله، متأسفانه به جوامع و ملت‌هایی مربوط است که در بهترین حالات معنوی و الهی هستند؛ یعنی به مردمِ دوران جاهلیت مربوط نیست، بلکه به مردمِ دوران اسلام مربوط است؛ چون اینها هستند که ممکن است این میکروب در مزاجشان اثر بگذارد. این یک بیماری است که مخصوص کشورها و ملت‌هایی است که با حرکتی عظیم، یک قدم به جلو برداشته‌اند و به تعبیر امروز، انقلاب کرده، به جایی رسیده و خود را به خدا نزدیک کرده‌اند. به تعبیر دیگر، این بیماری، مخصوص کسانی است که خدای متعال به آنان اِنعام[14] کرده است.

شما نگاه کنید؛ این قضیه چقدر مهم است که ما هر روز بارها در سورۀ حمد، باید جمله‌ای را که به‌نحوی اشاره به همین حقیقتِ تلخ دارد، تکرار کنیم: «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیمَ * صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لَا الضّآلّیَ» راه کسانی که به آنان نعمت دادی. منتها کسانی که خدا به آنان نعمت داده است دو نوعند؛ اول، کسی که دچار بلای غضب الهی و بیماری ضلالت بعد از هدایت شده است، که می‌گوید خدایا مرا جزو این اِنعام‌شده‌ها قرار نده. نوع دوم، کسی که اِنعام بر او شده است، اما دیگر مورد غضبِ بعدی و دچار ضلالتِ بعدی نشده است، می‌گوید مرا جزو اینها قرار بده؛ «صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لاَ الضّآلّیَ» مرا از اِنعام‌شدگانی که از قبیل «فَاُولٰٓئِکَ مَعَ الَّذینَ اَنعَمَ اللهُ عَلَیهِم مِنَ النَّبیّینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَدآءِ»[15] هستند قرار بده، نه از قبیل آنهایی که درباره‌شان فرموده‌ای «اُذکُروا نِعمَتِیَ الَّتی اَنعَمتُ عَلَیکُم وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمیَ»[16]، یعنی بنی‌اسرائیل. بنی‌اسرائیل هم جزو کسانی بودند که خدای متعال به آنها اِنعام کرد و قرآن مُصرِّح[17] این معناست، «یا بَنی اِسرآئیلَ اذکُرُوا نِعمَتِیَ الَّتی اَنعَمتُ عَلَیکُم»، من به شما هم اِنعام کردم، و «وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمینَ» نعمت بسیار بزرگی هم دادم که شما به‌خاطر آن نعمت، بر همۀ بشریّت فضیلت پیدا کردید. اما همین بنی‌اسرائیل کسانی بودند که بعدها کارشان به جایی رسید که خدای متعال، لعنت دائمی بر آنان فرستاد و در روایات داریم که مراد از «اَلمَغضوبِ عَلَیهِم» یهود است؛ یعنی کسانی که دچار آن تجربه و امتحانِ تلخِ تاریخی شدند. البته چنین چیزی، در مورد مسلمین هم ممکن است، به همین سبب، قرآن مسلمانان را بر حذر داشته است.

[عرض شد که] ماجرای امام حسین جدای از یک درس، یک عبرت است. درس، آن است که به ما می‌گوید این بزرگوار آن‌طور عمل کرد، ما هم باید آن‌گونه عمل کنیم. امام حسین درس بزرگی به همۀ بشریّت داده که خیلی باعظمت و در جای خود محفوظ است؛ اما غیر از درس، چیز دیگری وجود دارد و آن عبرت است. عبرت آن است که انسان نگاه کند و ببیند چطور شد حسین‌بن‌علی علیه‌السلام همان کودکی که جلوِ چشم مردم، آن‌همه موردِ تجلیلِ پیغمبر بود و پیغمبر دربارۀ او فرموده بود: سید شَباب اهل الجنة، سرور جوانان بهشت، بعد از گذشت نیم قرن از زمان پیغمبر، با آن وضعِ فجیع کشته شد! چطور شد که این امت، حسین‌بن‌علی را جلوِ چشم کسانی از همان نسلی که دیده بودند که او بر دوش پیغمبر سوار می‌شد و این حرف‌ها را از زبان پیغمبر دربارۀ او شنیده بودند، با آن وضع فجیع کشتند! این عبرت است. مگر شوخی بود که دختران پیغمبر را مثل دخترانِ سرزمین‌های فتح‌شدۀ غیر اسلامی، بیاورند جلوِ چشم مردم کوچه و بازار بگردانند و به کسی مثل زینب سلماا‌الله‌علیها اهانت کنند! چطور شد که کار به اینجا رسید؟ این، همان عبرت است و از درس بالاتر است. این نگاه به اعماق و ریزه‌کاری‌های تاریخ و حوادث است.

حال به مناسبت بحث ارتجاع یا ارتداد یا رجعت، می‌خواهم عرض کنم که در همین جریان، زینب کبری سلماا‌الله‌علیها اسم قضیۀ ارتجاع را آورد، یعنی به همین بیماری اشاره کرد و در کوفه فرمود: «اِنَّمَا مَثَلُکُم کَمَثَلِ الَّتِی نَقَضَت غَزلَها مِن بَعدِ قُوَّةٍ اَنکاثاً»[18] شما مثل کسانی هستید که پشمی یا پنبه‌ای را با زحمت به نخ تبدیل می‌کنند و بعد می‌نشینند، با زحمت زیاد این نخ‌ها را باز می‌کنند و باز به پنبه یا پشم تبدیل می‌کنند! این یعنی ارتجاع و برگشت، و زینب کبری به این معنا اشاره کرد. در امت پیغمبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم همان اندازه این خطر وجود دارد که در امت موسی. بعد از گذشت زمان پیغمبر، با آن نفَس گرم پیغمبر، این حوادث شوخی نیست! در زمان پیغمبر ـ این انسانی که به وحی الهی متصل بود ـ دربارۀ تمام حوادث ریز و درشتی که اتفاق می‌افتاد، آیۀ قرآن نازل می‌شد و وحیِ الهی، صریح و روشن و بی‌ابهام نازل می‌شد؛ حالا بعد از آن سازندگی که پیغمبر داشت، آن‌چنان رجعتِ فجیع، دردآور و فراموش‌نشدنی، در تاریخ اتفاق می‌افتد. پس این میکروب، میکروب رجعت یا ارتجاع یا ارتداد است. (73/10/15) البته یقیناً روشن است که اشتباه نمی‌شود با آن رجعت[19] که از اصول شیعی است. (52/11/14)

من حالا چند تا مثال فقط بیاورم...البته در کتاب‌های تاریخ، پُر است از مثال؛ من از اینجا به بعد، دیگر از تاریخ ابن‌اثیر نقل می‌کنم، هیچ از مدارک شیعه نقل نمی‌کنم، حتی از مدارک مورخین اهل سنتی که روایت اینها در نظر خود اهل سنت مورد تردید است، مثل ابن‌قتیبه هم دیگر نقل نمی‌کنم. ابن‌قُتَیبِه دینوری در کتاب «اَلاِمامَة وَ السِّیاسَة» چیزهای عجیبی نقل می‌کند، آنها را همه را می‌گذارم کنار.

این جناب ابن‌اثیر است، صاحب [کتاب] «کامل در تاریخ» که آدم وقتی نگاه می‌کند، حس می‌کند که کتاب او دارای عصبیت اموی و عثمانی است. من احتمال می‌دهم که به جهتی ملاحظه می‌کرده است. در قضایای یَومُ الدّار که مردم مصر و کوفه و بصره و مدینه و غیره جناب عثمان را کشتند، وقتی‌که داستان‌ها را نقل می‌کند، روایات مختلف را، بعد می‌گوید علت این حادثه یک چیزهایی بود که من آنها را ذکر نمی‌کنم، «لِعِلَلٍ» علت‌هایی دارد که نمی‌خواهم بگویم. وقتی قضیۀ جناب ابی‌ذر را نقل می‌کند که معاویه جناب ابی‌ذر را سوار آن شترِ بدون جهاز کرد و آن‌طور او را فرستاد تا مدینه و بعد هم تبعید شد به رَبَذه، می‌گوید چیزهایی اتفاق افتاده است که من نمی‌توانم بنویسم، اما خب کسی را به این چیزها عیب نکند. حالا یا این است که واقعاً یک خودسانسوری داشته است ـ به قول امروز ما ـ یا تعصب داشته است یا هرچه؛ بالاخره نه شیعه است، نه هوای تشیّع دارد، فردی است که احتمالاً هوای اموی و عثمانی هم دارد. همۀ آنچه که من از حالا به بعد نقل می‌کنم، از ابن‌اثیر است.

چند مثال از خواص؛ خواص چگونه شدند در این پنجاه سال که کار به اینجا رسید؟ من دقت که می‌کنم، می‌بینم همۀ آن چهار چیز تکان خورد؛ هم عبودیت، هم معرفت، هم عدالت، هم محبت. حالا این چندتا مثال، عین تاریخ است. در مجلس سعیدبن‌عاص در کوفه ـ سعیدبن‌العاص یکی از بنی‌امیه بود، قوم و خویش عثمان بود؛ عثمان او را گذاشت حاکم کوفه؛ بعد از ولیدبن‌عُقبة، سعیدبن‌عاص آمد که کارهای او را اصلاح کند ـ فردی گفت: «ما اَجوَدَ طَلحَةَ‌بنِ‌عُبَیدِالله ِ»! طلحۀ معروف چقدر جواد است، چقدر بخشنده است. لابد یک پولی، چیزی، محبتی به کسانی کرده بوده، او دانسته بوده. «فَقالَ سَعیدٌ» سعیدبن‌عاص گفت «اِنَّ مَن لَهُ مِثلُ النَشاستَجِ» ـ یک مزرعۀ خیلی بزرگی بوده است به نام نشاستج، شاید همین نشاستۀ خودمان، در نزدیکی کوفه، سرزمین‌های آبادِ حاصلخیز؛ این مزرعۀ بزرگ کوفه، مِلک طلحۀ صحابی پیغمبر بوده است در مدینه ـ گفت: «اِنَّ مَن لَهُ مِثلُ النَشاستَجِ لَحَقیقٌ اَن یَکونَ جَواداً» کسی که چنین ملکی دارد، باید هم بخشنده باشد! «وَ الله ِ لَو اَنَّ لی مِثلَهُ» اگر من مثل نشاستج را داشتم «لَاَعاشَکُمُ اللهُ بِهِ عَیشاً رَغَداً» یک گشایش مهمی در زندگی شماها پدید می‌آوردم؛ چیزی نیست که می‌گویید جواد است، جواد است. یعنی کار به اینجا رسیده! حالا شما این را مقایسه کنید با زهد زمان پیغمبر و زهد اوایل بعد از رحلت پیغمبر و آن چند سال، که بزرگان و امرا و صحابه چگونه زندگی‌ای داشتند و به دنیا با چه چشمی نگاه می‌کردند؛ حالا بعد از گذشت ده پانزده سال، وضع به اینجا رسیده است. این یک نمونه.

نمونۀ بعدی، جناب ابوموسی اشعری حاکم بصره بود؛ همین ابوموسای معروف حَکَمیت. مردم را تحریض[20] کرد بر جهاد؛ می‌خواستند بروند یک جایی جهاد کنند، منبر رفت و مردم را تحریض کرد به جهاد. در فضیلت جهاد گفت، در فضیلت فداکاری گفت، گفت، گفت؛ خب خیلی از مردم اسب نداشتند که سوار بشوند بروند، هرکسی باید سوار اسب خودش می‌شد، می‌رفت؛ برای اینکه پیاده‌ها هم بروند، مبالغی هم دربارۀ فضیلت جهادِ پیاده گفت که آقا جهادِ پیاده چقدر فضیلت دارد، چقدر چنین است، چنان است؛ این‌قدر دهانش و نفَسش گرم بود در این سخن، که یک عده از اینهایی هم که اسب داشتند، گفتند ما هم پیاده می‌رویم! اسب چیست! حمله کردند به اسب‌هایشان، راندند، گفتند بروید، شما اسب‌ها ما را از ثوابِ زیادی محروم می‌کنید، ما می‌خواهیم پیاده برویم بجنگیم که به این ثواب‌ها برسیم! عدۀ دیگری آن‌طرف، آدم‌هایی که یک‌خرده اهل تأمل بیشتری بودند، گفتند صبر کنیم، عجله نکنید، ببینیم رئیس و حاکمی که این‌طور دربارۀ جهادِ پیاده حرف زد، خودش چطوری می‌آید بیرون؛ ببینیم آیا در عمل هم مثل قول هست، یا نه؛ بعد تصمیم می‌گیریم که پیاده برویم یا سواره.

«فَلَمّا خَرَجَ» ـ این عین عبارت ابن‌اثیر است ـ می‌گوید: وقتی‌که ابوموسی از قصرش خارج شد، «اَخرَجَ ثَقَلَهُ مِن قَصرِهِ عَلَی اَربَعینَ بَغلًا» اشیای قیمتی‌ای که با خودش داشت، سوار بر چهل اَستر با خودش خارج کرد؛ به‌طرف میدان جهاد می‌رود! آن روز بانک نبود، حکومت‌ها هم اعتباری نداشت، یک‌وقت دیدی وسط میدان جنگ، از خلیفه خبر رسید که شما از حکومت بصره عزل شدی! خب، این‌همه اشیای قیمتی را که دیگر نمی‌تواند بیاید از داخل قصر بردارد، راهش نمی‌دهند؛ مجبور است هرجا می‌رود با خودش ببرد. چهل اَستر، اشیای قیمتی او بود که سوار کرد و با خودش از قصر بیرون آورد به‌طرف میدان جهاد! «فَتَعَلَّقوا بِعِنانِهِ» آنهایی که پیاده شده بودند، آمدند زمام اسب جناب ابوموسی را گرفتند، «وَ قالُوا احمِلنا عَلَى بَعضِ هَذِهِ الفُضولِ» ما را هم سوار همین زیادی‌ها بکن! اینها چیست داری با خودت به میدان جنگ می‌بری؟ ما داریم پیاده می‌رویم، ما را هم سوار کن. «وَ ارغَبْ فِی المَشیِ کَما رَغَّبتَنا» همان‌طورکه به ما گفتی پیاده راه بیفتید، خودت هم یک‌قدری پیاده شو، پیاده راه برو. «فَضَرَبَ القَومِ بِسَوطِهِ» شلاقش را کشید، تازیانه‌اش را زد به سروصورت اینها، گفت بروید، بیخود حرف می‌زنید! «فَتَرَکُوا دابَّتِهِ، فَمَضَی» متفرق شدند. البته تحمل نکردند، آمدند مدینه پیش جناب عثمان شکایت کردند؛ او هم ابوموسی را برداشت. اما ابوموسی یکی از اصحاب پیغمبر است، یکی از خواص است، یکی از بزرگان است؛ این وضع اوست! این دوتا.

مثال سوم، سعدبن‌ابی‌وقّاص حاکم کوفه شد. از بیت‌المال قرض کرد. چون بیت‌المال آن‌وقت دست حاکم نبود، یک نفر را می‌گذاشتند برای حکومت، ادارۀ امور مردم، یکی را هم می‌گذاشتند رئیس دارایی که او مستقیم به خودِ خلیفه جواب می‌داد. در کوفه، حاکم، سعدبن‌ابی‌وقّاص بود، رئیس بیت‌المال، عبدالله‌بن‌مسعود بود که از صحابۀ خیلی بزرگ و عالی‌مقام بود. از بیت‌المال مقداری قرض کرد ـ حالا چندهزار دینار، نمی‌دانم ـ بعد هم ادا نکرد، نداد. عبدالله‌بن‌مسعود آمد مطالبه کرد، گفت آقا پول بیت‌المال را بده. گفت ندارم، نمی‌شود، فلان. بینشان حرف شد، بنا کردند باهم جاروجنجال‌کردن. جناب هاشم مِرقال ـ هاشم‌بن‌عُتبَة بن ابی‌وَقّاص ـ که از اصحاب امیرالمؤمنین بود و خیلی مرد بزرگواری بود،[21] آمد جلو گفت: بد است، شما هر دو از اصحاب پیغمبرید، مردم به شما نگاه می‌کنند؛ جنجال نکنید، بروید یک‌طوری قضیه را حل کنید. عبدالله مسعود که دید نشد، آمد بیرون. خب مرد امینی است دیگر، رفت یک عده‌ای از مردم را دید و گفت بروید این اموال را از داخل خانه‌اش بکشید بیرون. معلوم می‌شود که اموال بوده. به سعد خبر دادند، او هم یک عدۀ دیگر را فرستاد، گفت بروید، نگذارید. جنجال بزرگی به‌وجود آمد، به‌خاطر اینی‌که سعدبن‌ابی‌وقّاص قرض خودش به بیت‌المال را نمی‌داد. حالا سعدبن‌ابی‌وقّاص از اصحاب شوراست، در شورای شش‌نفره، یکی از آنهاست. بعد از چند سال، کارش به اینجا رسید. بعد ابن‌اثیر می‌گوید: «فَکانَ اَوَّلُ ما نَزَغَ بِهِ بَینَ اَهلِ الکوفَةِ» یا «نُزِغَ بِهِ بَینَ اَهلِ الکوفَةِ» این اول حادثه‌ای بود که بین مردم کوفه، در آن اختلاف شد؛ به‌خاطر اینکه یکی از خواص، در دنیاطلبی این‌طور پیش رفته است و بی‌اختیاری نشان می‌دهد از خود! این‌هم یک داستان.

ماجرای دیگر؛ اِفریقیه یعنی همین منطقۀ تونس و مغرب و اینها را مسلمان‌ها رفتند فتح کردند و غنائم را بین مردم تقسیم کردند؛ بین نظامیان. خمس غنائم را باید بفرستند مدینه. در تاریخ ابن‌اثیر دارد که خمس زیادی هم بوده است. البته در جایی که این را نقل می‌کند، نیست، اما در جای دیگری که داستان همین فتح را می‌گوید، [می‌گوید] خمس مفصّلی بوده است که فرستاده است به مدینه. خمس که رسید به مدینه، مروان‌بن‌حکم آمد گفت همه‌اش را می‌خرم به پانصدهزار دینار؛ به او فروختند! اولاً پانصدهزار دینار، پول کمی نبود؛ ثانیاً آن اموال، خیلی بیش از اینها بود. یکی از چیزهایی که بعدها ایراد می‌گرفتند بر خلیفه، همین حادثه بود. خب البته خلیفه عذر می‌آورد، می‌گفت این رَحِم من است؛ و من صلۀ رَحِم می‌کنم. وضع زندگی‌اش هم خوب نیست، می‌خواهم به او کمک کنم! خواص در مادیات غرق می‌شدند.

ماجرای بعدی؛ «اِستَعمَلَ الوَلیدَبنَ‌عُقبَةَ بنَ اَبی‌مُعیطٍ مَکانَ سَعدٍ» ولیدبن‌عقبة را ـ همان ولیدی که شما او را می‌شناسید ـ گذاشتند حاکم کوفه، بعد از سعدبن‌ابی‌وقّاص؛ سعدبن‌ابی‌وقّاص را عزل کردند، این را گذاشتند آنجا. این‌هم از بنی‌امیه بود، از خویشاوندان خلیفه بود. وقتی‌که وارد شد، همه تعجب کردند؛ یعنی چه؟ آخر این آدم، آدمی است که حکومت به او بدهند! چون ولید معروف بود، هم به حماقت، هم به فساد! این ولید، همان کسی است که آیۀ شریفۀ «اِن جآءَکُم فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنوا»[22]، دربارۀ اوست؛ قرآن اسم این آقا را گذاشته است «فاسق»؛ چون یک خبری آورد و عده‌ای در خطر افتادند و بعد آیه آمد که «اِن جآءَکُم فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنوا» اگر فاسق یک خبری آورد، بروید تحقیق کنید، به حرفش گوش نکنید؛ آن فاسق، همین آقای ولید بود. این برای زمان پیغمبر است! ببینید معیارها و ارزش‌ها و جابه‌جایی آدم‌ها را! این آدمی که در زمان پیغمبر، در قرآن فاسق اسم آورده شده بود، همان قرآن را هم مردم هر روز می‌خواندند، حالا اینجا شد حاکم!

هم سعدبن‌ابی‌وقّاص تعجب کرد، هم عبدالله‌بن‌مسعود تعجب کرد! عبدالله‌بن‌مسعود وقتی چشمش افتاد به او، گفت من نمی‌دانم، تو بعد از اینکه ما از مدینه آمدیم، آدم صالحی شدی؟! عبارتش این است: «ما اَدری اَصَلُحَت بَعدَنا اَم فَسَدَ النّاسُ» یا نه، تو صالح نشدی، مردم فاسد شدند که مثل تویی را به‌عنوان امیر می‌فرستند به یک شهری! این حرف عبدالله‌بن‌مسعود [است]. سعدبن‌ابی‌وقّاص هم تعجب کرد، منتها از بُعد دیگری؛ گفت: «اَکِستَ بَعدَنا اَم حَمُقنا بَعدَکَ؟» تو که آدم احمقی بودی، تو حالا آدم باهوشی شده‌ای، یا ما این‌قدر احمق شده‌ایم که تو بر ما ترجیح پیدا کرده‌ای؟ ولید در جوابش برگشت گفت: «لا تَجزَعَنَّ یا اَبا اِسحاقَ» ناراحت نشو سعدبن‌ابی‌وقّاص، «کُلُّ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ» نه ما زیرک شده‌ایم، نه تو احمق شده‌ای، «وَ اِنَّمَا هُوَ المُلکُ» مسئله، مسئلۀ پادشاهی است! پادشاهی! تبدیل حکومت الهی، خلافت، ولایت، به پادشاهی! «وَ اِنَّمَا هُوَ الْمُلْکُ» این پادشاهی است. «یَتَغَدّاهُ قَومٌ وَ یَتَعَشّاهُ آخَرونَ»[23] امروز برای یکی است، فردا برای دیگری؛ دست‌به‌دست می‌گردد. سعدبن‌ابی‌وقّاص بالاخره صحابی پیغمبر بود، خیلی برایش گوش‌خراش بود این حرف که پادشاهی است؛ «فَقالَ سَعدٌ اَراکُم جَعَلتُموها مُلکاً»! می‌بینیم که قضیۀ خلافت را شما تبدیل کرده‌اید به پادشاهی! بله، خب همین‌طور است، همین است.

یک‌وقتی جناب عمر به جناب سلمان گفت: «اَ مَلِکٌ اَنَا اَم خَلیفَةٌ» به نظر تو، من پادشاهم یا خلیفه؟ سلمان شخص بزرگی بود، بسیار معتبر بود، از صحابۀ عالی‌مقام بود، نظر او و قضاوت او خیلی مهم بود؛ لذا عمر در زمان خلافت، به او این حرف را گفت. «قالَ لَهُ سَلمانُ» سلمان در جواب گفت: «اِن اَنتَ جَبَیتَ مِن اَرضِ المُسلِمینَ دِرهَماً اَو اَقَلَّ اَو اَکثَرَ» اگر تو از اموال مردم، یک دِرهم، یا کمتر از یک دِرهم، یا بیشتر از یک دِرهم، برداری، «وَ وَضَعتَهُ فی غَیرِ حَقِّهِ» ـ نه‌اینکه برای خودت برداری ـ در جایی که حق نیست، آن را بگذاری، «فَاَنتَ مَلِکٌ لا خَلیفَةٌ» درآن‌صورت تو پادشاه خواهی بود، دیگر خلیفه نیستی. معیار را بیان کرد. در روایت ابن‌اثیر دارد که «فَبَکَی عُمَرُ» عمر گریه کرد. موعظۀ عجیبی است. مسئله، مسئلۀ خلافت است، تبدیل خلافت یا ولایت؛ که ولایت یعنی حکومتی که همراه با محبت است، همراه با پیوستگی با مردم است، همراه با عاطفۀ نسبت به آحاد مردم است، فقط فرمانروایی و حکمرانی نیست؛ این معنای ولایت است. اما خب پادشاهی معنایش این نیست، به مردم کاری ندارد؛ پادشاه یعنی حاکم، فرمانروا، هر کار خودش بخواهد می‌کند.

خب، اینها در مورد خواص بود. خواص در مدت این چند سال، کارشان به اینجا رسید. البته این برای زمان «خلفای راشدین» است که مواظب بودند، مقیّد بودند، اهمیت می‌دادند، پیغمبر را سال‌های متمادی درک کرده بودند، فریاد پیغمبر در مدینه هنوز طنین‌انداز بود و کسی مثل علی‌بن‌ابی‌طالب در آن جامعه حاضر بود. بعد که قضیه منتقل شد به شام، مسئله از این حرف‌ها دیگر گذشت. این نمونه‌های کوچکی است از خواص. البته اگر در همین تاریخِ ابن‌اثیر، یا بقیۀ تواریخِ معتبر در نزد برادران مسلمان ما کسی جستجو کند، نه صدها نمونه، هزارها نمونه، ازاین‌قبیل هست.

خب این است دیگر، جامعه پوک می‌شود. وقتی عدالت نباشد، این‌طور است، وقتی عبودیت خدا نبود، این‌طور است؛ آن‌وقت ذهن‌ها هم خراب می‌شود؛ یعنی در آن جامعه‌ای که مسئلۀ ثروت‌اندوزی و گرایش به مال دنیا و دل‌بستن به حُطام دنیا به اینجاها می‌رسد، در آن مدینه، در آن جامعه، کسی هم که برای مردم معارف می‌گوید، «کعب‌الاحبار» است. کعب‌الاحبار، یهودیِ تازه‌مسلمانی که پیغمبر را هم ندیده است، زمان پیغمبر مسلمان نشده است، زمان ابی‌بکر هم مسلمان نشده است. زمان عمر مسلمان شد، زمان عثمان هم از دنیا رفت! کعب‌الاحبار، احبار؛ بعضی می‌گویند کعب‌الاخبار، غلط است، کعب‌الاحبار است. احبار، جمع حَبر است؛ حَبر، یعنی عالِم یهود. این کعب ـ یعنی آن قطب علمای یهود ـ آمد مسلمان شد؛ بعد بنا کرد راجع‌به مسائل اسلامی حرف‌زدن. در مجلس جناب عثمان نشسته بود که جناب ابی‌ذر وارد شد. یک چیزی گفت، ابی‌ذر عصبانی شد که تو حالا داری برای ما از اسلام و احکام اسلامی می‌گویی! ما این احکام را خودمان از پیغمبر شنیده‌ایم.

وقتی معیارها از دست رفت، وقتی ارزش‌ها ضعیف شد، وقتی ظواهر پوک شد، وقتی دنیاطلبی و مال‌دوستی، حاکم بر انسان‌هایی شد که یک عمری را با عظمت گذرانده بودند، سال‌هایی را بی‌اعتنای به زخارف دنیا [سپری کرده بودند] و توانستند آن پرچم عظیم را بلند بکنند، آن‌وقت در عالم فرهنگ و معارف هم این می‌شود؛ سررشته‌دار امور معارف الهی و اسلامی، می‌شود کسی که تازه‌مسلمان است و هرچه خودش بفهمد، می‌گوید، نه آنچه که اسلام گفته است. آن‌وقت بعضی می‌خواهند حرف او را بر حرف مسلمان‌های سابقه‌دار مقدّم کنند!

وقتی خواص به یک سَمتی رفتند، عامۀ مردم هم دنبال آنها حرکت می‌کنند. بزرگ‌ترین گناه انسان‌های ممتاز و برجسته، این است که اگر انحرافی از آنها سر بزند، انحراف آنها موجب انحراف بسیاری از مردم می‌شود. وقتی دیدند سدها شکست، وقتی دیدند کارها برخلاف آنچه که زبان‌ها می‌گوید، و برخلاف آنچه که از پیغمبر نقل می‌شود جریان دارد، آنها هم دنباله‌رو، آنها هم می‌روند دیگر، آنها هم همان طرف حرکت می‌کنند.

یک ماجرا هم از عامۀ مردم؛ حاکم بصره نامه نوشت به خلیفه در مدینه که خراج و مالیاتی که ما از شهرهای مفتوح[24] می‌گیریم و بین مردم خودمان تقسیم می‌کنیم؛ کم است. مردم در بصره زیاد شده‌اند، اجازه می‌دهید دوتا شهر اضافه کنیم؟ مردم کوفه شنیدند که حاکم بصره برای مردم خودش، خراج دو شهر را اضافه کرده است، از خلیفه گرفته است. اینها هم آمدند سراغ حاکمشان. حاکمشان چه کسی بود؟ عماربن‌یاسر؛ مرد ارزشی، آنی‌که مثل کوه استوار ایستاده است. البته ازاین‌قبیل هم بودند، [اما] زیاد نبودند، کسانی که تکان نخوردند. آمدند پیش عمار یاسر، گفتند تو هم برای ما این‌طور بخواه و دو شهر هم تو برای ما بگیر. عمار گفت من این کار را نمی‌کنم. بنا کردند به عمار حمله‌کردن، بدگویی‌کردن؛ نامه نوشتند، بالاخره خلیفه او را عزلش کرد.[25] شبیه این برای ابی‌ذر اتفاق افتاد، شبیه این برای دیگران اتفاق افتاد. شاید خود عبدالله مسعود یکی از همین افراد بود. وقتی‌که رعایت این سررشته‌ها نشود؛ جامعه ازلحاظ ارزش‌ها پوک می‌شود، عبرت اینجاست.

عزیزان من! انسان دیر می‌فهمد این تحولات اجتماعی را؛ باید مراقب بود. تقوا یعنی این، یعنی مراقب باشید. آن‌کسانی‌که حوزۀ حاکمیتشان شخص خودشان است، مواظب خودشان باشند. آن‌کسانی‌که حوزۀ حاکمیتشان از شخص خودشان وسیع‌تر است، هم مواظب خودشان باشند، هم مواظب دیگران باشند. آن‌کسانی‌که در رأسند، هم مواظب خودشان باشند، هم مواظب کل جامعه باشند که به‌سمت دنیاطلبی، به‌سمت دل‌بستن به زخارف دنیا، به‌سمت خودخواهی نروند. این معنایش آبادنکردن جامعه نیست؛ جامعه را آباد کنند، ثروت‌های فراوان به‌وجود بیاورند؛ [اما] برای شخص خودشان نخواهند؛ این بد است. هرکسی بتواند جامعۀ اسلامی را ثروتمند کند، ثواب بزرگی کرده است، اینها دنیاطلبی نیست. دنیاطلبی آن است که کسی برای خود بخواهد؛ برای خود حرکت بکند؛ از بیت‌المال یا غیر بیت‌المال، به فکر جمع‌کردن برای خود بیفتد؛ این بد است. باید مراقب باشیم. همه باید مراقب باشند. وقتی‌که این‌طور نباشد، مراقبت نباشد، آن‌وقت جامعه همین‌طور به‌تدریج از ارزش‌ها تهی‌دست می‌شود، می‌شود، می‌شود؛ می‌رسد به یک نقطه‌ای که فقط یک پوستۀ ظاهری باقی مانده است. ناگهان یک امتحان بزرگ پیش می‌آید؛ امتحان قیام ابی‌عبدالله. آن‌وقت این جامعه در این امتحان مردود می‌شود!

گفتند که به تو حکومت ری را می‌خواهیم بدهیم. ری آن‌وقت، یک شهر بسیار بزرگ پرفایده‌ای بود. خب حاکمیت هم مثل استانداری امروز نبود؛ آن زمان این‌طوری نبود، کسی که می‌آمد حاکم یک شهری می‌شد، یعنی تمام منابع درآمد این شهر در اختیار اوست؛ یک مقداری باید بفرستد برای مرکز، بقیه‌اش در اختیار خودش بود، هر کار می‌خواست، می‌توانست بکند؛ لذا خیلی برایشان اهمیت داشت. بعد گفتند که اگر به جنگ حسین‌بن‌علی نروی، از حاکمیت ری خبری نیست. خب، اینجا یک آدم ارزشی، یک‌لحظه فکر نمی‌کند، می‌گوید مرده‌شور ری را ببرند! ری چیست، همۀ دنیا را هم به من بدهید، من به حسین‌بن‌علی اخم نمی‌کنم. من به عزیز زهرا، چهره هم درهم نمی‌کِشم. من بروم حسین‌بن‌علی را بکُشم، فرزندانش را بکُشم، که می‌خواهی به من ری بدهی! آدمی که ارزشی باشد، این‌طور است دیگر؛ اما وقتی‌که درون تهی است، وقتی جامعه، جامعۀ دور از ارزش‌هاست، وقتی‌که آن خطوط اصلی در جامعه ضعیف شده است، اینجا نه دیگر، دست‌وپا می‌لرزد. حالا حداکثر یک شب هم فکر می‌کند؛ خیلی حِدّت[26] کردند ایشان، یک شب تا صبح مهلت گرفتند که فکر کنند. اگر یک سال هم فکر کرده بود، بازهم این تصمیم را گرفته بود، فکرکردنش ارزشی نداشت. یک شب فکر کرد، بالاخره گفت بله، من مُلک ری را می‌خواهم! البته خدای متعال همان را هم به او نداد. آن‌وقت فاجعۀ کربلا پیش می‌آید. عزیزان من، فاجعۀ کربلا!

آن‌وقت اینجا یک کلمه راجع‌به تحلیل حادثۀ عاشورا بگویم، فقط یک اشاره. اینجا کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام که خودش تجسم ارزش‌هاست، قیام می‌کند، برای اینکه جلوِ این انحطاط را بگیرد؛ چون این انحطاط داشت می‌رفت تا به آنجا برسد که هیچ باقی نماند؛ که اگر یک‌وقتی مردمی هم خواستند خوب زندگی کنند و مسلمان زندگی کنند، چیزی در دستشان نباشد. داشت به آنجاها می‌رفت. امام حسین می‌ایستد، قیام می‌کند، حرکت می‌کند، درمقابل این سرعتِ سراشیبِ سقوط، یک‌تنه قرار می‌گیرد. البته جان خودش را، جان عزیزانش را، جان علی‌اصغرش را، جان علی‌اکبرش را، جان عباسش را در این زمینه فدا می‌کند؛ و نتیجه می‌گیرد.

«وَ اَنَا مِن حُسَینٍ»[27] یعنی دین پیغمبر، زنده‌شدۀ حسین‌بن‌علی است. آن روی قضیه، این بود؛ این روی سکه، حادثۀ عظیم و حماسۀ پُرشور و ماجرای عاشقانۀ عاشوراست که واقعاً جز با منطق عشق و با چشم عاشقانه، نمی‌شود قضایای کربلا را فهمید. با چشم عاشقانه باید نگاه کرد تا فهمید حسین‌بن‌علی چه کرده است در این یک شب و نصف روز تقریباً یا حدود یک شبانه‌روز ـ از عصر تاسوعا تا عصر عاشورا ـ چه عظمتی آفریده است حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در این میدان! لذاست که در دنیا مانده است، باقی مانده در دنیا، تا ابد هم خواهد ماند. خیلی هم تلاش کردند که حادثۀ عاشورا را به فراموشی بسپارند، نتوانستند. (77/2/18)

پاورقی‌ها

  1. ۱.(وس‌ی) کمک‌کردن، یاری
  2. ۲.(وض‌ع) کسی که از شرافت خانوادگی برخوردار نیست.
  3. ۳.غزوۀ تبوک در سال نهم هجرت اتفاق افتاد. امپراتوری روم که از گسترش اسلام احساس خطر می‌کرد، تصمیم به نبرد با مسلمانان گرفت. ارتش روم، در نوار مرزی شام، مستقر شدند. پیامبر پس از اطلاع، با سپاهی سی‌هزارنفره عازم تبوک شدند. رومیان هنگامی‌که از حرکت سپاه مسلمانان آگاه شدند، عقب‌نشینی کردند. پیامبر با مرزداران و فرمانروایان محلی این منطقه پیمان عدم تعرض بسته و به مدینه بازگشتند.
  4. ۴.برگرفته از سوره مبارکه طه/ آیه 130، «برخی از ساعات شب و حوالی روز»
  5. ۵.سوره مبارکه مریم/ آیه 59، «پس از آنان جانشینانی به‌جای ماندند که نماز را تباه ساخته و از هوس‌ها پیروی کردند، و به‌زودی [سزای] گمراهیِ [خود] را خواهند دید.»
  6. ۶.حقه‌بازی، حیله‌گری
  7. ۷.در حدیث دیگری از پیامبر اکرم نقل شده: «إِنَّ اللّٰهَ تَعالی یَغضَبُ لِغَضَبِ فَاطِمَةَ وَ یَرضَی لِرِضاها» خداوند تعالی به خشم فاطمه، خشمگین و به رضایت او، راضی می‌شود. (عیون اخبارالرضا/ باب 31 / حدیث 176)
  8. ۸.مناقب آل ابی‌طالب/ باب فی امامة ابی‌عبدالله‌الحسین/ فصل فی محبّة النبی ایّاه
  9. ۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب النصوص علی امیرالمؤمنین و النصوص علی الائمة/ باب41 / حدیث2
  10. ۱۰.(ب‌ج‌ل) بزرگ‌داشتن، احترام‌کردن
  11. ۱۱.سوره مبارکه مائده/ آیه 54، سوره مبارکه بقره/ آیه 222، سوره مبارکه آل‌عمران/ آیه 31
  12. ۱۲.سوره مبارکه شوری/ آیه 23
  13. ۱۳.نهج‌البلاغه/ خطبۀ 2/ کلام حضرت پس از بازگشت از صفین
  14. ۱۴.(ن‌ع‌م) نعمت بخشیدن، پاداش
  15. ۱۵.سوره مبارکه نساء/ آیه 69
  16. ۱۶.سوره مبارکه بقره/ آیه 47 و آیه 122
  17. ۱۷.(ص‌رح) آشکار کننده، گویا
  18. ۱۸.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسین‌بن‌علی/ باب39 / حدیث1
  19. ۱۹.(ر‌ج‌ع) رجعت به‌معنای بازگشت و در اصطلاح به‌معنای بازگشت برخی از خوبان و بَدان تاریخ، بعد از ظهور حضرت مهدی است.
  20. ۲۰.(ح‌رض) برانگیختن، به‌شوق‌آوردن
  21. ۲۱.هاشم‌بن‌عُتبَة بن ابی‌وَقّاص (متوفی 37 ق)، از اصحاب پیامبر و شیعیان امیرالمؤمنین بود. در روز فتح مکه اسلام آورد. او سرداری شجاع، فاضل و سخاوتمند بود. در دورۀ خلیفۀ دوم در فتح عراق نقش داشت و فتح برخی شهرهای عراق به‌دست او انجام گرفت. او در بیعت مردمِ کوفه با حضرت علی علیه‌السلماا تأثیرگذار بود. در جنگ جمل و جنگ صفین همراه امیرالمؤمنین بود و در اثنای جنگ صفین به شهادت رسید.
  22. ۲۲.سوره مبارکه حجرات/ آیه 6
  23. ۲۳.ناهارش را گروهی می‌خورند و شامش را گروهی دیگر
  24. ۲۴.(ف‌ت‌ح) فتح شده، گشوده شده
  25. ۲۵.نمونه‌های بیان شده در متن همگی به ترتیب در جلد سوم کتاب الکامل فی التاریخ (ابن‌اثیر) آمده است. اعتراض مردم کوفه و برکناری جناب عمار یاسر، ص30 / مکالمۀ خلیفۀ دوم با جناب سلمان، ص59 / برخورد عبدالله‌بن‌مسعود با سعدبن‌ابی‌وقّاص، برکناری سعدبن‌ابی‌وقّاص و انتصاب ولیدبن‌عقبه به امارت کوفه، ص82 / فروختن خمس غنائم فتح آفریقا به مروان‌بن‌حکم، ص91/ به جهاد رفتن ابوموسی اشعری با دارایی‌هایش، ص99/ اعتراض ابوذر به کعب‌الاحبار، ص 115 / ماجرای واکنش سعیدبن‌عاص نسبت به خبر بخشندگی طلحه، ص 138
  26. ۲۶.(ح‌د‌د) هوشمندی، تیزی
  27. ۲۷.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین و فضله/ فصل فی فضائل الامام الحسین و مناقبه

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط