رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۲۳. منشور حکومت علوی؛ «عدالت فردی، عدالت اجتماعی»

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

در زندگی امیرالمؤمنین و شخصیت امیرالمؤمنین، واژۀ «عدالت» و مفهوم «عدالت»، یک برجستگی خاصی دارد. خیلی از خصوصیات در این بزرگوار بود، اما یکی از برجسته‌ترینِ این خصوصیات که با نام این بزرگوار همیشه همراه است، مسئلۀ عدالت است. مفاهیم گوناگونی که شُعب مختلفِ عدالت دارد، در وجود امیرالمؤمنین در هم تنیده است، همه وجود دارد. امیرالمؤمنین مظهر عدل الهی هم هست؛ عدل ـ به آن معنایی که ما جزو اصول دین می‌دانیم ـ اقتضا می‌کرد که خداوند متعال یک شخصیتی مثل امیرالمؤمنین را انتخاب کند برای رهبری و هدایت مردم و این کار را خدای متعال کرد.

خودِ وجود امیرالمؤمنین، شخصیت او، تربیت او، اوج مقام او، و بعد نصب او به خلافت، خودِ این مظهر عدل الهی است؛ اما در وجود خودِ او، عدالت به‌معنای انسانیِ آن‌هم به‌طور کامل متجلی است. عدالت انسانی در دو قلمروی فردی و اجتماعی، خود را نشان می‌دهد؛ عدالت یک انسان در قلمروی فردیِ او، و عدالت یک انسان در زمینۀ حکومت و فرمانروایی او، که به آن عدالت اجتماعی می‌گوییم. هر دوی اینها در زندگی امیرالمؤمنین برجسته است. اینها را ما باید به‌قصد عمل‌کردن بدانیم؛ به‌خصوص کسانی که در جامعه مسئولیت‌هایی بر دوش دارند، و در قلمرو حکومت، شأنی دارند.

در امیرالمؤمنین، عدالت شخصی در حد اعلی بود؛ یک انسانِ حقیقتاً عادل، همان چیزی که از آن تعبیر می‌کنیم به تقوا. تقوای امیرالمؤمنین در حد اعلی بود. همین تقواست که در عمل سیاسی او، در عمل نظامی او، در تقسیم بیت‌المال او، در استفادۀ او از بهره‌های زندگی، در هزینه‌کردن بیت‌المال مسلمین، در قضاوت او و در همۀ شئونِ او، خود را نشان می‌دهد. در واقع در هر انسانی، این عدالت شخصی و نفسانی، پشتوانۀ عدالت جمعی و منطقۀ تأثیرِ عدالت در زندگی اجتماعی است. نمی‌شود کسی در درون خود، در عمل شخصی خود تقوا نداشته باشد، دچار هوای نفس باشد، اسیر شیطان باشد، اما ادعا کند که می‌تواند در جامعه اجرای عدالت بکند. چنین چیزی ممکن نیست. هرکسی که بخواهد در محیط زندگیِ مردم منشأ عدالت بشود، اول باید در وجودِ خود، در درونِ خود، تقوای الهی را رعایت کند. تقوا یعنی مراقبت برای خطانکردن. این معنایش این نیست که انسان خطا نخواهد کرد، بالاخره هر انسانِ غیر معصومی دچار خطا می‌شود، اما این مراقبت، یک صراط مستقیم است، یک راه نجات است، از غرق‌شدن انسان جلوگیری می‌کند. خودِ این مراقبت به انسان قدرت می‌بخشد.

انسانی که مراقب خود نیست، در عمل خود، در کلام خود، در زندگی شخصی خود دچار بی‌عدالتی است، دچار بی‌تقوایی است. این‌طور آدمی نمی‌تواند در محیط جامعه، منشأ عدالت اجتماعی باشد. اینجاست که خودِ امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام درس همیشگی خودش را به همۀ سیاسیون عالم، به همۀ کسانی که در امور سیاسی جامعۀ خودشان نقشی دارند، بیان کرده است. می‌فرماید: «مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ اِماماً فَلیَبدَاَ بِتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهِ»[1] هرکسی که خود را در معرض ریاست، امامت، و پیشوایی جامعه می‌گذارد ـ در هر محدوده‌ای ـ اول باید شروع کند به تأدیب خود، به تربیت خود، بعد شروع کند به تربیت مردم. اول خودش را اصلاح کند، بعد بیاید به سراغ دیگران. می‌فرماید: «وَ لیَکُن تَأدیبُهُ بِسیرَتِهِ قَبلَ تَأدیبِهِ بِلِسانِهِ» اگر می‌خواهد دیگران را تربیت کند، باید با سیره و روش و رفتارِ خود تربیت کند، نه‌فقط با زبان خود. به زبان، بسیار چیزها می‌شود گفت؛ اما آن چیزی که می‌تواند انسان‌ها را به راه خدا هدایت کند، سیره و عمل کسی است که در محدوده‌ای ـ چه در آفاق یک جامعه و چه در محدوده‌های کوچک‌تر ـ او را به‌عنوان پیشوا و معلم و کسی که مردم بناست از او پیروی کنند، منصوب کنند.

بعد می‌فرماید: «وَ مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُها اَحَقُّ بِالاِجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ» آن‌کسی‌که خود را تعلیم می‌دهد، خود را تأدیب می‌کند، این بیشتر از آن‌کسی‌که دیگران را می‌خواهد تأدیب کند، مستحقِ اجلال و تکریم است، در‌حالی‌که خودش را تأدیب نکرده است. این منطق امیرالمؤمنین، درس امیرالمؤمنین است. آن‌کسی‌که می‌خواهد بر مردم حکومت کند ـ چون حکومت، فقط فرمانروایی‌کردن نیست؛ حکومت، نفوذ در دل‌هاست، حکومت، مقبولیت در ذهن‌هاست ـ کسی که در یک‌چنین موقعیتی قرار می‌گیرد یا خود را قرار می‌دهد، اول باید در درونِ خود، در وجودِ خود، به‌صورت دائمی مشغول تأدیب باشد؛ خود را تأدیب کند، خود را هدایت کند، به خود تذکر بدهد، خود را موعظه بکند.

یک جملۀ دیگری امیرالمؤمنین می‌فرماید دربارۀ آن‌کسی‌که سزاوار امارت بر مردم یا به‌دست‌گرفتن بخشی از کارهای مردم است؛ که این البته از موضع ریاست یک کشور شروع می‌شود، تا مدیریت‌های پایین‌تر و کوچک‌تر که امیرالمؤمنین برای فرمانداران خود، این توصیه‌ها را می‌فرمودند؛ یعنی دربارۀ آنها هم این معنا صادق است، فرماندار یک منطقه، استاندار یک منطقه، قاضی یک شهر، مسئول یک بخش، مدیر یک گوشه‌ای از گوشه‌های این دستگاه عریض و طویل؛ دربارۀ همۀ آنهاست این مطالب. توصیفاتی در مورد این‌طور کسی می‌کنند، بعد می‌فرمایند: «فَکانَ اَوَّلَ عَدلِهِ نَفیُ الهَوَی عَن نَفسِهِ»[2] اولین قدم او در راه عدالت این است که هواوهوس را از خودش دور کند. «یَصِفُ الحَقَّ وَ یَعمَلُ بِهِ» حق را بر زبان جاری کند، توصیف کند، به حق هم عمل کند. لذاست که در اسلام، قدرت با اخلاق پیوسته است. قدرت عاری از اخلاق، یک قدرتِ ظالمانه و غاصبانه است. رو‌ش‌هایی که برای کسب قدرت به‌کار گرفته می‌شود، باید روش‌های اخلاقی باشد؛ رو‌ش‌هایی که برای حفظ قدرت به‌کار گرفته می‌شود، باید روش‌های اخلاقی باشد.

در اسلام، کسب قدرت به هر قیمتی وجود ندارد. این‌طور نیست که برای به‌دست‌آورن قدرت، کسی یا جمعی حق داشته باشند به هر روشی، به هر وسیله‌ای ـ همان‌طورکه امروز در خیلی از مناطق دنیا رایج است ـ متشبّث[3] بشوند برای اینکه قدرت را به‌دست بیاورند. نه! قدرتی که از این راه به‌دست بیاید، این قدرت، قدرتِ نامشروع است، قدرت ظالمانه است. حفظ قدرت هم به‌این‌ترتیب قدرت ظالمانه است.

روش‌ها در اسلام خیلی مهمند؛ روش‌ها مثل ارزش‌ها هستند در اسلام. همچنانی‌که ارزش‌ها خیلی اهمیت دارند در اسلام، روش‌ها هم اهمیت دارند؛ ارزش‌ها باید در روش‌ها هم خودشان را نشان بدهند، این‌طوری است! ممکن است یک جا ناکامی‌هایی هم به بار بیاورد ـ ازلحاظ کسب قدرت ـ دردسرهایی هم به‌وجود بیاورد، اما درعینِ‌حال این متعیّن[4] است. تشبّث به روش‌های غیر اخلاقی از نظر اسلام و از نظر امیرالمؤمنین، به‌هیچ‌وجه صحیح نیست. راه علی این است، ما باید این‌طوری حرکت کنیم. این در زمینۀ عدالت در قلمرو مسائل شخصی علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌الصلاة‌والسلام.

و اما عدالت [علی علیه‌السلام] در قلمرو جامعه. (79/12/26) امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام در همان چند سالی که به خلافت و حکومت رسیدند، نشان دادند که اولویت در نظر آن بزرگوار، استقرار عدل الهی و اسلامی است. یعنی تأمین‌کردن هدفی که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی بیان فرموده است؛ «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[5] اقامۀ قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام معیّن کرده، بهترین تضمین و تأمین‌کنندۀ عدالت است. این در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام اولویت درجه‌اول بود. جامعۀ اسلامی، با عدل و قسط است که قوام پیدا می‌کند و می‌تواند به‌عنوان شاهد و مبشّر و هدایتگر و الگو و نمونه، برای ملت‌های عالم مطرح شود. بدون عدل، ممکن نیست؛ ولو همۀ ارزش‌های مادی و ظاهری و دنیایی هم فراهم شود. اگر عدالت نباشد، درحقیقت هیچ کاری انجام نشده است. این، برجسته‌ترین مسئله در زندگی حکومتی امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام بود. (71/3/30)

عدالت اجتماعی بر سه پایه استوار است؛ پایۀ اول، قوانین عادلانه است که به نظر معتقدان به اسلام، این قوانین عادلانه، فقط قوانین اسلام است؛ زیرا اسلام، قوانین خود را از وحی خدا می‌گیرد و خدا که دانای همۀ اسرار و رموز عالم است، قوانین جامعۀ اسلامی را منطبق با قوانین فطرت و طبیعت جهان قرار می‌دهد. و اگر قوانین الهی اجرا بشود، عدل به‌معنای واقعی در جامعه مستقر خواهد شد.

پایۀ دوم، نیروی اجراکنندۀ این قوانین است. اگر قوانین عادلانه باشد، اما نیروی اجراکنندۀ عادل نداشته باشد، از عدل اجتماعی خبری نخواهد بود. بهترین قوانین، اگر مجریان شایسته‌ای نداشته باشد، همیشه معطل خواهد ماند؛ همچنانی‌که قرن‌هایی گذشت و قوانین اسلام در جامعه‌هایی که مسلمان‌ها در آن زندگی می‌کردند، اجرا نشد. به همین جهت است که از نظر اسلام، مجری قوانین ـ یعنی آن مقامی که در رأس قوۀ اجرایی قرار می‌گیرد ـ باید انسانی عادل باشد؛ با تقوا و مراقبت کامل بر قوانین و اجرای آن نظارت کند.

در این دو پایه، تقریباً بحثی میان صاحب‌نظران نیست؛ یعنی همۀ طرف‌داران عدل اجتماعی می‌پذیرند که برای اجرای عدالت، احتیاج به قوانین عادلانه، و به مجریان پرهیزکار و باتقوا هست. اما نکتۀ بسیار مهم، در مورد پایۀ سوم اجرای عدالت است؛ و آن مردمند. اگر بخواهیم در جامعه، عدالت به‌معنای واقعی اجرا بشود، باید مردم در صحنۀ اجتماع حضور کامل داشته باشند، حقوق خود را بفهمند و اجرای عدالت را که تأمین عادلانۀ آن حقوق است، بخواهند. به همین جهت اسلام بر روی فهم و درک مردم تکیه می‌کند.

اسلام نمی‌گوید که مجری عادل باشد، اما مردم می‌خواهند بفهمند یا نفهمند، بخواهند یا نخواهند، عدالت در حق آنان باید اجرا شود؛ چنین نیست. اسلام می‌گوید مردم باید به حقوق خود واقف باشند. و اگر مردم به حقوق خود واقف شدند، آن حقوق را طلب کردند، اجرای عدالت یک تضمین حتمی پیدا می‌کند. به همین جهت در دوران حکومت عادلانۀ امیرمؤمنان صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه بااینکه قوانین اسلام در جامعه حاکم بود و بااینکه در رأس دستگاه حکومت، شخصی مانند علی‌بن‌ابی‌طالب قرار داشت که عدلِ مجسم بود، درعین‌حال برای اینکه عاملان حکومت در گوشه و کنار جامعۀ بزرگ اسلامی از جادۀ عدل تخطی نکنند و حقوق مردم پایمال نشود، امیرالمؤمنین به هوشیارکردن مردم و آگاه‌ساختن آنها نسبت به حقوقشان اصرار عجیبی داشت. (60/1/7)

در اوایل حکومت، امیرالمؤمنین بین همۀ آحاد مردم در اعطای بیت‌المال، تساوی برقرار کرد. چون قبل از امیرالمؤمنین تقریباً بیست سالی بود رسم شده بود در جامعۀ اسلامی، که بعضی‌ها را بر بعضی دیگر ترجیح بدهند، به‌خاطر سبقت در اسلام و مهاجر و انصار بودن و چه و چه.[6] چون آن پولی که در بیت‌المال جمع می‌شد ـ که از غنائمِ جنگ‌ها بود یا شاید از زَکَوات بود ـ این را تقسیم می‌کردند و به‌صورت سرانه به اشخاص می‌دادند. رسم مالی آن روزگار این‌طوری بود؛ سرانه می‌دادند به اشخاص، رسم شده بود که به بعضی بیشتر بدهند. امیرالمؤمنین آمد گفت نه؛ هرکسی متدیّن‌تر است، مؤمن‌تر است، اجرش با خدا؛ هرکسی توانایی بیشتری دارد، خب تلاش می‌کند در زندگی، اگر دنبال مال هست، مال کسب می‌کند؛ بیت‌المال را من بالسویّه تقسیم می‌کنم.

بعضی آمدند نصیحت کردند، گفتند یا امیرالمؤمنین! این کاری که شما می‌کنید، شما را شکست می‌دهد؛ یک عده‌ای را درمقابلِ شما وادار می‌کند بایستند. (80/9/16) امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام فرمودند: «فَاَمّا هَذَا الفیَءُ»[7] این بیت‌المال مسلمانان و این اموال عمومی است، «فَلَیسَ لِاَحَدٍ فیهِ عَلَی اَحَدٍ اَثَرَةٌ» هیچ‌کس در اموال عمومی بر دیگران ترجیحی و امتیازی ندارد؛ «قَد فَرَغَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ مِن قَسمِهِ» خداوند تقسیم عادلانۀ اموال عمومی را معیّن و مشخص کرده است. «فَهُوَ مالُ اللهِ» اموال عمومی و بیت‌المال مسلمین مال‌الله است و متعلق به همۀ مردم است، «وَ اَنتُمْ عِبادُ اللهِ المُسلِمونَ» شما بندگانِ مسلمانِ خدا هستید. یعنی بندگان خدا در اموال عمومی و بیت‌المال مسلمانان ـ یعنی آن مالی که در اختیار حاکم هست ـ همه علی‌السویه‌اند. (62/12/12) [بنابراین] امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام عدالت را در بین مسلمانان و جامعۀ اسلامی جاری کردند و مانع از این شدند که بیت‌المال به اسراف مصرف شود. نگذاشتند دست تطاول[8] باز شود. نگذاشتند کسانی بیت‌المال مسلمین را به ناحق مصرف کنند. (71/3/30)

عدالت اجتماعی امیرالمؤمنین یک نسخۀ کامل اسلام است. حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام یک حکومت صددرصد اسلامی است، نه 99 درصد، یا 99/99 درصد؛ نه! صددرصد یک حکومت اسلامی است. تا آنجایی که به امیرالمؤمنین ارتباط پیدا می‌کند، و تحتِ اختیار او و تحت قدرت اوست، یک‌لحظه حرکت غیر اسلامی، تصمیم غیر اسلامی در او نیست؛ یعنی عدالت مطلق. البته در حکومت امیرالمؤمنین، در مناطق گوناگونی، کاملاً ممکن بود و اتفاق هم افتاد که کارهای غیر عادلانه انجام بگیرد؛ اما امیرالمؤمنین به‌عنوان یک فرد مسئول، هر جایی که برخورد کرد با یک‌چنین چیزی، احساس تکلیف کرد. این نامه‌ها، این هشدارها، این خطبه‌های جان‌سوز، آن جنگ‌های امیرالمؤمنین، همه در راه اجرای این عدالت بود. در شخص او، صد‌در‌صدِ حکومت، حکومت اسلامی و عادلانه است. (79/12/26)

من در حالات امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام مطالعه می‌کردم، دیدم این عدلی که ما از آن بزرگوار شنیده‌ایم ـ اگرچه گمان نمی‌کنم که حتی ما شیعیان و جوامع شیعی، آن عدالت را درست لمس و درک کرده باشیم که چه بوده است؛ لیکن آن‌قدر عظیم بوده که دنیا را پُر کرده است و آوازۀ عدل امیرالمؤمنین در همه‌جا گسترده شده است ـ به میزان زیادی مربوط است به همین عدم رعایت جاذبه‌ها و ارتباط‌ها، عدم رعایت خویشاوندی، حتی عدم رعایت خدمات گذشتۀ یک انسان، آن‌وقتی‌که پای محاسبۀ قضایی می‌رسد.

حَسّان‌بن‌ثابت، مداح امیرالمؤمنین علیه‌السلام و کسی که با دشمنان آن حضرت در جنگ‌ها مقابله کرده بود، در جریانی به امری مبتلا شد که مستوجب حدّ بود. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود باید حدّ الهی بر او جاری بشود. حسّان گفت یا امیرالمؤمنین! من آن کسی هستم که برای شما آن‌همه شعر گفته‌ام. حالا ما باشیم واقعاً اینجا چه می‌کنیم؟ آنچه که در ذهنم هست، حضرت فرمودند من حدّ خدا را به‌خاطر این چیز‌ها نمی‌توانم تعطیل کنم. روز ماه رمضان شرب خمر کرده بود، حدّ شرب خمر را جاری کردند؛ بیست تازیانه هم به‌عنوان تعزیرِ برهم‌زدنِ حرمت ماه رمضان به او زدند، مجموعاً صد تازیانه. که این بیست تازیانۀ آخر، بیشتر او را پوک کرده بود، که این دیگر چرا! همین قضیه هم موجب شد که حسّان‌بن‌ثابت کوفه را ترک کرد و به شام رفت و به دستگاه معاویه پیوست و شاید از آن‌طرف هم علیه امیرالمؤمنین علیه‌السلام شعر گفت.

طبق آنچه که در نهج‌البلاغه است، به عبدالله‌بن‌عباس که حواری امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود ـ و به تعبیری ازلحاظ شخصیت و سوابق و خدمت به امیرالمؤمنین، نفر دوم در دستگاه خلافت آن حضرت محسوب می‌شد، معلوم است که عبدالله‌بن‌عباس نسبت به امیرالمؤمنین چه حالتی داشته است ـ سر قضیۀ پول‌های بصره و گزارشی که به حضرت داده شده بود، به او نامه‌ای نوشتند؛ او هم گله کرد، اما حضرت گلۀ او را با جواب تندی پاسخ دادند که چرا گله می‌کنی؟ من دارم از تو حساب‌کشی می‌کنم. (70/4/5) امیرالمؤمنین آن‌چنان نامه‌ای به عبدالله‌بن‌عباس نوشته است که مو بر تن انسان راست می‌ایستد! این چه مردی است؟ این چه انسان عظیمی است؟ به عبدالله‌بن‌عباس می‌فرماید که اگر این اموال را برنگردانی، «فَاِنَّکَ اِن لَمْ تَفعَل»[9] اگر این کاری که گفتم نکنی، «ثُمَّ **اَمکَنَنِی اللّٰهُ مِنکَ»**» بعد من دستم به تو برسد، «لَاُعْذِرَنَّ اِلَی اللهِ فیکَ» پیش خدا دربارۀ تو خودم را معذور خواهم کرد. یعنی سعی می‌کنم به‌خاطر تو، پیش خدا خجل و سرافکنده نشوم. «وَ لَاَضرِبَنَّکَ بِسَیفِ الَّذی ما ضَرَبتُ بِهِ اَحَداً إِلّا دَخَلَ النّارَ» تو را با همان شمشیری خواهم زد که این شمشیر به هرکس زده شد، وارد جهنم شد! «وَ اللهِ» ـ این جمله باز بالاتر است ـ «وَ اللهِ لَو اَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ فَعَلامِثلَ الَّذی فَعَلتَ مَا کانَت لَهُما عِندی هَوادَةٌ» به خدا سوگند که اگر این کاری را که تو کردی، حسن و حسین من این کار را بکنند، پیش من هیچ‌گونه عذری نخواهند داشت؛ «وَ لا ظَفِرا مِنِّی بِإِرادَةٍ» هیچ تصمیمی به نفع آنها نخواهم گرفت؛ «حَتَّی آخُذَ الحَقَّ مِنهُما وَ اُزیحَ الباطِلَ عَن مَظلَمَتِهِما» حق را از آنها هم خواهم گرفت. خب، امیرالمؤمنین می‌داند که حسن و حسین معصومند، اما می‌گوید اگر چنین اتفاقی ـ که نخواهد افتاد ـ بیفتد هم، من ترحم نخواهم کرد. (74/11/20) این موجب شد که عبدالله‌بن‌عباس از همان بصره به مکه رفت و دیگر کوفه هم نیامد. (70/4/5)

پنج سالِ حکومت امیرالمؤمنین، دوران بسیار کوتاهی است در تاریخ اسلام؛ آنچه که این دوران کوتاه را اهمیت می‌دهد، این است که امیرالمؤمنین، مثل سرمشقی که می‌نویسند بالای صفحه و متعلم باید مثل آن را در این صفحه و صفحات دیگر تکرار کند، امیرالمؤمنین این سرمشق را نوشت که اگر برای خاطر عدالت‌خواهی، این‌همه مشکل هم برای یک حاکم اسلامی به‌وجود بیاید ـ که در طول نزدیک پنج سال، هیچ نگذاشتند امیرالمؤمنین بدون دغدغه به ادارۀ کشور و مسائل کشور بیندیشد؛ سه جنگ را بر او تحمیل کردند، با مشکلات و دنباله‌های گوناگون ـ [نباید تسلیم شد]. و امیرالمؤمنین تسلیم نشد. تسلیم نشد یعنی چه؟ یعنی از راه عدالت عقب‌نشینی نکرد؛ این شد درس.

امروز ما مدعی پیروی از امیرالمؤمنین [هستیم]. البته علی‌بن‌ابی‌طالب مخصوص شیعه نیست؛ دنیای اسلام برای علی شأن و عظمت قائل است؛ دنیای اسلام، علی را امام خود می‌داند؛ این‌طور نیست که امیرالمؤمنین مخصوص ما شیعیان باشد. تفاوتی که وجود دارد این است که ما هر فعل و تَرک آن بزرگوار را به‌خاطر عصمتش برای خودمان حجت می‌دانیم، او را معصوم می‌دانیم؛ در مقام تطبیق با گفتار دیگران و کردار دیگران، حرف او برای ما حجت است؛ این خصوصیت شیعه است. بنابراین ما باید به‌عنوان شیعه این درس را به یاد داشته باشیم که عدالت قابل اغماض نیست؛ قابل معامله نیست. هیچ‌یک از مصالح گوناگون، نه مصالح فردی، [نه] مصالح حکومت، و مصالح کشور اسلامی نمی‌تواند با عدالت معامله بشود. (82/8/23)

پاورقی‌ها

  1. ۱.نهج‌البلاغه/ حکمت 73 / ضرورت خودسازی رهبران
  2. ۲.نهج‌البلاغه/ خطبۀ 87 / معروف به خطبۀ همّام
  3. ۳.(ش‌ب‌ث)، چنگ‌زننده
  4. ۴.(ع‌ی‌ن) لازم‌شونده، واجب
  5. ۵.سوره مبارکه حدید/ آیه 25
  6. ۶.در سال پانزدهم هجری خلیفۀ دوم تصمیم گرفت که سهم مسلمین از بیت‌المال را بر اساس سابقۀ ایشان در اسلام بپردازد. «فَقالَ اِنّی اِنَّمٰا اَعطَیتُکُم عَلَی السّابِقَةِ فِی الاِسلامِ لا عَلَی الاَحسابِ» (الکامل (ابن‌اثیر)/ ج2/ ص 502)
  7. ۷.تحف‌العقول عن آل‌الرسول (حسن‌بن‌علی بن شُعبه حَرّانی، متوفی قرن چهارم)/ باب ما روی عن امیرالمؤمنین/ خطبته عند ما انکر علیه قوم تسویته بین الناس فی الفیء
  8. ۸.(ط‌ول) دست‌درازی، تعدّی
  9. ۹.نهج‌البلاغه/ نامۀ 41 / نامه به یکی از کارگزاران

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط