رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۲۰. منشور حکومت علوی؛ «عبرت از گذشته، ترسیم آینده»

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

مناسبت:جلسهٔ درس، تفسیر و شرح حدیثتهیه‌شده با هوش مصنوعی

یک رهبرِ مسلکی‌ای که همه‌چیز برای او، مسلک اوست؛ همه‌چیز برای او آن آرمان الهی اوست؛ یک‌چنین رهبری وقتی با مردمی روبه‌رو می‌شود که بیست‌وپنج سال است تحت تربیت صحیح نبوده‌اند، بیست‌وپنج سال است کنار افتادند، لازم است روی این مردم خیلی کار کند، لازم است آنچه که ممکن است به آنان تزریق کرد، تزریق کند؛ آنچه باید به آنان آموخت به آنان بیاموزد. لذا امیرالمؤمنین در خطبۀ [شانزدهم] و در بسیاری از خطبات نهج‌البلاغه، به‌طور سرشار و لبریز از سنت‌های آفرینش، از نقش تقوا، از نقش اشتباه سخن می‌گوید. و همین است که شما نهج‌البلاغه را که برمی‌دارید، می‌بینید مزۀ دیگری دارد.

روایت فراوان است، نهج‌البلاغه هم روایتی است؛ اما می‌بینید این یک طعم دیگری دارد. این تازیانه‌ای است بر پیکر و بَر و دوش[1] به‌خواب‌رفتۀ مردمی که باید بیدار بشوند، با زمان پیش بروند. امیرالمؤمنین دارد می‌تازد به‌سوی هدف تکاملی، [باید] بتوانند پابه‌پا با او جلو بیایند؛ برای یک مردم خواب‌آلوده نیست. آن‌کسی‌که امروز بیدار است، نهج‌البلاغه را می‌فهمد؛ آنکه امروز هم در خواب است، از سخن علی جز لالایی چیزی سرش نمی‌شود. لذا می‌بینید آنچه امیرالمؤمنین دربارۀ زهدِ انقلابی می‌گوید، آنچه دربارۀ تقوای انقلابی می‌گوید، آنچه دربارۀ زندگی سراپا انقلابی بیان می‌کند، عده‌ای حمل می‌کنند بر گوشه‌نشستن و به خود پرداختن و با خدای خود راز و نیاز کردن و بس! امیرالمؤمنین یک جایی می‌گوید بروید در خانه بنشینید؛ نادان به این جمله استناد می‌کند که علی گفته بروید در خانه بنشینید! اگر علی گفته بود برو در خانه بنشین، خودش نمی‌آمد در متن اجتماع، مردم را هم این‌طور دنبال خودش حرکت نمی‌داد. نمی‌فهمند امیرالمؤمنین چه می‌گوید؛ هنوز خودشان را با شرایط امیرالمؤمنین ـ یعنی سیزده قرن پیش ـ نمی‌توانند تطبیق بدهند. باری، سخن امیرالمؤمنین، پُر، سرشار، و لبریز است از هوشیاری و آگاهی و بینش و [فهم] زمان و لمس ضروریات و احساس آنچه هست و احساس آنچه باید کرد، برای یک جامعه؛ سخن امیرالمؤمنین پر است از آگاهی‌ها. (53/9/22)

امیرالمؤمنین در اولین جلسه‌ای که برای ملت خودش با نام خلافت و زیرِ عنوان حکومت اسلامی سخن می‌گفت، (53/9/15) در برابر هزاران نفر جمعیت تشنه، در مسجد پیامبر خدا در مدینه، برنامۀ حکومت خود را اعلان می‌کند. مانند همۀ زمامداران و رهبران سیاسی، مخصوصاً همۀ [رهبران] حکومت‌های انقلابی که با وضع نو و تشکیلات جدیدی، برنامۀ خود را آغاز می‌کنند. آیندۀ آن ملتی را که زمامش را به او سپرده‌اند، با شرح برنامه‌های قطعی خود تشریح می‌کند. فرقی که در همین‌جای قضیه، امیرالمؤمنینِ ما، امیرالمؤمنینِ بشریّت، با همۀ امیرها و رهبران و زمامداران دیگر دارد، در یک کلمۀ کوتاه خلاصه می‌شود؛ آن کلمۀ کوتاه این است که امیرالمؤمنین به آنچه می‌گوید و وعده می‌دهد، عمل می‌کند، و دیگران تخلف می‌کنند. همه‌جا برنامه‌ها زیبا و آراسته است، همه‌کس وعدۀ صلح و صفا و امنیت و راحت به مردم می‌دهد، اما دیگران آنچه را می‌گویند به کار نمی‌زنند؛ اما علی آنچه را می‌گوید، موبه‌مو عمل می‌کند.

این را همه می‌دانستند. آنها که علی را آزموده بودند، این مطلب را به‌خوبی می‌فهمیدند. آنها که فداکاری این مرد فداکار را در دشوارترین لحظات، با چشمِ سر دیده بودند، با چشمِ دل، آیندۀ او را هم پیش‌بینی می‌کردند. آنها که او را در بستر پیامبر، در مواجهۀ با کافرانِ مصمم، در میدان‌های آتش‌زای جنگ، در گذشت عجیب و افسانه‌ایِ بعد از رحلت پیغمبر، در ماجرای شورای شش نفری، و خلاصه در ده‌ها قضیه، در ده‌ها موقف، علی را دیده بودند که چگونه به وعدۀ حقِ راستِ خود درمقابل خدا عمل کرده است، به‌خوبی می‌دانستند یا حدس می‌زدند که در آینده هم به این وعده عمل خواهد کرد. می‌دانستند که امیرالمؤمنین میان حق خدا و حق مردم انفکاکی قائل نیست. می‌دانستند که معنی ندارد کسی حق مردم را ضایع کند و دم از پاسداری حق خدا بزند. می‌دانستند که علی معتقد است بندگی و عبودیت پروردگار فقط به دل و فکر نیست، به عمل نیز هست. می‌دانستند که امیرالمؤمنین از جملۀ آن کسانی است که آیۀ قرآن دربارۀ آنان این‌گونه سخن می‌گوید: «مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیهِ فَمِنهُم مَن قَضیٰ نَحبَهُ وَ مِنهُم مَن یَنتَظِرُ وَ ما بَدَّلوا تَبدیلاً»[2] وعدۀ با خدا را به دروغ نبستند، معاهدۀ با خدا را تخلف نکردند. بعضی رفتند پیشاپیش و بعضی در انتظار سرنوشت حقِ این راهپیمایی الهی‌اند؛ و علی از آن منتظران بود.

پس معلوم بود که علی مانند رهبران دیگر تاریخ ـ آنها که پیش از علی بودند و آنان که پس از علی و در زمان علی ـ تخلف نمی‌کند، دروغ نمی‌گوید به مردم. (53/6/22) این خطبه از اول تا آخر، علاوه‌براینکه نموداری از فصاحت و شیوایی بیان و زیبایی الفاظ است، محتوایی دارد بسیار غنی، بسیار پُرمغز؛ جامعِ مسائلی که در یک زندگی اجتماعی، برای یک ملت و برای یک رهبر به‌شدت ضروری است. (53/9/15) البته خطبه، مقدماتی دارد ـ که در نهج‌البلاغه‌های معمولی نیست؛ بعضی از شارحین نهج‌البلاغه گشتند با زحمت آن مقدمات را پیدا کردند ـ که امیرالمؤمنین در آن مقدمات یک جمله می‌گوید: «وَ قَد قَتَلَ اللهُ الجَبابِرَةَ» خدا جباران عالم را نابود کرد؛ یعنی جباری نکنید. خدا فلان کافرها را، فلان ظالم‌ها را نیست و نابود کرد؛ یعنی کفر و ظلم نورزید. اینها مقدمات همین خطبه است که جملات اولش را مرحوم سید رضی رضوان‌الله‌علیه نیاوردند و بعضی از شارحین[3] گشتند از [بین] مدارک و مآخذش پیدا کردند. (53/6/22)

در آغاز خطبه، امیرالمؤمنین خود را نسبت به آنچه در این خطبه تعهد خواهد کرد و همچنین نسبت به آن حقایق و واقعیت‌های تاریخی که حاکی از سنن الهی است و در این خطبه خواهد گفت، عهده‌دار می‌کند. «ذِمَّتی بِما اَقولُ رَهینَةٌ»[4] ذمّۀ من، عهده‌دار آن چیزی است که بیان می‌کنم. «وَ اَنَا وَأَنَا بِهِ زَعِیمٌ» من خودم متعهدم [به] آنچه که بیان خواهم کرد و خواهم گفت. پیداست یک مطلب بسیار مهمی است. غالباً وقتی‌که برنامه‌های بسیار مهمی قرار است به مردم ارائه بشود، آن‌کسی‌که مجری برنامه است، طراح برنامه است، بناست او عمل کند به این برنامه، برای جلب اطمینان بیشتر و برای اینکه دلگرمی زیادتری وجود داشته باشد، خود را عهده‌دار قرار می‌دهد. امیرالمؤمنین را همه به راست‌گویی و درست‌کرداری می‌شناسند؛ همه می‌دانند که او آنچه بگوید، پای آن خواهد ایستاد؛ درعین‌حال، آن حضرت در مقام گفتار، مطلب را مؤکد می‌کند: «ذِمَّتی بِما اَقولُ رَهینَةٌ وَ اَنَا بِهِ زَعیمٌ».

بعد از آنکه این تعهد را امام علیه‌السلام بیان می‌کنند، یک مطلبی می‌گویند که این مطلب فوق‌العاده حائز اهمیت است. این مطلب در یک جمله ادا شده. و در عین اینکه این جمله، کوتاه و خیلی مختصر [است]، ازلحاظ محتوا، بسیار سنگین و مهم، و مطلب پرمغزی است؛ به‌علاوه از این نظر که در آغاز و طلیعۀ یک برنامه است و در ابتدا و پیش‌درآمد یک طرح اجتماعی است، پیداست که نظر به گذشتۀ آن روزِ جامعۀ اسلامی و همچنین نظر به آیندۀ آن روز هم است.

آن جمله‌ای که حضرت می‌فرمایند، این است: «اِنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ المَثُلاتِ حَجَزَتهُ التَّقوَی عَن تَقَحُّمِ الشُّبُهاتِ»؛ یک گذشته‌ای را امام در نظر گرفتند، یک زمانِ حالی را، و یک آینده‌ای را. آنچه مضمون خیلی سادۀ سخن امام هست، این است که هرکسی که عبرت‌ها، بتوانند برای او آینۀ ناراحتی‌ها و بلیّه‌ها و خطرات کنونی باشند، این‌چنین آدمی بر اثر حسّ هوشیاری و بیداری و آگاهی، دچار این خطرها هرگز نخواهد شد. چه شد مضمون جمله؟ عبرت‌ها آیینه‌ای باشند برای او که بتوانند وضعِ زمانِ حاضرِ او را درمقابلش به او بنمایانند. عبرت برای گذشته است، آنچه که در گذشته انجام گرفته. وقتی شما با نظر دقت در آن نگریستید، وقتی سعی کردید که آن گذشته را درست بفهمید، تحلیل بکنید، همان ماجرایی که تا حالا برای شما گذشته محسوب می‌شد، از حالا برای شما یک عکسی، یک انعکاسی، یک تصویری از وضع حال شما و وضع آیندۀ شماست. (53/9/8)

امیرالمؤمنین با این بیان به مردمی که بیست‌وپنج سال اشتباه کرده‌اند و چوب این اشتباه را هم خورده‌اند، دارد می‌گوید ای مردم! اشتباهات گذشتۀ خود را تکرار نکنید. از اشتباهات پیشین برای هموارکردن جادۀ آینده پند بگیرید. دارد به آنها می‌فهماند که به‌عنوان یک انسان، به‌عنوان یک موجودی که خدا او را از ویژگی خِرد و اراده برخوردار کرده است، پایبند اشتباهات سنتی خود نمانید؛ هرچه اشتباه کردید تا حالا بس است. اشتباه کردید آنچه را که خدا برای اهلش، برای مردمان شایسته و لایق مقدر کرده بود، به غیر اهلش سپردید. اشتباه کردید مقام و قدرت اجتماعی و سیاسی را به آن‌کسی‌که با معیارهای خدایی منطبق نبود، سپردید. اشتباه کردید در قرآن نیندیشیدید. اشتباه کردید وصیت پیامبر را عمل نکردید. چوب این اشتباهات را هم خوردید.

چوب این اشتباهات را چطور خوردید؟ در جامعه‌ای که در آن جامعه قرآن به صدای بلند خوانده می‌شد، ابوذرتان، عبدالله‌بن‌مسعودتان، عمار یاسرتان، نیکان و برگزیدگان و زبدگانتان در اقلیت ماندند؛ مردمانی که از فضیلت‌ها و ارزش‌های این گروه بی‌نصیب بودند، سرنوشت شما و سرنوشت آنها را در دست گرفتند. و این چوب بسیار سخت و سهمگینی بود. اشتباه کردید؛ طوری به ظواهر اسلام دل خوش کردید که از بطون اسلام، از معنای اسلام، از مغز اسلام دور ماندید و نفهمیدید. دلتان خوش بود که در راه خدا جهاد می‌کنید، دلتان خوش بود که سرزمین‌های ناگشوده را می‌گشایید و ثروت‌ها و مکنت‌ها و قدرت‌ها را به‌سوی خودتان جذب می‌کنید، اما توجه نداشتید که پایۀ اصیلی از پایه‌ها و بنیان‌های اساسی اسلام، یعنی برابری در حقوق، برابری در احکام، برابری در حدود، برابری در فرصت‌ها و امکانات زندگی، در جامعۀ شما نیست. مردمی در جامعۀ شما، شب از گرسنگی نمی‌خوابند؛ مادرشان باید بچه‌ها را با دیگی که درون آن چیزی جز آب خالص نیست سرگرم کند و بخواباند[5]...این‌قدر اختلاف طبقاتی است.

..خیال کردید وقتی‌که پیغمبر و اولی‌الامرِ شایسته و لایق بر جامعۀ شما حکومت نکرد، قرآن‌ها را از میان شما جمع خواهند کرد! که چون قرآن خوانده می‌شد، به بودن اسلام همچنان مطمئن بودید؟..چوب آن اشتباه بزرگ را اینجا می‌خورید که در جامعۀ شما تبعیض هست، اختلاف طبقاتی هست. در این جامعه کسی حق ندارد بیندیشد؛ کسی حق ندارد بفهمد، و اگر فهمید، حق ندارد بگوید. کعب‌الاحبارِ یهودی می‌شود همه‌کارۀ شما؛ دشمن خائن، می‌شود دوست شما. از اشتباهات گذشته پند بگیرید. «اِنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ المَثُلاتِ حَجَزَتهُ التَّقوَی عَن تَقَحُّمِ الشُّبُهاتِ»؛ این یک جمله.

بعد مردم را به واقعیت نزدیک‌تر می‌کند. معیار و کلید فهم آنچه که نیاز و ضرورت زمان را تشکیل می‌دهد، فهم و درک صحیح و واقعی زمان است. آن‌کسانی‌که زمانشان را نمی‌شناسند، ول‌معطّلند. آن‌کسانی‌که نمی‌دانند در چه موقعیتی دارند زندگی می‌کنند، جریان‌های فکری و جریان‌های عملی را پیرامون خود لمس نمی‌کنند، امید هیچ خیری از آنها به سود اجتماع و دین نمی‌توان داشت. امیرالمؤمنین بهتر از همه‌کس می‌داند که آن‌که می‌خواهد پیش‌گام باشد در راهِ به‌دست‌آوردن یک وضع صحیح، یک دنیای انسانی، یک جامعۀ شایسته و لایقِ انسانِ مسلمان، او باید اول زمان خودش را بشناسد؛ که اگر زمان خودش را نشناخت، هرچه مصلحان گلو پاره کنند، حرف بزنند، داد بکشند، برای او و بر گوش او، حرف مفت و بیهوده است. می‌گوید چه می‌گویند اینها؟ چون زمان را نمی‌شناسد. کسی که نمی‌داند «وَبای اِلتور»[6] آمده در جامعه، تعجب می‌کند از اینکه می‌بیند گروه‌های پزشکی مدام دارند این‌طرف می‌روند، آن‌طرف می‌روند، خیمه می‌زنند، قرنطینه می‌کنند، هرکسی می‌آید یک چیزی در بازویش فرو می‌کنند. می‌گوید اینها چه کار می‌کنند؟ چرا می‌کنند؟ گوشی هم که بشنوانند به او که چه آمده است، ندارد؛ چشمی هم که با بصیرت و نفوذ ببیند و بنگرد در اختیارش نیست. لذا اول باید به او گفت که در جهان چه خبر است، جریان‌ها چیست، چه جریان فکری، چه جریان اجتماعی‌ای دارد دنیا را می‌گرداند. امیرالمؤمنین می‌خواهد این کار را بکند؛ با مسلمانانی که با او دست بیعت داده‌اند و زمامشان را به او سپرده‌اند، می‌خواهد این را بیان بکند.

یک نمونه‌ای را برای مردم ذکر می‌کند که همۀ مردم، آن نمونه را می‌شناسند. «اَلا وَ اِنَّ بَلِیَّتَکُم قَد عادَت کَهَیئَتِها یَومَ بَعَثَ اللهُ نَبِیَّهُ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَ‌آلِهِ»، ای مردم، می‌خواهید بشناسید زمان خودتان را؟ می‌خواهید بدانید درد زمان شما و بلیّۀ عمومی شما چیست؟ بلیّۀ زندگی شما و اجتماع شما، عیناً همان بلیّه‌ای است که در حین بعثت خاتم‌الانبیا، مردم جزیرة‌العرب را تهدید می‌کرد. بلیّه، همان بلیّه است، بی‌کم‌وکاست؛ «کَهَیْئَتِها».

بیست‌وپنج سال از رحلت پیغمبر می‌گذرد؛ سی‌وپنج سال از تشکیل جامعۀ اسلامی می‌گذرد؛ نزدیک به نیم قرن از ظهور اسلام می‌گذرد؛ بساط جاهلیت برچیده شده است، بت‌های جان‌دار و بی‌جان با خاک یکسان شدند، صنادید قریش نابود شدند، یا مرده‌اند یا مردار شدند. حالا تازه امیرالمؤمنین ایستاده، می‌گوید بلیّۀ اجتماعی شما، بلیّۀ آن روزگار است؟ یعنی چه؟ لذا همه‌کس به فکر فرو می‌رود. «اَلا» آگاه باشید، هوشیار باشید، بفهمید و بدانید که این بلیّه، همان بلیّه است.

بلیّۀ دوران جاهلیت چیست؟ دوران جاهلیت با چه خصوصیتی، مختص و ممتاز است؟ این را باید دقت کرد. در جاهلیت هر بلایی که شما فرض کنید، بود؛ بلای فقر بود، بلای ظلم بود، اختلاف طبقاتی بود؛ هر قدر بخواهید، انسان، بی‌قدر و بی‌ارزش بود. هر یک از بلیّه‌های اجتماعی که برای یک قومی و جامعه‌ای مطرح است، در جامعۀ منحطِ فاسدِ جاهلیِ حین بعثت رسول خدا بود. کدامش را امیرالمؤمنین می‌خواهد بفرماید که امروز برگشته است؟ لازم است یک‌خرده‌ای دقیق بشویم، باریک بشویم، ببینیم در آن بلایای اجتماعی، کدام اصل بود و کدام فرع. و این را شما پیروان امیرالمؤمنین از امیرالمؤمنین بیاموزید.

در تحلیل مسائل اجتماعی، در تحلیل دردها، در تشریح درمان‌ها، همیشه دنبال اصول بروید. اصل‌ها را پیدا کنید. علت‌ها را بشناسید؛ معلول‌ها با شناخت علت‌ها شناخته می‌شوند و با رفع علت‌ها مرتفع می‌شوند. به معلول‌ها، به فروع، به شاخه‌ها، چندان پایبند نباشید. (53/9/15)

آن بندۀ خدا دانه‌دانه برگ‌های مزاحم را که زرد شده بود و می‌ریخت، می‌خواست جمع کند؛ از وجودشان ناراحت بود؛ یکی گفت بابا، این شاخۀ پربرگ را، که هم خشکیده، هم برگش مزاحم است، این شاخه را بزن. اگر دلت می‌خواهد سال دیگر همین جریان نباشد، از ریشه بکَن بیرون؛ واِلّ چهارتا برگ را که جمع کردی، چهارتای دیگر می‌ریزد.

آن آقای خوش‌ذوقِ باسلیقه، یک عنوان و تیتری درست کرده بود که چند سال است من این عنوان و تیتر را از قول او شنیدم و خیلی خوشم آمده و تکرار می‌کنم. در یک نمایشنامه‌ای گفته بود بابا! مرداب‌ها یا باتلاق‌ها را بخشکانید تا پشه‌ها خود‌به‌خود بمیرند...حالا ده‌تا پشه را هم کُشتی، صدتا پشه را هم [کشتی]، اما باتلاق در طول همان مدتی که تو داری پشه می‌کشی، صدها پشۀ دیگر تحویلت داده؛ صدها پشۀ جورواجور دیگر. پشه‌هایی که تو تا حالا ندیدی‌شان، از کیفیتِ زدن آنها و پریدن آنها و چسبیدن آنها به بدنت مطّلع نیستی.

بنده دلم را خوش کنم که برای خاطر خدا و دین، فلان آدم منحرف را گیر آوردم، دارم به سرش مدام حرف می‌کوبم، مدام حرف در مغزش می‌کنم، آیا مسلمان بشود، آیا معتقد بشود، یا نشود! تو نگاه کن ببین این‌چنین طرز فکری، این‌چنین عقیده‌ای چگونه می‌شود که به‌وجود می‌آید. این را درست کردی، آن‌یکی را چه کار می‌کنی؟ آن‌یکی را درست کردی، سومی را چه کار می‌کنی؟ خواهی گفت بالاخره ده‌تا، پانزده‌تا، بیست‌تا عنصر مخالف که بیشتر نیستند؛ همه را هدایت می‌کنم. اولاً بگو ان‌شاءالله تا صدوبیست سال عمر کنی تا فرصت پیدا کنی؛ در این عمرهای کوتاه که نمی‌شود. ثانیاً خدا سایۀ آن‌کسی‌که پشه‌آفرین است از سر تو و امثال تو کم نکند که همیشۀ آن عمر صدوبیست‌ساله‌ات اشتغال داشته باشی! هرچه تو درست کنی، او برایت می‌تراشد.

یک روز دلمان را خوش کردیم که کسروی را بکوبیم.[7] یک روز دلمان را خوش کردیم که فلان زندیقی که از فلان گوشه درآمد و فلان گوشه، مردار شد و از بین رفت، بکوبیم. عمر ما تلف شد؛ عمر ما تمام شد؛ عمر دیگران را هم تمام کردیم، از بین بردیم. حالا که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که در پیشگاه امام زمان ـ اگر بفهمیم ـ باید شرمنده باشیم که از اسلام چیزی یاد ندادیم؛ مردمِ ما همان هستند که بودند. باتلاق، همان باتلاق است که هر روز پشه‌ای برمی‌خیزد، هر روز نیشی می‌زند، نیش‌هایی که تو پیش‌بینی‌اش را هم نکردی، بزرگ‌تر از تو هم نکرده. هر روزی با یک نوایی، با یک رنگی، سرمان را بند کنند[8]، ما هم همان‌طوری‌که دوست می‌دارند سرمان را بدهیم تا بند کنند، ما هم خودمان را بدهیم تا رنگ کنند. مدام غافل‌ماندن، مدام غافل نگاه‌داشتن، یک قدم پیش‌نرفتن و دائماً حرکت‌کردن، «کَحِمارِ الطّاحونَةِ»[9] یک قدم به سر منزل نزدیک‌نشدن؛ این‌همه نیرو را مصرف‌کردن و یک گام جلونرفتن. پیش امام زمان صلوات‌الله‌علیه مایۀ شرمندگی است.

این یک معیاری است که امیرالمؤمنین به دست ما می‌دهد؛ که اصل را بشناس. اصل و ریشه را بشناس، تا ساقه و شاخه و شاخۀ ریز و برگ را بتوانی از یکدیگر تشخیص بدهی. خودت را سرگرم جمع‌کردن برگ‌های زرد نکنی، بیچاره! (53/9/15)

بنده به برخی از شرح‌های نهج‌البلاغه در اینجا مراجعه کردم. دیدم دوری از فرهنگ جدید بشری و انسانی، موجب شده است که دراین‌باره مطالبی بگویند که با توجه به این فرهنگ‌ها، صحت آن مطالب قابل تردید است. یکی از شارحین نهج‌البلاغه می‌گوید امیرالمؤمنین اشاره می‌کنند به اختلافات. دلم می‌خواهد این را بگویم، اگرچه که بنای بحث‌های بنده نیست که به حرف‌های دیگران در ذیل هر مطلبی تعرض کنم و اگر مورد نظر و قبولم نیست رد کنم، اما سخن امیرالمؤمنین است. اگر این جمله در کلمات این شارح بد معنا شده، باید روشن بشود که این معنا غلط است؛ بیشتر به‌خاطر اینکه با توجه به معنای غلط، معنای درست را بهتر می‌شود فهمید.

او می‌گوید بیماری جامعۀ اسلامی در زمان امیرالمؤمنین بیماری «اختلاف» بود. من می‌پرسم کدام اختلاف را می‌گویی؟ آیا اختلاف میان خود مسلمان‌ها؟ مسلمانان واقعی که اختلافی نداشتند! وقتی یک جامعۀ عظیم به امیرالمؤمنین رو می‌آورد، مرد و زن رو می‌آورند، عالِم و جاهل رو می‌آورند، عالی و دانی[10] رو می‌آورند، مرکز و شهرستان‌ها بیعت می‌کنند، اختلافی وجود ندارد. وقتی تودۀ ملت با الهام از حکم قرآن به طرفی حرکت می‌کنند، اختلافی وجود ندارد. سعدبن‌ابی‌وقّاص را می‌گویی که کناره گرفت؟ این اسمش اختلاف نیست. اگر از آرای حق یک امت و ملت، یک نفر، ده نفر، پنجاه نفر، هزار نفر سربپیچند، این اختلاف محسوب نمی‌شود. به آن میلیون‌ها نفر نمی‌گویند بیایید با این پنجاه نفر، صد نفر، هزار نفر صلح کنید تا میان شما اختلاف نباشد. صلح در اینجا یک راه دارد، و آنکه آن هزار نفر، به آن صدهاهزار نفر ملحق بشوند. سعدبن‌ابی‌وقّاص، طلحه و زبیر، دیگران و دیگران، عبدالله‌بن‌عمر، آن‌کسانی‌که نمی‌توانستند تازیانۀ کوبندۀ حکومت امیرالمؤمنین را که بر دوش آنها فرومی‌آمد و سنگینی می‌کرد، تحمل کنند، کنار رفتند. مردم همه رو آورده بودند، بایستی می‌آمدند با مردم همراه می‌شدند، این، «اختلاف» اسمش نیست.

اگر اختلاف میان امیرالمؤمنین و معاویه را می‌گویی، این اختلاف بد نیست. این اختلاف، اختلافِ میان نور و ظلمت است. این اختلاف، اختلافِ میان حق و باطل است. این اختلاف در تاریخ همیشه هست و همیشه بوده. در زمان خود پیغمبر هم بوده است، در آخر دوران پیغمبر هم بوده است. این دردِ زمان پیغمبر محسوب نمی‌شود. نمی‌شود به امیرالمؤمنین گفت آقا شما با معاویه اختلاف دارید، بیایید باهم صلح کنید؛ صلح معنا ندارد. یک راه فقط دارد، معاویه بت را بشکند، بت نفْس خود، بت آرزوهای خود، بت حکومت خود، بت هویٰ‌وهوس خود را خُرد کند، درمقابل رحمان، درمقابل الله سجده کند، بیاید دنبال امیرالمؤمنین؛ راهش فقط این است. حساب اختلافات مرزی ایران و افغانستان که نیست، بگویند یک وجب شما، یک وجب آنها. حساب اختلاف مِلکی دوتا مالک که نیست، بگویند دیوار نه آنجا، نه اینجا، میانه. جای گذشت نیست، جای مایه‌گذاشتن نیست، که از دین و از قرآن است، و از دین و قرآن نمی‌شود مایه گذاشت.

بنابراین اختلاف میان علی و معاویه هم آن اختلافی نیست که به علی متوجه باشد و علی آن را به‌عنوان یک دردی که در زمان پیغمبر بوده، مطرح کند و بخواهد مردم را به حل این اختلاف دعوت کند. این اختلاف حل‌شدنی نیست. بنابراین، این حرف، حرف درستی نیست که یکی از شُرّاح نهج‌البلاغه می‌گوید مراد در اینجا اختلاف است و عدم اتحاد و اتفاق امت اسلامی. امت اسلامی متحد بودند، معاویه خارج از امت اسلامی بود.

پس چیست آن بیماری که علی به آن اشاره می‌کند؟ به نظر من باز مطلب در یک جمله قابل خلاصه‌کردن است. از شما می‌پرسم بیماری بشریّت در زمان پیغمبر چه بود؟ در آغاز بعثت پیغمبر، آن روزی که نور نبوتِ پیغمبر ما، در کوه نور در مکۀ معظّمه طلوع کرد، بشریّت به چه بیماری‌ای مبتلا بود؟ شما بگویید. جز بیماری شرک؟ این خطرناک‌ترین بیماری‌های انسان. انسان سرطانی، انسان آسیب‌خورده، انسان بیمار و مجروح و محتضر، به‌مراتب به عافیت و سلامت نزدیک‌تر است از انسان مشرک. «وَ مَن یُشرِک بِاللهِ فَکَاَنَّما خَرَّ مِنَ السَّمآءِ فَتَخطَفُهُ الطَّیرُ»[11] آن‌کسی‌که شرک به خدا می‌ورزد، گویی از آسمان به زمین کوبیده می‌شود، مرغ‌ها او را مثل دانه از زمین برمی‌چینند. شرک، ارزش انسانیِ انسان را از او می‌گیرد. عبودیتِ غیرِ خدا، انسان را پست و خوار و ذلیل می‌کند. بزرگ‌ترین بدبختی‌های انسان، بدبختیِ ذلت است، بدبختی اسارت است؛ و بزرگ‌ترین جلوۀ ذلت و اسارت، اسیرشدن درمقابل بندۀ دیگری، موجود دیگری است که مانند خود او دست‌بسته و ناتوان است. که گفت: «من ندیدم که سگی پیش سگی سر خَم کرد»[12].

..بیماری بشر در زمان پیغمبر این بود. بیماری بشریّت در زمان پیغمبر همان است که از زبان یکی از قائدان و سرکردگان نظامی اسلام، بیرون آمد و به تکرار گفت ما آمده‌ایم به کشور و مملکت و قلمرو حکومت شما، «لِنُخرِجَ النّاسَ مِن عِبادَةِ العِبادِ اِلی عِبادَةِ اللهِ»[13]تا مردم را از بندگی بندگان به بندگی پروردگارِ بندگان سوق بدهیم. آمدیم مردم را از ظلمات شرک به نورِ نورستانِ توحید دعوت کنیم و بکشانیم. بدبختی بشر، شرک بود در زمان پیغمبر و ظهور اسلام.

حالا امیرالمؤمنین می‌گوید که همان بدبختی و همان بلیّه، امروز هم آمده. شما باور می‌کنید؟ شما باور می‌کنید که بیست‌وپنج سال بعد از رحلت پیغمبر اسلام، چهل‌وهشت سال بعد از آغاز دعوت و طلوع اسلام، جامعۀ اسلامی باز مشرک شده بودند؟ آیا این سخن به آن معناست که مردم کوفه و حجاز و شام و عراق و خراسان و اهواز و بقیۀ نقاط اسلامی، از سنگ و چوب و بقیۀ اجسام، بُتی تراشیده بودند در خانه گذاشته بودند، بت‌پرستی می‌کردند؛ این‌طوری بوده؟ نه! قضیه این نیست. امیرالمؤمنین نمی‌گوید شما بت تراشیدید از چوب و سنگ، و درمقابل آن سجده می‌کنید و نماز نمی‌خوانید. نه! این به نظر من آن نقطۀ اساسی فهم دین است؛ آن مرز واقعی میان توحید خالص و توحیدنماهاست. توحیدنمایی‌ها همین است که ما خیال کنیم که مشرک‌شدن یعنی یک نفرِ دیگر را به فرزندی خدا، برادری خدا، شاگردی خدا، رقابت با خدا پذیرفتن، یا از جنس سنگ و چوب یا از جنس انسان. ولی این نیست فقط، این صورت چارواداری‌اش[14] است، به‌صورت علنی و واضحش است.

یک نوع شرک دیگری وجود دارد که آن خطرناک‌تر است، چرا؟ چون به این وضوح نیست، با این جلوه و با این نمایش نیست. آن چیست؟ آن این است که انسان یک نفر را، یک قدرت را، یک قطب را با نام غیر خدا، دارای شئون خدا بداند. اگر بت‌پرستان زمان پیغمبر، هُبَل و لات و مَنات و عُزّیٰ را ارباب، یعنی رَب‌ها و خداها و پروردگارها می‌دانستند؛ به آنها می‌گفتند اینها الهه‌اند، اینها اربابند؛ مشرکان و بت‌پرستانِ غافل و نادانِ زمان امیرالمؤمنین، قدرت‌ها و قطب‌ها و مرکزها را با نام بندۀ خدا به خدایی قبول کرده بودند. شما در شام اگر از هر عوامِ نادانی می‌پرسیدی آقا، معاویه خداست؟ می‌گفت آقا عقلت را گُم کردی؟ اگر می‌گفتی معاویه پس چیست؟ می‌گفت معاویه بندۀ خداست. این ظاهر قضیه. اما در باطن، خدا در قرآن می‌گوید: «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ»[15] هرچه می‌خواهد می‌کند، هرچه می‌خواهد فرمان می‌رانَد، روی ارادۀ او اراده‌ای نیست؛ در شام «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ» معاویه بود، در منطق اسلام این خداست. اسمش معاویه است، اسمش بندۀ خداست، [اما] کارش کار خداست، مسئولیتش، مسئولیت خدایی است.

خدای متعال می‌گوید درمقابل احکام و فرامینی که من می‌دهم، سلیقه‌های خود را حَکَم و قاضی ندانید. بعد اینکه اصل دین را پذیرفتید، بعد اینکه روح دین را به‌دست آوردید، پایه و مبنای دین در نظر شما، با استدلال، محکم و مستحکم شد، اگر قانون من به عقل شما، به سلیقۀ شما جور نیامد، آن را رد نکنید. حق ندارید رد کنید، چون ممکن است شما نفهمید؛ یک وجهی، یک فلسفه‌ای داشته باشد که بر شما پوشیده باشد؛ این برای خداست. در شام هم معاویه می‌گفت حق ندارید درمقابل قوانینی که من می‌آورم، قانونی جعل و وضع بکنید.

در زمان [حکومت] معاویة‌بن‌ابی‌سفیان یک مرد زنازادۀ معروف را..یعنی زیادبن‌ابیه را ـ زیاد پسر پدرش، پدرش کیست؟ خدا می‌داند! یک زنازادۀ معروف مثل زیادبن‌سمیه را [معاویه] گفت این برادر من است! دلیلِ اینکه برادر من است ـ وقاحت را ببینید، بی‌شرمی را ببینید! ـ این است که پدر من، ابوسفیان، با مادر او زنا کرده. از کجا می‌گویی زنا کرده؟ شاهد عادل داری؟ فلان‌بن‌فلانِ شراب‌فروش، خودش دلال قضیه بوده. رفت بالای منبر شهادت داد که من خودم ابوسفیان را آوردم، چنین شد، چنان شد، چنین گفت. روی منبر گفتند! خب، این قانونِ [جاهلی] بود. درحالی‌که اسلام می‌گوید فرزند زنازاده متعلق به پدر طبیعی‌اش نیست. اگر آن زن، شوهر دارد، فرزند زنازاده برای آن شوهر است، برای آن بستر است. زناکار برود، این بچه برای او نیست. نَسخِ یک حکم طبیعی به‌وسیلۀ یک قانون برتر. اگر آن زن شوهر ندارد، با این حکم صریح اسلامی، این بچه پسر هیچ پدری نیست، پدر ندارد در جامعه.

[معاویه] یک قانون و حکم و تشریع می‌آورد. و کسانی که اعتراض کردند، به‌مقتضای «لا یُسئَلُ عَمّا یَفعَلُ وَ هُم یُسئَلونَ»[16] «یَحکُمُ ما یُریدُ» و «یَفعَلُ ما یَشآءُ»، به‌مقتضای اینکه از معاویه نباید سؤالی بشود که چرا آقا؟ از کجا؟ به‌مقتضای اینکه معاویه هرچه اراده می‌کند فرمان براند، براند؛ هرچه می‌خواهد قانون بگذراند، بگذراند؛ به‌مقتضای همۀ اینها، دهان اعتراض‌کنندگان را با مُشت‌های آهنین خُرد کردند. این معاویه خدا نیست؟ آن‌کسانی‌که قبول دارند این سِمت‌ها را برای معاویه، او را خدا ندانستند؟ خدا دانستند، اسمش را خدا نگذاشتند. اینها مشرکند. امیرالمؤمنین، این را می‌فهمد. ببینید معنای خطبه چگونه آشکار می‌شود. می‌گوید: ای مردم! امروز بیماری بزرگ شما، بیماری شرک است. بیماری عبادت و عبودیت درمقابل غیر خداست. آن غیر خدا، یک روز لات و مَنات و عُزّیٰ و هُبَل بود و سیصدوشصت بت [دیگر] بر پیکرۀ خانۀ خدا؛ اما امروز به‌صورت تعظیم و احترام، تکریم و عبادت درمقابل معاویه است؛ و طلحه و زبیر و دیگران و دیگران، و همۀ قطب‌هایی که به ناحق و بدون اینکه از سوی پروردگار عالم پروانه‌ای داشته باشند، بر مردم حکومت می‌کنند، فرمان می‌رانند. این شرک است.

معنای توحید خالص اسلامی این است. حالا می‌فهمید که چرا صدوچند سال بعد از همین تاریخ، یکی از فرزندان گویندۀ عالی‌مقام این خطبۀ معظّم، علی‌بن‌موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه در شهر نیشابور درمقابل ده‌هاهزار جمعیت، می‌گوید: کلمۀ توحید، حصار خداست. «کَلِمةُ لاإِلهَ إِلَّاالله ُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[17] برخی اِشکال می‌کردند آقا چطور؟ کسی لااله‌الّالله گفت، بس است؟ کافی است؟ چیز دیگری لازم ندارد؟ بله، همین است. اگر لااله‌الّالله بگویی، آن‌چنان‌که هیچ شائبۀ شرکی با آن نباشد ـ از آن‌گونه شرکی که علی در این خطبه به آن اشاره می‌کند ـ مؤمن خالص همان است. ایمان واقعی همین است. توحید واقعی، توحید خالص بی‌شائبه، یعنی تمام گوشه‌وکنار شریعت. «کَلِمَةُ لااِلهَ اِلَّاالله ُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی» که حالا درآن‌باره حرف‌ها، بحث‌ها، نکته‌سنجی‌ها، ظرافت‌ها وجود دارد که در جای دیگری باید بحث بشود.[18]

امیرالمؤمنین به این درس بزرگ اشاره می‌کند. این دقت‌نظرِ امیرالمؤمنین را می‌فهماند، این می‌فهماند که امیرالمؤمنین با چه بلیّه‌ای در زمان خود روبه‌رو بوده. خودِ او که بزرگ‌ترین انسان زمان خود هست و رابطه با وحی و الهام الهی دارد و حقیقت را از سرچشمۀ واقعی خود کشف کرده است و از دل او حقیقت مثل چشمه می‌جوشد، با مردم این‌طور عمل نمی‌کرد. خود را «فَعّالٌ ما یَشاءُ» نمی‌دانست، خود را «حاکِمٌ ما یُریدُ» نمی‌دانست. اهل استبداد نبود؛ نمی‌گفت باید بشود، اگر نشود باید همه بمیرند تا بشود! خودش می‌گفت: «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ»[19] از گفتن نصیحت‌های دوستانه به امیرالمؤمنین‌تان خودداری نکنید، از مشورت‌های صحیح خودداری نکنید، در میان بگذارید. علی محتاج بود به مشورت دیگران؟ یا می‌خواهد به مردم بفهماند که حساب حکومت اسلامی، حساب جانشینی خدا در میان مردم و حساب رسیدگی به کار مردم و حسابِ با مردم بودن و با مردم زیستن است؟ حسابِ استبداد و خودکامگی نیست. این اولین جملۀ امیرالمؤمنین در خطبۀ [شانزدهم] است.

مطلبی که رویش تکیه می‌خواستم بکنم، این توجه به تاریخ [است]. که امیرالمؤمنین می‌گوید آقا به گذشتۀ بشریّت نگاه کنید، آنچه در گذشته دیدید تکرار نکنید. هر آن‌کس به گذشتۀ تاریخ نظر بکند و از آن پند بگیرد، عقوبت‌ها و مثوبت‌های[20] گذشته را تفسیر و تحلیل کند، وجه عقوبت‌ها و وجه مثوبت‌ها را بشناسد، از آنچه موجب عقوبت است بپرهیزد و به آنچه موجب مثوبت است رو آورَد، هرگز در چاه نمی‌افتد. این یک قانون است. یک قانونی است که خود، به‌معنای توجه‌دادن به قوانین تاریخ است.

امروز در دنیای فرهنگ‌های نو، اسم از سنت‌های تاریخ، فراوان برده می‌شود. باید بگویند که این کشف و حرف جدیدی نیست؛ این همانی است که ادیان عالم بر پایۀ آن بنیان‌گذاری شده‌اند. ادیان عالم بر اساس توجه به تاریخ و طبعاً سنت‌ها و قانون‌های تاریخی که در مسیر زندگی انسان حکومت داشته‌اند، آمدورفت کرده‌اند. اصلاً دین با تاریخ بشر و با کیفیّات زندگی گذشتۀ بشر ارتباط دارد. این قانونی که امیرالمؤمنین اینجا بیان می‌کند، این قانون، توجه‌دهنده به قانون‌های تکوینیِ تاریخ و سنت‌های اصیل آن است. درست گوش کنید تا مغز و محتوای کلمات امیرالمؤمنین دست بیاید. وقت ما کمتر از آن است که به تشریح هر کلمه‌ای بپردازیم. عمر ما در دنیا می‌گذرد؛ سخن علی را نفهمیده باشیم، حیف است. یک‌قدری بیشتر روی این کلمات کار کنیم و فکر کنیم. قانون‌های تاریخ در گذشته، هر طوری که عمل کردند، در زمان امیرالمؤمنین هم همان‌طور عمل می‌کنند؛ بعد از امیرالمؤمنین هم تا روز قیامت همان‌طور عمل می‌کنند. (53/6/22)

«اَلا وَ اِنَّ بَلِیَّتَکُم قَد عادَت کَهَیئَتِها یَومَ بَعَثَ اللهُ نَبِیَّهُ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ»، حالا امیرالمؤمنین وارث یک ویرانه است. تعجب می‌کنید؟ کشور اسلامی زمان امیرالمؤمنین آباد بود، وسیع بود. اگر به نام‌های معمولیِ سیاسیِ عالم بخواهید نام‌گذاری کنید، یک امپراتوری بود؛ حجاز را داشت، عراق را داشت، مصر را داشت، ایران را داشت، شرق و غربِ معمورۀ عالم تا مرز امپراتوری بیزانس و خیلی بعد از مرز این امپراتوری، زیر نگین قدرت اسلام بود. اما اینها همه ظاهرِ کار بود. باطن کار چه بود؟ باطن کار پوسیدگی، باطن کار بی‌ایمانی، باطن کار ازدست‌رفتن اصول واقعی اسلام [بود].

یکی از اصول واقعی اسلام، تکریم انسان است؛ «مَن قَتَلَ نَفسًا بِغَیرِ نَفسٍ اَو فَسادٍ فِی الاَرضِ فَکاَنَّمَا قَتَلَ النّاسَ جَمیعًا»[21] هرکه یک انسان را بی‌دلیل و بی‌جهت بکُشد، گویی انسانیت را کشته است. ارزش یک انسان این است. ارزش انسان آن است که امام سجاد ما می‌فرماید: «فَلَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلَّا الجَنَّةُ فَلا تَبیعوها بِغَیرِها»[22] ارزش انسان فقط بهشت است، بها و معادل انسان فقط بهشت [است]. هیچ‌چیز دیگر با انسان معادله نمی‌کند. لذاست انسان نباید ذلیل شود، زبون شود، درمقابل غیر خدا کوچک و حقیر شود، برده و بندۀ غیر خدا گردد؛ فقط دنباله‌رو خدا و فرمان خدا باشد و بس. این ارزش انسان است. آن‌وقت در یک جامعه، ارزش انسان به آنجا برسد از پستی، به‌قدری کم‌قدر و کم‌ارزش بشود، که انسانی در طراز ابی‌ذر را از شام بگذارند روی شتر بی‌جهاز، پاهایش را ببندند، شتر را بدوانند تا مدینه، که از ساق‌های لاغر استخوانی او، خون سرازیر بشود؟ (53/9/15) ابوذر در رَبَذه بمیرد تا عبدالرحمان عوف با کیلوها طلایش خوش بگذراند؟ تا طلحه و زبیر با قبیله‌اش مشغول عیش و نوش باشد؟ تا سعدبن‌ابی‌وقّاص آقایی بفروشد؟ عمار یاسر از دست خلیفه کتک بخورد،[23] یا عبدالله‌بن‌مسعود استخوان پهلویش بشکند،[24] برای خاطر اینکه مروان و ولید و دیگران و دیگران می‌خواهند آقا بمانند؟ (53/6/22) بی‌قدری انسان از این بالاتر؟ بی‌قدری انسان از این بالاتر که مردمی بیایند از فشار و اختناقی که حاکم بر آنها روا داشته است، پیش خلیفه شکایت کنند، خلیفه با اینها چهار کلمه حرفِ محبت‌آمیز بگوید، اینها را بفرستد بروند؛ بعد نامه می‌نویسد به حاکم که زید و عمرو و بکر آمده بودند از تو شکایت می‌کردند، فرستادمشان بیایند، هر کار دلت می‌خواهد با آنها بکن![25] با انسان‌ها بازی‌کردن؛ سر مسلمان‌ها را کلاه‌گذاشتن؛ خواست و نیاز آنها را ندیده‌گرفتن؛ به آنها بی‌اعتنایی و بی‌محلی کردن؛ بی‌قدری انسان از این بیشتر؟

پس به ظاهر، جامعۀ اسلامی خیلی مزیّن بود؛ اما در باطن پوچ بود، پوسیده بود؛ از درون خود را خورده و نابود کرده بود. لذا امیرالمؤمنین این ویرانه را باید اصلاح کند. چطوری اصلاح می‌کند ویرانه را؟ برنامۀ امیرالمؤمنین در چهار کلمه خلاصه می‌شود؛ اولِ کار، «وَ الَّذی بَعَثَهُ بِالحَقِّ» سوگند به آن‌که پیامبر را به حق و حقیقت و راستی مبعوث و برانگیخته کرد، «لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً»، خیال کردید می‌گذاریم همین‌طور آرام بخوابید؟ ای مسلمانانی که خودتان را سرباز اسلام می‌دانید، خیال کردید می‌گذاریم در حالت رخوت و راحتی غنوده بمانید؟ خیال کردند که علی‌بن‌ابی‌طالب می‌گذارد آن آرمیدگان مَسندهای بالا در آن مَسندها بازهم بمانند؟ «لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً» به هم ریخته می‌شوید، به‌هم‌ریخته‌شدنی...[این] برنامۀ علی‌بن‌ابی‌طالب است. خودش هم قبلاً سوگند یاد کرده است که «ذِمَّتی بِمَا اَقولُ رَهینَةٌ وَ اَنَا بِهِ زَعیمٌ»؛ خودم خواهم کرد، به زید و عمرو هم واگذار نمی‌کنم. خودش می‌خواهد عمل بکند. (53/9/15) پس برنامه دارد می‌دهد و عهده‌دار می‌کند ذمّۀ خود را.

امیرالمؤمنین طرف‌دار حق است و حق عبارت است از آنچه که مطابق تکوین و فطرت عالَم است. حق، آن چیزی را می‌گویند که با فطرت و سرشت عالَم و آدم هماهنگ باشد. حق، آن تشریعی را می‌گویند که با تکوینِ عالم سازگار باشد. آن‌کسانی‌که برخلاف سِیر طبیعی و فطری عالم و آدم سخن می‌گویند و قانون می‌دهند و تشریع می‌گذرانند، نمی‌توانند مدعی باشند که حق‌گرا و حق‌گذارند. چه کسی می‌فهمد سِیر تکوینی عالم و آدم را، جز خدای عالم و آدم؟ چه کسی می‌شناسد سرشت طبیعی این مخلوق را جز خالق و آفریننده‌اش؟ و علی سخن‌گوی آن خالق است. پس چون طرف‌دار حق است، برنامۀ حکومتش هم بر روال حق است؛ برنامه‌ای که خودِ او از آن پیروی می‌کند هم، برنامۀ حقیقت است. و حقیقت یعنی آنچه که با تکوین و طبیعت و سرشت عالم و آدم ممزوج و آمیخته است. (53/6/22) آن‌چنان صفوف اجتماعی شما را برهم خواهیم زد، آن‌چنان شما را قاطی خواهیم کرد تا بدانید که وضع جامعۀ اسلامی چیست. رفتید زودتر آن بالابالاها جا گرفتید؟ از غفلت مردم استفاده کردید و پولشان را خوردید؟ با پول آنها شمش طلا درست کردید برای ورّاثتان گذاشتید؟ (53/9/15) بالا و پایین برای ما گذاشتید، مردم را از هم جدا کردید؛ یک عده بالانشین، یک عده خاک‌نشین، یک عده از سیری بمیر، یک عده از گرسنگی بمیر! شما را قاطی می‌کنیم؛ پایینی‌ها را بالا می‌بریم، به شرف دین و دیانت؛ بالایی‌ها را پایین می‌آوریم، به ذلت فسق و نفاق. (53/6/22)

«وَ لَتُغَربَلُنَّ غَربَلَةً» تصفیه خواهیم کرد، از غربال همۀ شما را رد خواهیم کرد. معمولاً تصفیه‌ها در دستگاه‌های رهبری و زمامداری انجام می‌گیرد. آن‌یکی می‌آید تصفیه می‌کند، یک عده‌ای از وُلات و زمامداران را می‌ریزد کنار، یک عده‌ای را که با خط‌مشی او، مَمشا[26] و روش او موافق‌ترند، نسبت به او سرسپرده‌ترند، آنها را می‌آورد. اسمش را می‌گذارند تصفیه؛ اما این یک تصفیۀ واقعی نیست. امیرالمؤمنین می‌گوید همۀ جامعه را تصفیه خواهیم کرد؛ نه مخصوص طبقۀ بالا را، همۀ شما را از صافی بلیّات و امتحانات بزرگ رد خواهیم کرد. همین‌طور هم شد. در این سه صافی، سه‌تا دستگاه تصفیه که یکی پس از دیگری در سر راه ملت مسلمان در دوران چهار سال و ده ماه حکومت امیرالمؤمنین پیش آمد، خیلی‌ها آن‌طرف دستگاه تصفیه ماندند و جزو اخلاط و زیادی‌ها نابود شدند.

یک عده‌ای وقتی‌که جملِ عایشه را دیدند، آبرومندان بنی‌هاشم و قریش را دیدند، طلحه و زبیر را دیدند، صحابیان بزرگ پیامبر را دیدند که با علی دارند می‌جنگند و بر روی او شمشیر می‌کِشند، دست‌وپایشان لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که صدای تلاوت قرآن را از اردوگاه نهروان شنیدند، دلشان سست شد و لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که قرآن‌ها را بر سر نیزه در صفوف معاویه مشاهده کردند، دست‌وپایشان از هم‌رفتاری و همگامی با علی واماند. اینها همه غربال شدند. اینها همه آن‌طرف صافی ماندند. اما یک عده‌ای ثابت کردند که مؤمن راستین و واقعی هستند.

«لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً» امتحان برایتان پیش می‌آوریم و این امتحان در همۀ زمان‌ها، در همۀ مکان‌ها، برای همۀ انسان‌ها هست. امام علیه‌السلام می‌فرماید نگویید: خدایا ما را امتحان نکن، که این نشدنی است. از دعاهایی که مستجاب نمی‌شود یکی این است؛ خدایا ما را امتحان نکن! بسیار خب، آنهایی که امتحان [نمی‌شوند]، مردودند. آنهایی که امتحان نمی‌شوند، رفوزه‌اند. حاضری رفوزه بشوی؟ نگو خدایا امتحان نکن. امتحان هست، همیشه هست. آن آهنگ دلکش قرآن، آن قرآن بر سر نیزه، آن آبرومندان و موجّهان، همواره درمقابل علی هستند.

«رگ‌رگ است این آبِ شیرین و آبِ شور در خلایق می‌رود تا نفخ صور»[27]

جنگ جمل همیشه هست؛ جنگ نهروان همیشه هست؛ جنگ صفین همیشه هست؛ خوشا به حال آن‌که دارای چشم و گوش است، می‌بیند و می‌شنود. (53/9/15)

«لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً وَ لَتُغَربَلُنَّ غَربَلَةً وَ لَتُساطُنَّ سَوطَ القِدرِ» آن‌چنان درهم‌ریخته می‌شوید، آن‌چنان مخلوط می‌شوید، آن‌چنان بالا پایین می‌روید، آن‌چنان مانند خاکی که از غربال می‌گذرد غربال می‌شوید. (53/6/22) «حَتَّی یَعودَ اَسفَلُکُم اَعلاکُم وَ اَعلاکُم اَسفَلَکُم» نمی‌خواهد بگوید آن‌کسانی‌که در درجات پایین هستند، اینها را می‌آوریم بالا، آنهایی که در درجات بالا هستند، اینها را می‌آوریم پایین؛ یا آن‌که از همه بالاتر است، می‌کنیم از همه پایین‌تر، آن‌که از همه پایین‌تر است، می‌بریم از همه بالاتر، نه! می‌گوید شما را به هم می‌زنیم؛ از این ترکیبی که حالا درست شده و به ناحق درست شده است، جامعه را ساقط می‌کنیم. (53/9/15) این جامعه را مثل یک جَوالی[28] که داخلش یک مقدار اشیایی هست و این را مرتب چیده‌اند، می‌گیرم محکم تکانش می‌دهم تا خوب قاطی بشود. مانند دیگی که دارد می‌جوشد، آنچه پایین هست می‌آید بالا، آنچه بالا هست می‌رود پایین؛ همین‌طور جامعۀ اسلامی را می‌جوشانم، آن کسانی را که پایینند، می‌کِشمشان بالا، آنهایی که آن بالا هستند، می‌کِشمشان پایین. و این انقلاب است. (52/11/13)

این گوی و این میدان؛ هرکه می‌تواند برود؛ هرکه قدرتش بیشتر است، هرکه اراده‌اش قوی‌تر است، هرکس به راه خدا و مقصد الهی شوقش زیادتر است، این گوی و این میدان. لذا دنبالش می‌فرماید: «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَّروا» آن‌کسانی‌که کوتاه آمدند، اما پیشرواَند؛ قدرت دویدن در آنها بود، اما پایشان در زنجیر بود؛ به تعبیر معمولیِ عرفی خودمان، شناگری بلد بودند، آبی در برابرشان نبود، آن‌کسانی‌که ممکن بود به عالی‌ترین مقامات اجتماعی از سویی برسند و به عالی‌ترین مقامات معنوی از سویی، اما نظم غلط اجتماعی به اینها اجازه نداده بود؛ نه اجازه داده بود به عالی‌ترین مقامات اجتماعی نائل بشوند، نه اجازه داده بود که ازلحاظ معنوی یک چیزی بشوند؛ مردمی نادان، عوام، بی‌معرفت، بی‌درک، در سطح خیلی نازل ازلحاظ روحی و ازلحاظ اجتماعی مانده بودند؛ اما انرژی‌های خداداد در اینها بود؛ «سابِقونَ»؛ دنبال این بودند که یک چیزهایی را پیدا کنند، حتی سابقاً هم راهپیمایی زیادی کرده بودند؛ اما در دوران نظم غلط عثمانی و اَخلاف عثمانی به آنها اجازه داده نشده بود که اینها بتوانند خودشان را نشان بدهند، میدان را درمقابل اینها باز می‌کنیم. قیدها و زنجیرها را از پای اینها می‌گشاییم. به اینها می‌گوییم بروید. اگر نتوانستند حرکت کنند، زیر بازویشان را هم می‌گیریم، «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَّروا».

«قَصَّروا» اگرچه از باب تفعیل است و متعدی است، اما به‌معنای فعل لازم یعنی «قَصَروا» هم استعمال شده و معنای جملۀ امیرالمؤمنین احتمالاً همین است. مفسّرین و شارحینِ کلام مولا، دربارۀ این جملات خیلی حرف زده‌اند؛ بعضی‌هایشان خیلی دست‌وپا زدند، بتوانند یک معنای مُحَسّنی[29] برایش پیدا کنند؛ اما «قَصَّروا» را به‌معنای «قَصَروا» بگیر. «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَروا» آن پیشروان و پیشاهنگان و پیش‌گامانی که سابقۀ خود را نشان دادند و فهمانیدند که می‌توانند پیش‌گام باشند، اما نظم غلط اجتماعی به آنها اجازۀ پرواز نداده بود، اینها پیش خواهند رفت. حتماً و محققاً. مثل چه کسی؟ مثل سهل‌بن‌حنیف، مثل عثمان‌بن‌حنیف، مثل مالک اشتر. مالک اشتر در روزگار امیرالمؤمنین اول‌شجاعِ عرب بود؛ اول‌شجاعِ عرب شوخی نیست. پیرمرد هم بود، جوان هم نبود که شما بگویید شاید زمان عمر و ابی‌بکر و دوران فتوحات اسلامی یک بچه‌ای مثلاً بوده. نه‌خیر! زمان امیرالمؤمنین که به شهادت رسید، مرد مسنّی بود؛ شاید بیش از هفتاد سال سنش بود. در دوران جنگ‌های ایران، نامی از مالک اشتر نیست؛[30] در مقامات اجتماعی نامی از او نیست؛ کجا بود مالک اشتر؟ چرا ولایت‌ها و حکومت‌ها و استانداری‌ها به نام زیادبن‌ابیه و ولید و مروان و معاویه و غیرذلک نوشته می‌شد؛ اما به نام مالک اشتر نوشته نمی‌شد. چرا؟ چون مالک اشتر تن به آن نظم نداده بود. چون مالک اشتر همگام عثمان نشده بود. چون مالک اشتر شریک طبیعت‌های آن دستگاه ظالم نشده بود، قبول نکرده بود؛ لذا نامش نیست. من نام مالک اشتر را، فقط بر سر جنازۀ ابی‌ذر غفاری می‌خوانم و می‌بینم. آن مسلمانِ تنهای تنها، در بیابان دارد می‌میرد، یکهو مالک اشتر آنجا پیدایش می‌شود، در قافله‌ای از مصر، و ابی‌ذر غفاری را تشییع می‌کند. اما در رأس مشاغل اجتماعی، نامی از سهل‌بن‌حنیف و عثمان‌بن‌حنیف و این نام‌آوران صدر اسلام ـ سهل‌بن‌حنیف جزو صحابۀ عزیز و بزرگوار پیغمبر است ـ نامی از اینها نیست.

امیرالمؤمنین می‌گوید ما آمدیم این قیدوبندها را باز کردیم. این باندبازی‌ها را ریختیم دور. آن‌کسانی‌که بر اساس معیارهای غلط، یک باندی شده بودند و هرطور دلشان می‌خواست با خلق‌الله عمل می‌کردند، اینها را انداختیم کنار؛ میدان را باز کردیم. این فضایل انسانیِ زندانی را آزاد کردیم و رها؛ گفتیم بروید، هرچه می‌توانید پرواز کنید. «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَّروا وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبّاقونَ کانوا سَبَقوا» اما آن‌کسانی‌که دنبال نام و نشان بودند، «سَبّاق»؛ «سَبّاق» به آن آدمی می‌گویند که همیشه همتش این است که آنچه بهتر است، آنچه بالاتر است، دست به آن پیدا بکند. یک آدمِ هدفی، این‌طوری نیست قهراً؛ یک آدمِ هدفی، نظرش این نیست که فلان رتبۀ بالاتر را بدهند به او؛ نظرش این است که هدفش تأمین بشود.

بنده یک‌وقتی به بعضی از رفقا گفتم و این را از قول یک مرد الهی عظیم‌القدر و جلیل‌الشأنی ـ که سالیانی است که در این دنیا نیست ـ از قول او نقل می‌کنم که او می‌گوید بزرگواری و گذشتِ مردان خدا چطوری است؟ این‌طوری است که اگر به پیغمبر، خدای متعال می‌گفت که تمام این زحماتی که تو انجام دادی، بناست به نام دیگران تمام بشود؛ زحمت را تو بکِش، کتک را تو بخور، کوشش را تو بکن، این‌وآن را تو ببین، فعالیت و تلاش و مجاهدت را تو بکن، اما به نام دیگری تمام خواهد شد؛ یک‌ذره پیغمبر تأمل نداشت، می‌گفت بشود. آدمِ هدفی این‌طوری است. نمونۀ بالایش پیغمبر اسلام و نمونۀ بعد از پیغمبر، همۀ انسان‌هایی که در راه یک هدفی، دل‌باخته، از خود برون آمده، خود را ندیده و فقط خدا و هدف و راه و مقصد را دیده، دارند حرکت می‌کنند، یک‌چنین انسان‌هایی هستند. لذاست که آدمِ هدفی، دنبال آن مقام بالاتر، آن پست بهتر، آن زندگی شیرین‌تر نیست. اما آدمی که در پی دنیاست، همه‌اش به‌دنبال و پی این است که کدام کار بهتر، کدام شغل بهتر، کدام غذا بهتر، کدام مَسند بهتر، کدام موقعیت و عنوان بیشتر گیر او بیاید؛ به این می‌گویند: «سَبّاق»، دنبال سبقت، سبقت‌جویان. «وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبّاقونَ کانوا سَبَقوا» آن سبقت‌جویانی که هم به هدف‌ها و آرزوهای خودشان و هم به مراد دلشان رسیده بودند، اینها را کوتاهشان خواهیم آورد، کنارشان خواهیم گذاشت و حتی‌المقدور حد شرعی بر آنان جاری خواهیم کرد. این برنامۀ امیرالمؤمنین [بود]. این برنامه، چهار جمله که بیشتر نبود آقا! اما یک زندگی آبرومند اجتماعی بود. در جامعه‌ای که با این برنامه به‌وجود آمده باشد، یک زندگی لایق انسان، یک زندگی و محیط اجتماعی که در آن نهال انسان می‌تواند رشد بکند، مسلّماً تأمین است؛ مسلّم انسان در آنجا انسان می‌شود و کامل می‌شود. این برنامۀ امیرالمؤمنین، در جملاتی هرچه کوتاه‌تر و با مغزی و عمقی هرچه بیشتر.

بعد دنبالش بازهم حرف دارد امیرالمؤمنین. این مردم بیست‌وپنج سال است که از علی‌بن‌ابی‌طالب این‌چنین در علن، در ملأ، علی رئوس الاشهاد[31] حرف نشنیدند. بیست‌وپنج سال است که این دریچۀ نور به روی آنها به‌طور مستقیم باز نبوده؛ لذا هنوز باید با این مردم حرف زد. فرمود: «وَ اللهِ ما کَتَمتُ وَشمَةً» به خدا سوگند یک کلمه را من کتمان نکردم ـ و در این سخنِ علی نیز برای همۀ کلمه‌دانان، درسی است؛ درس گزنده‌ای ـ «وَ اللهِ ما کَتَمتُ وَشمَةً» به خدا یک کلمه از آنچه آگاهی مردم در آن است، از مردم مکتوم و پوشیده نداشته‌ام، «وَ لا کَذَبتُ کِذبَةً» یک جملۀ دروغ بر زبان من جاری نشده است، آنچه می‌گویم راست می‌گویم، از روی افشاگری می‌گویم، «وَ لَقَد نُبِّئتُ بِهَذَا المَقامِ وَ هَذَا الیَومِ» این روز و این موقعیت را هم از پیش می‌دانستم، به من خبر داده بودند؛ به من گفته بودند که چه وضعیتی پیش خواهد آمد و مآلِ کارِ جامعۀ اسلامی به کجا خواهد رسید؛ اینها را می‌دانستم. از کجا می‌دانسته امیرالمؤمنین؟ یا پیغمبر خدا به علی‌بن‌ابی‌طالب درضمن درس‌های گوناگونش، این ودایع را هم سپرده بوده است؛ یا با الهامی که علی از قرآن می‌گیرد، آشنایی‌ای که با سنت‌ها دارد؛ می‌شناسد گذشتۀ عالم را، پس می‌شناسد آیندۀ عالم را. هرکه گذشته را بشناسد، آینده را هم می‌شناسد، اگر باهوش باشد.

..و بعد هم دو جملۀ بسیار پرمغز: «اَاَلا وَ اِنَّ الخَطایا خَیلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَیها اَهلُها وَ خُلِعَت لُجُمُها فَتَقَحَّمَت بِهِم فِی النّارِ. اَلا وَ اِنَّ التَّقوَی مَطایا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیها اَهلُها وَ اُعطوا اَزِمَّتَها فَاَورَدَتهُمُ الجَنَّةَ. (53/9/15) حَقٌّ وَ باطِلٌ وَ لِکُلٍّ اَهلٌ فَلَئِنْ اَمِرَ الباطِلُ لَقَدیماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّما اَدبَرَ شَیْءٌ فَاَقبَلَ» (53/9/22) امیرالمؤمنین تشبیه می‌کند انسان صاحب تقوا، و انسان دارای اشتباه و خطا را. آن را تشبیه می‌کند به سوارکار ماهری که زمام در دستش است، هرجا بخواهد تند می‌تازد، هرجا بخواهد آرام، هرجا بخواهد کج و راست می‌کند، جاده را می‌پیماید تا به مقصد برسد. می‌گوید آدم باتقوا یعنی آدم حساس، آدم هوشیار، آدم مراقب؛ تقوا یعنی همین، تقوا یعنی مراقبت کامل؛ آدم باتقوا این‌طوری است. اما آدمی که اشتباه می‌کند و از اشتباه خود درس نمی‌گیرد، مثل کسی است که او را انداختند روی مَرکب چموشی و او دارد راه می‌رود؛ نَه زمامی، نه افساری، نه مهاری، او را مسلّماً به مرگ می‌دهد و اگر ندهد محققاً به سرمنزل مطلوب و مقصود نمی‌رساند. این دو راه؛ راه خطا و راه تقوا.

در صحنۀ زندگی، دو راهِ مفروض، همیشه مطرح است که البته قابل تطبیق است با راه تقوا و راه خطا. هر کاری که می‌کنید، هر موضعی که در زندگی می‌گیرید، از یکی از این دو راه، از یکی از این دو رنگ خالی نیست. به هر سویی که می‌روید، یا به‌سوی این راه است یا به‌سوی آن راه؛ راه میانه ندارد، راه سوم ندارد. این دو راه چه هستند؟ «حَقٌّ وَ باطِلٌ» راه حق و راه باطل.

«اَ لَم نجَعَل لَهُ عَینَینِ * وَ لِساناً وَ شَفَتَینِ * وَ هَدَیناهُ النَّجدَینِ»[32] قرآنِ خدا به ما می‌گوید، دو راه را به شما نشان ندادم؟ زبان ندادم؟ لب ندادم؟ دو چشم ندادم؟ راه حق و راه باطل را درمقابل شما قرار ندادم؟ ای انسانی که در راه باطل می‌روی، گناه خودِ توست؛ چشمت را باز کن؛ «حَقٌّ وَ باطِلٌ». ای مردمی که در پای منبر امیرالمؤمنین نشسته‌اید، میراثی از انحراف، از خطا، از لغزش، از گناه، از فساد به شما رسیده است و شما می‌خواهید با این زندگی بکنید. می‌توانید درک کنید؟ دو راه هست: «حَقٌّ وَ باطِلٌ وَ لِکُلٍّ اَهلٌ» هر یک از این دو راه، رهروانی و طرف‌دارانی دارد. خیال نکنید راهِ میانه‌ای هم در اینجا هست! ابداً. خیال نکنید میان منطقه و صف و اردوگاه علی‌بن‌ابی‌طالب، با منطقه و صف و اردوگاه طلحه و زبیر یا معاویةبن‌ابی‌سفیان یک منطقۀ بی‌طرف نظامی یا غیر نظامی هست! ابداً؛ نیست. اگر در محدودۀ صف علی نبودی، از صف علی خارجی...ولایت، پیوستگی به صف اسلام، به‌طور بارز و نمایان [است]، و جدایی از صف باطل، باز به‌طور بارز و نمایان. و میان این دو صف، منطقه‌ای وجود ندارد که حالت غیر تعرض داشته باشد که بگویی من نه آنجایم، نه اینجا؛ نه ثواب می‌خواهم، نه گناه می‌کنم؛ یک کناری بنشینی. چنین چیزی متصور نیست، «وَ لِکُلٍّ اَهلٌ».[33]

امیرالمؤمنین یک نگاهی به این جمعیت می‌کند ـ شنیدید زبانِ حال برایتان می‌گویند؟ بنده هم می‌خواهم زبان حال بگویم. خیلی چیزها در تلفظ و نطق نیست، اما برای هوشیاران و آگاهان، از هر اشاره‌ای نکته‌ای به‌دست می‌آید ـ ظاهراً همه مثل سیل آمده‌اند به درِ خانۀ حق، آنجا فرود آمده‌اند؛ ظاهرِ مطلب این است. یک آدم سطحی ساده‌دل از آنچه می‌بیند بسی خوشحال می‌شود؛ اما امیرالمؤمنین یک‌خُرده‌ای عمیق‌تر از این حرف‌ها، دقیق‌تر، با عمق بیشتر نگریستن را می‌خواست به ما درس بدهد. می‌بیند که در ورای این حق‌گراییِ عمومیِ احساسی، یک حق‌فروگذاریِ عمیقِ نهانی هست. امیرالمؤمنین می‌بیند که معارضان و مزاحمان حکومتش چه دردسرهایی برای او و جامعۀ او به‌وجود خواهند آورد. می‌داند آن‌کسانی‌که بهره‌مند از زندگی اشرافی‌مآبانۀ دوران پیش بوده‌اند، آرام نمی‌نشینند و می‌داند که مردمِ رخوت‌طلبِ راحت‌طلب، حاضر به انجام یک مبارزۀ پیگیر نمی‌شوند. اگر نَفَس علی به آنها برسد، چرا؛ اما می‌دانید که میان نَفَس علی، و گوش‌ها و دل‌های حق‌پذیر، حجاب‌ها می‌توان به‌وجود آورد. این دربارۀ زمان خودِ امیرالمؤمنین است. و اما دربارۀ زمان‌های دیگر چطور؟ مطلقاً صادق است، در همه‌جا. لذاست که کأنّه، به‌کثرت‌رسیدن و اکثریت‌یافتن باطل را، در ورای این ظاهر اکثریت‌دارِ غالبیت‌مآبِ حق، در زمان این سخن می‌بیند. می‌بیند که اندکی بعد یا چندی بعد، جامعۀ اسلامی، آن مردمی که حالا با این شور و شوق به‌سوی حق آمده‌اند، طاقتِ حق را نخواهند آورد و گروه‌هایی جدا خواهند شد. خلاصه انشعاب‌ها را امیرالمؤمنین دارد می‌بیند. لذا می‌خواهد مردم درمقابل آنچه پیش خواهد آمد واکسینه باشند.

شما ده نفر آدم، داخل یک راهی دارید می‌روید، اگر از این ده نفر، یک نفر بگوید آقا من دیگر نمی‌آیم، روحیۀ آن ده نفر به‌کلی دَر هم خواهد ریخت، یا لااقل مقداری در روحیۀ آنها اثر خواهد گذاشت. امیرالمؤمنین دارد پای منبرش را نگاه می‌کند؛ چهره‌های موجّه همه نشستند، طلحه‌ها، زبیرها، سعدِ وقّاص‌ها. اما امیرالمؤمنین می‌داند که اینها طاقت نمی‌آورند و می‌روند. می‌خواهد که اگر طلحه رفت، دل مردم نشکند، اگر زبیر گریخت، مردم مردد و متزلزل نشوند. و یک رهبر آگاه این‌طور است.

یک رهبر آگاه از اولِ کار، خطرها و ضررهای احتمالی را گوشزد می‌کند؛ تا اگر خطری پیش آمد، یک امر حساب‌نشده پیش نیامده باشد؛ اگر اشتباهی است که می‌شود جلویش را گرفت، بگیرند، و اگر اجتناب‌ناپذیر است، لااقل ضربۀ روحی نخورند. امیرالمؤمنین می‌خواهد مانع ضربۀ روحی خوردن مردم بشود، از حالا دارد می‌گوید. چه می‌گوید؟ «فَلَئنِ اَمِرَ الباطِلُ لَقَدیماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ» اگر باطل را در اکثریت دیدی، مبادا به وحشت بیفتی؛ اگر دیدی، می‌بینی، یا خواهی دید که باطل در قوّت و قدرت و کثرت و عِده و عُدّه افزون‌تر است، نبادا به وحشت بیفتی، «لَقَدیماً فَعَلَ».

این جملۀ «لَقَدیماً فَعَلَ» را دو جور به ذهنم می‌آید که می‌شود معنا کرد، بنا بر هر دو جور معنا می‌کنم. یک معنا که معنای رایج و متداول هم هست ـ غالباً این‌طور معنا می‌کنند، عیبی هم ندارد ـ یعنی اگر می‌بینید باطل اکثریت دارد، همیشه باطل اکثریت داشته، اما اکثریت‌داشتن به‌معنای پیش‌بردن نیست...همیشه همین‌طور بوده، اکثریت مردم بر اثر اینکه در ناآگاهی می‌ماندند و دستِ قدرت‌ها آنها را در ناآگاهی نگاه می‌داشته، بر اثر اینکه در ناآگاهی بوده‌اند، حق را به‌آسانی نمی‌پذیرفتند. لذا باطل اکثریت پیدا می‌کرده. همیشه این‌طور بوده، حالا هم که امیرالمؤمنین دارد حرف می‌زند، بگذار همین‌طور باشد؛ اما چه زیان از کثرت باطل، وقتی‌که این کثرت مانند چناری تهی‌مغز و پوک است، و با یک نسیم و توفان بر زمین می‌افتد! واهمه‌ای از این کثرت نمی‌شود داشت، چه اهمیت دارد! این یک معنا؛ و امیرالمؤمنین برحسب این معنا، مردم را این‌طور تسلّ می‌دهد، می‌فرماید درست است که باطل در اکثریت است یا در اکثریت خواهد بود در آینده؛ اما درعین‌حال، در اکثریت‌بودن، نباید اهل حق را بترساند و بلرزاند.

یک معنای دیگر هم بنده به نظرم می‌رسد در «لَقَدیماً فَعَلَ»، و آن معنا این است که امیرالمؤمنین می‌خواهد بگوید اگر باطل را در اکثریت می‌بینی، باید بدانی و بفهمی که به‌خودی‌خود، باطل اکثریت پیدا نکرده. «لَقَدیماً فَعَلَ» باطل سال‌هاست دارد کار می‌کند، که امروز تو نگاه می‌کنی، قبل از رسیدن امیرالمؤمنین به حکومت، این‌قدر باطل را نیرومند می‌بینی. همیشه این‌قدر گردن‌کلفت نبود باطل. سال‌هاست دارند کار می‌کنند، برای هرچه که کار کنی نتیجه‌اش را خواهی دید. هرکسی در هر راهی کوشش کند، نتیجه‌اش را خواهد دید. قرآن می‌گوید اگر برای دنیا هم کار کنی، کوششِ لازم را در راه دنیا مبذول کنی، از دنیا به تو خواهیم داد.[34] در راه آخرت هم کار کنی، در راه دین و فکر و هدف هم کار کنی، کوششِ لازم را مبذول بکنی، باز نتیجه‌اش را خواهی دید. در هر کاری که انسان توان و انرژی خود را خرج کرد، دخل و عایدی از همان راه خواهد داشت. باطل کار کرده، بیست‌وپنج سال است دارد کار می‌کند. مردم به‌خودیِ‌خود باطل‌گرا نبودند، فطرت مردم بد نبود، به مردم با نظر بد نگاه نکن، با حق عنادی ندارند؛ اگر از راه حق به کناری افتاده‌اند، این کار خودشان نیست، این کارِ دست‌هایی است که نتوانسته آنها را در جادۀ حق پایدار و استوار ببیند. دیده اگر در جادۀ حق بروند و پای بفشارند و پیش بروند، او باید برود پیِ کار خودش. باطل و سردمداران و پاسدارانش، مردم را از راه حق منصرف کردند. اول هم نمی‌شده، با زحمت، با فشار، با تداوم، با استمرار، بالاخره روی بیست‌وپنج سال زمان نمی‌شود حساب کرد؟ یک ربع قرن کار کردند؛ در این ربع قرن اگر چنانچه اهل حق هم همان‌طور، با همان فشار کار می‌کردند؛ مسلّماً به نتیجه رسیده بودند. همچنانی‌که کار کردند در آن حدودی که ممکن بود، و نتیجه‌اش این شد که خلافت برگشت درِ خانۀ امیرالمؤمنین. این‌هم یک احتمال دیگر. هر یک از این دو احتمال باشد برای ما آموزنده است. همیشه انسان در مدّ نگاهش وقتی نگاه می‌کند، باطل را انبوه می‌بیند، در اکثریت می‌بیند. اما [اگر انسان] با صبر، با بردباری، با تحمل مشقت‌ها، با ساختن خود برطبق الگوهای یک انسان صالح، با تمرینی مستمر و مداوم پیش برود، خواهد دید که همین باطل، که آن‌چنان او را تنومند و ستبر می‌دیدی، با سر به زمین می‌آید.

امام علیه‌السلام در یک روایتی می‌فرماید: مَثَل حق، مَثَل سُنبله است، مثل یک‌دانه زبانۀ گندم است، یک بوتۀ نرمی که از زمین روییده. آیا دیدی که توفانی بیاید یک‌دانه شاخۀ سبز، یک گیاه سبز را که از زمین روییده، بتواند بکَند و ببرد؟ مهم‌ترین توفان‌های عالم هم نمی‌توانند یک‌دانه شاخۀ سبز را که نرم است و سر از زمین بیرون آورده، نابود کنند و از بین ببرند. درمقابل توفانی که می‌آید، این یک حالتی دارد، می‌خوابد، توفان که رد شد باز سرش را بلند می‌کند. باد که می‌آید، می‌بینید سبزه‌ها همه می‌خوابند یک طرف، باد که رد شد، سرها را بلند می‌کنند. اما آیا هرگز دیده‌اید که یک درخت خشک، یک چنار تناور قدیمی یک چنین وضعی [داشته باشد]؟ البته بادهای سبک، نسیم‌های سطحی نمی‌تواند آن را اصلاً تکان بدهد؛ اما اگر همین باد یک‌خُرده فشارش بیشتر شد، آن را تکان می‌دهد، اما دیگر تکانی که برخاستن در آن نیست. آن را می‌شکند و از کمر می‌اندازد پایین؛ این، مَثَلِ باطل است. «مَثَلُ الحَقِّ»[35] ـ به نظرم عبارت این‌طوری است ـ «کَمَثَلِ سُنبُلَةٍ تَنامُ مَرَّةً و تَقومُ مَرَّةً». اما مَثَل باطل این‌طور نیست. امیرالمؤمنین می‌خواهد این حالت را، این دید را، این بینش را به ما بدهد و به همۀ انسان‌ها؛ من نمی‌گویم فقط مسلمان‌ها، در خارج از دایرۀ اسلام هم یک گوشه‌ای ممکن است یک حقی پیدا بشود، آن‌هم همین‌طور است.

اگر چنانچه کسی دست دراز کرده تا لباس یک نفر آدم غیر مسلمان را از تنش بیاورد بیرون؛ دو نفر اینجا هستند: یکی حق، یکی باطل؛ هیچ‌کدام هم مسلمان نیستند ـ اما نه حق و باطل مطلق؛ حق و باطل نسبی ـ اینی‌که الان لباسش دارد می‌رود و دست گرفته به لباس‌هایش که این دزد متجاوز ستمگر جامۀ او را از تنش درنیاورد، این حق دارد می‌گوید، حق‌گراست. و خدا و قرآن و اسلام و امیرالمؤمنین و نهج‌البلاغه و سنت‌های طبیعی آفرینش به این آدم وعده دادند که اگر بخواهد، می‌تواند غلبه پیدا کند و نگذارد لباسش را ببرند، این وعدۀ خداست. حق این‌طور است.

«فَلَئِن اَمِرَ الباطِلُ لَقَدیماً فَعَلَ وَ لَئِن قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما وَ لَعَلَّ» اگر حق را اندک می‌بینی، در اقلیت می‌نگری، مأیوس مباش. انسان حق‌گرا! نبادا دچار یأس بشوی. چرا؟ «فَلَرُبَّمَا» ای‌بسا گروه‌هایی که حق بودند و اندک بودند، اما پیروز شدند. نمونه دارید؟ فراوان، فراوان! قرآن هم نمونه می‌دهد، تاریخ هم نمونه می‌دهد، هرکه در هر زمانی زندگی کرده، نمونه دارد. قرآن می‌گوید: «کَم مِن فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَت فِئَةً کثیرَةً بِاِذنِ اللهِ»[36] ای‌بسا گروه اندکی که بر گروه بسیاری غلبه کرده‌اند و پیروزمند آمده‌اند، به اذن خدا. به اذن خدا یعنی چه؟ یعنی این سنت خداست. الکی نیست، تصادفی نیست؛ این به اذن خداست، سنت خدا این‌طور قرار داده. هر گروه اندکی، اگر با شرایط پیروزی، خودشان را مجهز بکنند، پیروز خواهند شد و این اذن خدا و سنت خداست. «فَلَرُبَّما»؛ امیرالمؤمنین اشاره به این واقعیت تاریخی می‌کند، «فَلَرُبَّمَا». حالا که در تاریخ این‌طور بوده، آیا در زمان ما این‌طوری نخواهد شد؟ «وَ لَعَلَّ» شاید، شاید شد؛ چه می‌دانیم؟ دارد مردمِ زمان خودش را امیرالمؤمنین این‌طور شارژ می‌کند. اگر می‌بینید که حق در اقلیت قرار گرفته است، یا خواهید دید که حق در اقلیت است، مأیوس نباشید؛ «لَعَلَّ» شاید در زمان شما هم یک بار دیگر این سنت تاریخی تکرار شد، چه می‌دانید؟ می‌بینید امیرالمؤمنین از چه راه‌هایی دارد مردم را بیدار می‌کند؟

«وَ لَقَلَّمَا اَدبَرَ شَيْءٌ فَاَقبَلَ»، اما یک نکتۀ دیگر اینجا هست، ای حق‌گرایان! ـ امیرالمؤمنین دارد می‌گوید ـ ای حق‌گرایان! که به اتکای سنت خدا، باید امید پیروزی و پیشرفت را در خود پرورش بدهید، درست است که سنت خدا همین است، شما پیروز می‌شوید؛ درست است که باطل تاب مقاومت درمقابل حق نمی‌آورد؛ اما از یک نکته هم غافل نباشید و آن این است که این معادله هر لحظه به‌وجود نمی‌آید. تا موفقیت را احساس کردی، نگو دیگر ما موفق شدیم، دیگر حق بُرد، به پیروزی رسید. نبادا با این احساسی که کاذب است و گمره‌ساز، حساسیت و هوشیاری و دقت و تقوا را از دست بدهی. برای خاطر اینکه اگر تقوا را از تو گرفتند، آن حساسیت و مراقبت لازم را از تو بازستاندند، ولو به پیروزی رسیدی؛ اولاً این پیروزی دیری نمی‌پاید؛ ثانیاً اگر رفت، برگشتنش باز مشکل است. «وَ لَقَلَّمَا اَدبَرَ شَیءٌ فَاَقبَلَ» کم است آنجایی که چیزی پشت کرده باشد و سپس رو کند. چنین نیست که هر لحظه‌ای از لحظات تاریخ دلت خواست، بتوانی این معادله را به انجام برسانی.

این خطبه از اول تا آخر، درس‌ها و آگاهی‌بخشی‌هایی است که پی‌درپی داده می‌شود به مردم، برای اینکه اینها را آماده کند برای پیمودن یک راه دشوار و طولانی. این راهِ دشوار چیست؟ راه مجاهدت، راه تلاش، راهی خستگی‌آور، راهی ملال‌آور. انسان یک راه را هرچه می‌رود، می‌بیند نرسید، ناگهان ملال، او را می‌گیرد، اینجا خودِ این ملال عامل شکست اوست. می‌خواهد این ملال پیدا نشود، می‌خواهد امید از او هرگز گرفته نشود، می‌خواهد راهرویِ این راه، با ندیدن سرمنزل، از رسیدن به سرمنزل مأیوس نشود؛ می‌خواهد بگوید هست اینجا، تو حالا نمی‌بینی، پیش برو، یک قدم دیگر پیش برو، همان‌وقتی‌که دیگر مأیوسِ مأیوس شدی، یک قدم دیگر پیش برو، خواهی دید که همان‌جا به سرمنزل خواهی رسید. این، توصیۀ امیرالمؤمنین است به همۀ بشریّت. (53/9/22)

پروردگارا! به محمد و آل محمد و به مقام امیرالمؤمنین تو را سوگند، ما را پیروان امیرالمؤمنین قرار بده.

پروردگار! کسالت‌ها، تنبلی‌ها، سستی‌ها، ضعف‌ها از ما زایل بگردان.

پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را جزء بندگان شایسته و صالحت قرار بده. بندگان شایسته و صالحت را در زندگی پیروز و موفق و مؤید بدار.

به محمد و آل محمد، ما را شیعه زنده بدار و شیعه بمیران.

پروردگارا! به محمد و آل محمد، معنای توحید، معنای نبوت، معنای اسلام، معنای ایمان، معنای تشیّع، معنای پیروی از ائمه، معنای محبت ائمه، همۀ این معارف عظیم و عزیز اسلامی را به ما بفهمان. (53/6/22)

پاورقی‌ها

  1. ۱.تن و بدن
  2. ۲.سوره مبارکه احزاب/ آیه 23
  3. ۳.کمال‌الدین میثم‌بن‌علی بحرانی (۶۷۹-۶۳۶ یا ۶۹۹ ق) در کتاب شرح نهج‌البلاغۀ خود، مصباح‌السالکین، به این عبارت در ابتدای این خطبه اشاره کرده است. همچنین ثقة‌الاسلام کلینی در الکافی، کتاب‌الروضة، این عبارت را در خطبۀ امیرالمؤمنین هنگام بیعت مردم با ایشان آورده است.
  4. ۴.نهج‌البلاغه/ خطبۀ 16/ هنگام بیعت مردم مدینه با ایشان
  5. ۵.روایت شده است که امیرالمؤمنین شبی به خانۀ بیوه‌زن فقیری گذر کرد که فرزندان کوچکش از شدت گرسنگی گریه می‌کردند و آن زن بیچاره سعی داشت آنها را آرام کند و بخواباند. آن زن آتشی روشن کرده و ظرفی را که فقط آب خالی در آن بود، بر روی آتش گذاشته بود تا کودکانش به خیال تهیۀ غذا آرام گیرند و شاید بخوابند. حضرت با دیدن این صحنه، برگشت و مقداری خرما، آرد، روغن، و نان تهیه کرد و عازم آن خانه شد. از آن زن اجازه خواست و وارد شد. برای کودکان غذایی آماده کرد و از آنها خواست که بخورند. وقتی سیر شدند، حضرت با آنها بازی کرد و خنده را بر لب بچه‌ها نشاند. آنگاه از آن خانه بیرون آمد. (کشف‌الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (علامۀ حلّی، متوفی 726 ق)/ ص 115)
  6. ۶.نوعی بسیار خطرناک از بیماری وبا که تعداد اندکی از افراد آلوده به آن، علائم بیماری را بروز می‌دهند و بیشتر افراد آلوده، شناسایی نمی‌شوند.
  7. ۷.اشاره است به جبهه‌گیری‌های صِرف، علیه احمد کسروی (۱۳۲۴-۱۲۶۹) استادِ به‌اصطلاح ملی‌گرای رشتۀ حقوق دانشگاه تهران، به علت اهانت بسیار به عقاید شیعه در کتاب «شیعی‌گری، بخوانند و داوری کنند».
  8. ۸.سر بند کردن، به‌معنای سرگرم کردن است.
  9. ۹.همانند خرِ عصّاری، خری که محور آسیاب را می‌گرداند.
  10. ۱۰.(دن‌أ) فرومایه، پست
  11. ۱۱.سوره مبارکه حج/ آیه 31
  12. ۱۲.آدم از بی‌بصری بندگی آدم کرد / گوهری داشت ولی نذر قباد و جم کرد یعنی از خوی غلامی ز سگان خوارتر است / من ندیدم که سگی پیش سگی سر خم کرد (اقبال لاهوری)
  13. ۱۳.این عبارت در کتب تاریخی، ازجمله تاریخ‌الطبری جلد سوم، صفحۀ 520 از زبان رِبعی‌بن‌عامر در جواب رستم فرخزاد، در جریان نبرد قادسیه نقل شده است. آیت‌الله خامنه‌ای در کتاب «طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن»، این عبارت را در جلسۀ توحید در ایدئولوژی اسلام، مفصّلاً شرح داده‌اند.
  14. ۱۴.کنایه از صورت نازل و دم‌دستی و سطح پایین است.
  15. ۱۵.سوره مبارکه حج/ آیه 18، سوره مبارکه مائده/ آیه 1
  16. ۱۶.سوره مبارکه انبیا/ آیه 23، «در آنچه انجام می‌دهد چون‌و‌چرا راه ندارد، و آنان سؤال خواهند شد.»
  17. ۱۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علی‌بن‌موسی و.../ ابواب تاریخ الامام علی‌بن‌موسی الرضا/ باب 11/ حدیث4 و باب 12/ حدیث3
  18. ۱۸.این حدیث با توضیحات مفصّل در زیرفصلِ شمارۀ 73، «گسترش فراگیرِ شبکۀ تشیّع در زمانۀ امام رضا» آمده است.
  19. ۱۹.نهج‌البلاغه/ خطبۀ 216 / کلام حضرت در صفین
  20. ۲۰.(ث‌و‌ب) پاداش و ثواب
  21. ۲۱.سوره مبارکه مائده/ آیه 32
  22. ۲۲.بحارالانوار/ کتاب العقل و العلم و الجهل/ ابواب العقل و الجهل/ باب4/ حدیث29
  23. ۲۳.انساب‌الاشراف/ ج5/ ص 541
  24. ۲۴.در نقلی که واقِدی از برخورد خلیفۀ سوم با عبدالله‌بن‌مسعود بیان کرده، به این نکته اشاره می‌کند که فردی به نام عبدالله‌بن‌زُمعه به دستور عثمان، چنان ابن‌مسعود را کتک می‌زند که یکی از دنده‌های پهلویش می‌شکند. (الغدیر (علامۀ امینی، متوفی 1349)/ ج9/ ص12)
  25. ۲۵.پس از آنکه گروهی از معترضان به رفتار خلیفه از مصر به مدینه رسیدند، خلیفه از امیرالمؤمنین خواست تا با آنها صحبت کند. امیرالمؤمنین حرف‌های معترضان را شنید و صحبتی با خلیفه داشت. خلیفه خواسته‌های معترضان را پذیرفت و در خطابه‌ای به صراحت از رفتار گذشتۀ خود توبه کرد. محاصره پایان یافت و مسلمین راهی شهرهای خود شدند. اما این توبه چندان دوام نیاورد، مشاورت‌های افرادی نظیر مروان (داماد خلیفه)، خلیفه را از تصمیم خود منصرف ساخت. خلیفه که به درخواست معترضان قول داده بود محمدبن‌ابی‌بکر را حاکم مصر کند؛ نامه‌ای به عبدالله‌بن‌ابی‌سرح، حاکم مصر نوشت و به او دستور داد تا پس از بازگشت معترضان، سرانِ ایشان را بکُشد. (مروج‌الذهب/ ج2/ ص 343)
  26. ۲۶.(م‌ش‌ی) رفتار، مسیر حرکت
  27. ۲۷.مثنوی معنوی، مولوی/ دفتر اول، این بیت اشاره دارد به وجود اختلاف حق و باطل میان جوامع، در همۀ زمان‌ها.
  28. ۲۸.کیسۀ بزرگ از نخ ضخیم یا پارچۀ خشن که برای حمل بار درست می‌کردند.
  29. ۲۹.(ح‌س‌ن) تحسین‌شده، نیکو شده
  30. ۳۰.هنگامی‌که سعدبن‌ابی‌وقّاص نزدیک قادسیه شد و از نیروی زیاد لشکر ساسانی اطلاع یافت، از خلیفه درخواست نیروی کمکی کرد. عمر به ابوعبیدۀ جرّاح که با سپاهی در شام بود، دستور داد به طرف سعد وقّاص حرکت کند. نقل شده است که مالک اشتر، به‌عنوان رزم‌آوری دلاور پیشاپیش سپاه ابوعبیدۀ جراح به سمت قادسیه در حرکت بوده، لکن هیچ‌یک از مناصب فرماندهی به‌نام او ذکر نشده است.
  31. ۳۱.در حضور همۀ مردم، آشکارا
  32. ۳۲.سوره مبارکه بلد/ آیات 8 تا 10
  33. ۳۳.برای آشنایی‌ دقیق‌تر با مفهوم ولایت، از دیدگاه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای می‌توانید به فصل ولایت کتاب «طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن» مراجعه بفرمایید. معظّم‌له در حین همین صحبت به جلسات طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن اشاره کرده و می‌فرمایند: «دربارۀ این مسئله، تحت عنوان ولایت، در ماه رمضان صحبت کردم. آن‌کسانی‌که می‌توانند آن بحث‌ها را بشنوند حتماً بشنوند تا معنای ولایت را بدانند. چقدر مفاهیم ما دگرگون شده است! ما ولایت را خلاصه کردیم در یک مقدار سوز و حال و سوز و گدازِ از روی بی‌توجهی و ناآگاهی، در خود فرورفتنی بی‌ثمر و بی‌حاصل، این را می‌گوییم ولایت! درحالی‌که ولایت مهم‌ترین اصل اسلامی است.»
  34. ۳۴.آیات 39 و 40 سورۀ مبارکۀ نجم به ثمربخشی تلاش آدمی اشاره دارند. «وَ اَن لَیسَ لِلاِنسانِ اِلّا ما سَعیٰ ٭ وَ اَنَّ سَعیَهُ سَوفَ یُریٰ»، برای انسان چیزی جز حاصل تلاش و کوشش نیست. ٭ همانا که او نتیجۀ کوشش خود را خواهد دید. و آیۀ 20 سورۀ مبارکۀ اسراء، به یاری‌رساندن خداوند به انسان‌ها برای رسیدن به خواسته‌هایشان اشاره دارد. «کُلًّا نُمِدُّ هٰٓؤُلآءِ وَ هٰٓؤُلآءِ مِن عَطآءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطآءُ رَبِّکَ مَحظوراً» هر دویِ اینان [آنها که برای دنیا تلاش می‌کنند و آنان که به‌دنبال آخرت هستند] را از عطای پروردگارت یاری می‌کنیم و عطای پروردگار تو از کسی منع‌شده نیست.
  35. ۳۵.از پیامبر اکرم بیانی نظیر همین عبارت در توصیف مؤمنین روایت شده است. «مَثَلُ المُؤمِنِ مَثَلُ السُّنبُلَةِ تَخِرُّ مَرَّةً وَ تَستَقِیمُ اُخری وَ مَثَلُ الکافِرِ مَثَلُ الاَرزَةِ لا یَزالُ مُستَقیماً». مَثَلِ مؤمن مَثَلِ خوشۀ گندم است که گاهی استوار می‌ماند و گاهی فرو می‌افتد و مَثَلِ کافر مَثَلِ درخت سخت‌چوب ارزان است که همواره پابرجاست. (تحف‌العقول/ باب ما روی عن النبی/ روی عنه فی قصار هذه المعانی)
  36. ۳۶.سوره مبارکه بقره/ آیه 249

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط