اساس حرکت عمومی تشیّع از روز اول تا امروز، علاوهبر منطق قوی، بر پایۀ عواطف هم بوده است. یعنی در کنار عقل، عشق حضور جدی داشت، و برای همین هم حرکت تشیّع نابود نشد و از بین نرفت؛ واِلّ باید تا حالا بارها در امواج متلاطم سیاستهای معارض، متعرّض و عنادآلود، نابود شده بود. منطق قوی است، صرفِ عواطف نیست؛ اما منطقِ تنها هم نیست، عواطف هم با آن درآمیخته است. این از آن جاهایی است که عقل و عشق باهم میسازند. آن عشقهای دنیوی طور دیگر است که گفت: «با عقل، آب عشق به یک جو نمیرود!»[1] در عشقهای دنیوی، عقل و عشق هیچوقت باهم نمیسازند. هرجا عقل هست، عشق نیست؛ اگر عشق بود، عقل نیست؛ اما در این عشق معنوی، عقل و عشق مکمل همدیگرند. لذا شما در رفتار علویون؛ یعنی شیعیان امیرالمؤمنین و همانهایی که پیغمبر اکرم در موردشان فرمود: «یا عَلِیُّ اَنتَ وَ شیعَتُکَ هُمُ الفائِزونَ»[2]، میبینید که احساسات عاطفیِ شدید و پُرشوری نسبت به امیرالمؤمنین وجود داشته است. این زیارتها که زائرانی از یک نقطۀ دنیا، با شوق و ذوق راه میافتادند و خود را به صحرای نجف یا به کربلای آن روز میرساندند، همه مشکلدار و خطرناک بود. یا از مناطق حجاز خود را به طوس و تربت امام رضا رساندن، چیزهایی است که جز با نیروی عشق امکانپذیر نیست. (81/7/20)
تحقیقاً یکی از مهمترین امتیازات جامعۀ شیعه بر دیگر جوامع مسلمان، این است که جامعۀ شیعه، برخوردار از خاطرۀ عاشورا و مقولۀ عزاداری حسینبنعلی علیهالسلام و برکات احیای ذکر عاشوراست. (73/3/17) که ایمان و عاطفه درهمبپیچد و این جریان موّاج را در تاریخ بهوجود آورد و روزبهروز هم زندهتر شد. (80/2/19)
هیئت، نماد تجمّع عاطفی و فکری بر محور شخصیت حسینبنعلی علیهالسلام است؛ اسمش را هرچه میخواهند، بگذارند. مراد این است که گروهی دور هم جمع میشوند و پایۀ کارشان بر عواطف و فکر ـ هر دو ـ است؛ عواطفِ تنها نیست، اندیشۀ خشکِ بیعاطفه هم نیست. اگر عواطفِ تنها باشد، اثربخش نیست و در واقعِ زندگی اثر نمیگذارد. اگر اندیشه و فکر، خشک و بیعاطفه باشد، ماندگاری و نفوذ و گستردگی نخواهد داشت. شادابی فکر به آمیختگی آن با عواطف است. محور هم وجود مقدس اباعبدالله علیهالصلاةوالسلام است؛ یک سرچشمۀ خشکنشدنی؛ دریایی از عاطفه و فکر که انسان هرگز نمیتواند به عمق آن برسد. سالهاست که دربارۀ نهضت امام حسین، حرفهای روشنفکرانه و فکرهای نو دارد مطرح میشود. قدیمها خیلی روی این چیزها تکیه نمیشد، اما در دهها سال اخیر، روشنفکران و متفکران دینی و مذهبی، راجعبه مسئلۀ عاشورا و نهضت حسینی، حرفهای خوب و تحلیلهای خوب بیان کردند. چه کسی میتواند ادعا کند که این حرفها توانسته آن صفحۀ درخشان را بهطورکامل جلوی چشم انسان بگیرد؟ هرچه نگاه میکنیم، میبینیم «تو بزرگی و در آیینۀ کوچک نَنُمایی». نمیشود با این چشمهای کوچک، آن عرصۀ وسیع و آن پهنۀ بیکران را دید. انسان یک گوشه را میبیند، بعد یک گوشۀ دیگرش را میبیند. هرچه هم زمان میگذرد، ابعاد بیشتری روشن میشود.
هدف این حادثه چه بود؟ هدفش «حُسَینٌ مِنّی وَ اَنَا مِن حُسَینٍ» بود؛ یعنی دین خدا و کوثر جاری الهی باید از این سرچشمه روان شود و در طول تاریخ بماند. اگر نهضت حسینی نبود، اسلام نبود. این تکان و زلزلۀ شدید توانست اثر خودش را بگذارد و مسیر تاریخ را تعیین کند...از سوی دیگر، این حادثه، سرشار از عشق، شور، مصیبت، داغ، صبر، ازخودگذشتگی، ازجانگذشتگی و ازعزیزانگذشتگی است و دلها را همینطور میلرزاند. از یکطرف عید است، از یکطرف عزاست. سیدبنطاووس در مقدمۀ «لهوف» میگوید: اگر نمیبود حوادث رقتباری که در کربلا اتفاق افتاد؛ با بچۀ صغیر آنطور برخورد کردند، با شیرخوار آنگونه برخورد کردند، با جوان آنطوری برخورد کردند؛ اگر آن تشنگیها و آن مصیبتها نمیبود، باید روز عاشورا را عید میگرفتیم و جشن برپا میکردیم. این جلوۀ عظیم انسانیت، این ایمان، این درخشندگیِ گوهری ـ که اصلاً دین آمده برای اینکه آن را در من و شما زنده کند ـ یک عید بزرگ است.
هیئت یعنی اینکه شما گرد این محورِ شور و شعور جمع شدهاید. (84/6/3)
پایه و اساس کار هیئت مذهبی این است که این محبت اهلبیت را ترویج کند. و ترویج این محبت باید با حفظ همان قوارۀ اصلی باشد؛ یعنی عقل و عشق، استدلال و عواطف در کنار هم باشد. (81/7/20)
مبادا کسی خیال کند که در زمینۀ فکر و منطق و استدلال، دیگر چه جایی برای گریهکردن و این بحثهای قدیمی است؛ نه، این خیالِ باطل است. عاطفه بهجای خود، و منطق و استدلال هم بهجای خود؛ هر یک سهمی در بنای شخصیت انسان دارد. خیلی از مسائل است که باید آنها را با عاطفه و محبت حل کرد و در آنها جای منطق و استدلال نیست. شما اگر در نهضتهای انبیا ملاحظه کنید، خواهید دید؛ وقتیکه پیغمبران مبعوث میشدند، در وهلۀ اول که عدهای دور آنها را میگرفتند، عامل اصلی، منطق و استدلال نبود. شما در تاریخ پیغمبر اسلام که مدوّن و روشن هم هست، کجا سراغ دارید که آن حضرت کسانی از کفار قریش را که مثلاً استعداد و قابلیت داشتهاند، درمقابل خود نشانده و برایشان استدلال کرده باشد که به این دلیل خدا هست، یا به این دلیل خدا واحد است، یا به این دلیل و استدلال عقلانی، بتهایی را که میپرستید، باطلند؟ دلیل و استدلال، زمانی کاربرد دارد که نهضت پیش رفته است. در وهلۀ اول، حرکت، حرکتی احساسی و عاطفی است. در وهلۀ اول این است که ناگهان فریاد میزند: نگاه کنید به این بتها و ببینید که اینها ناتوانند! در وهلۀ اول میگوید نگاه کنید که خدای متعال واحد است: «قُولوا لااِلَهَ اِلَّاالله تُفلِحوا»[3]. به چه دلیل «لااِلهَاِلَّالل»هه موجب فلاح است؟ اینجا کدام استدلال عقلانی و فلسفی وجود دارد؟ البته در خلال هر احساسی که صادق باشد، یک برهان فلسفی خوابیده است؛ اما بحث سرِ این است که نبی وقتی میخواهد دعوت خود را شروع کند، استدلال فلسفی مطرح نمیسازد، بلکه احساس و عاطفۀ صادق را مطرح میکند. البته آن احساس صادق، احساسِ بیمنطق و غلط نیست؛ احساسی است که در درون خود، استدلالی هم دارد. اول، توجه را به ظلمی که در جامعه جاری است، اختلاف طبقاتیای که وجود دارد و فشاری که «اَندادُ الل»هه[4] از جنس بشر و شیاطین انس بر مردم وارد میکنند، معطوف میسازد. این همان عواطف و احساسات است. البته بعد که حرکت وارد جریانِ معقول و عادی خود شد، نوبت استدلال منطقی هم میرسد. یعنی کسانی که دارای تحمل عقلی و پیشرفت فکری هستند، به استدلالات عالی میرسند. ولی بعضی افراد هم، در همان درجات ابتدایی میمانند. درعینحال، معلوم هم نیست آنهایی که ازلحاظ استدلال، سطح بالاتری دارند، ازلحاظ درجات معنوی هم، حتماً سطح بالاتری داشته باشند. نه؛ گاهی کسانی سطح استدلالیِ پایینتری دارند، اما جوشش عواطفشان بالاست، ارتباط و عُلقهشان با مبدأ غیبی بیشتر و محبتشان نسبت به پیغمبر، جوشانتر است و به درجات عالیتری میرسند. قضیه اینگونه است.
در حرکتهای معنوی، عاطفه سهم و جای خود را دارد؛ نه عاطفه جای استدلال را میگیرد و نه استدلال میتواند بهجای عواطف بنشیند. حادثۀ عاشورا، در ذات و طبیعت خود، یک دریایِ خروشانِ عواطفِ صادق است. (73/3/17)
از همان روزی که موضوعِ ذکر مصیبت حسینبنعلی علیهالسلام مطرح شد، چشمۀ جوشانی از فیض و معنویت در اذهان معتقدین و محبین اهلبیت علیهمالسلام جاری گشت. این چشمۀ جوشان تا امروز همچنان ادامه و جریان داشته است؛ بعد از اینهم خواهد داشت و بهانۀ آن هم یادآوری خاطرۀ عاشوراست.
بیان ماجرای عاشورا، فقط بیان یک خاطره نیست. بلکه بیان حادثهای است که دارای ابعاد بیشمار است. پس یادآوری این خاطره، درحقیقت مقولهای است که میتواند به برکات فراوان و بیشماری منتهی شود.
لذا شما ملاحظه میکنید که در زمان ائمه علیهمالسلام قضیۀ گریستن و گریاندن برای امام حسین علیهالسلام برای خود جایی دارد. (73/3/17)
امام رضا علیهالسلام میفرمایند: «یَابنَشَبیبٍ، اِن کُنتَ باکیاً لِشَیءٍ فَابکِ لِلحُسَینِ»[5] این درس است. به هر چیزی خواستی گریه کنی، برای حسین هم گریه کن. نهاینکه گریه بر چیزهای دیگر ممنوع است؛ نه، انسان فرزندش، پدرش، برادرش، دوستش بمیرد، ولو شهید هم نشود، گریه کند اشکالی ندارد. نمیگویند اگر خواستی گریه کنی، [بلکه] «اِن کُنتَ باکیاً لِشَیءٍ» اگر [برای چیزی گریان بودی] «فَابکِ لِلحُسَینِ» برای حسین هم گریه کن.
چرا؟ برای اینکه یک مقایسهای بهوجود بیاید بین مصیبت امام حسین و مصیبت شما. این مقایسه چشم شما را خشک خواهد کرد. هر مصیبتی داشته باشید، تا این مقایسه بهوجود بیاید، میبینید نه، آن بالاتر است؛ اصلاً برای آن باید گریه کرد. وقتی میگوییم برای آن باید گریه کرد، یعنی برای آن باید غصه خورد؛ برای آن باید غمگین شد، برای آن باید متأثر شد. اصلاً همهچیز درمقابل آن هیچ است، حتی مصیبت انبیا و اولیا؛ مثلاً مصیبت امیرالمؤمنین درمقابل مصیبت امام حسین هیچ است. مصیبت حمزۀ سیدالشهدا درمقابل مصیبت امام حسین صفر است، مصیبت امام حسن همینطور، مصیبت ائمۀ دیگر همینطور. اصلاً هیچ مصیبتی قابل مقایسه نیست با مصیبت امام حسین؛ این یک نکتهای است، باید توجه کرد. امام حسین و مصیبتش را نگاه کنید، بالاترین مصیبتهاست؛ یعنی اولاً قیام برای یک حقیقت ـ حالا یک حقیقت بزرگ ـ در دورانی که تمام دنیا با شما مخالفند. این کجا؟ اینیکه آدم قیام کند برای حقیقتی که مردم برایش کف میزنند، کجا؟ اصلاً اینها قابل مقایسه است؟ فداکاری آنوقتیکه مردم قدر این فداکاری را میدانند کجا؟ فداکاری آنوقتیکه همین مردم اصلاً دارند میکشند آدم را، این کجا؟ تلخی، محیط غم، و گرفتگیِ این فداکاری اصلاً قابل مقایسۀ با آن نیست...نوع حرکتِ امام حسین با جاهای دیگر فرق دارد؛ نوع حرکت دوران اختناق، این یک.
دوم اینکه افرادی که منتسب به امام حسین بودند و کشته شدند، یک تعدادیاند که در هیچ جا نظیر آنها را انسان نمیتواند ببیند؛ فرزندان، برادران، برادرزادگان، خواهرزادگان، رفقای نزدیک، دوستهای قدیمی.
حالا مصیبت شخص امام حسین را حساب کنیم باز بالاتر از اینهاست. مصیبت شخص امام حسین، اینهمه عزیزان جلوی چشمش قربانی میشوند، این دو.
سوم: نوع قربانیها. قربانیای مثل ابوالفضل، برادری آنطور مورد اتکای انسان؛..قربانیای مثل علیاکبر، جوانی با آن معرفت، با آن خصوصیات؛ بچهای مثل علیاصغر؛ قربانیای مثل عبداللهبنحسن؛ اینهم نوع قربانیها.
چهارم: کیفیت قربانیشدن اینها. خب یکوقت آدم اینجا نشسته است، خبر میآورند که سر شما سلامت، پسرتان در میدان جنگ شهید شد، این یکجور است. یکجور این است که انسان جلوی چشم خودش میبیند که جوانش به شهادت میرسد. بالاتر از آن، میبیند که بچۀ ششماههاش در بغل خودش به شهادت میرسد. میبیند برادرزادۀ یازدهسالهاش روی سینۀ خودش به شهادت میرسد. اصلاً نوع این شهادتها، هر یک دانهاش برای هرکسی اتفاق بیفتد، یک چیز فوقالعاده است؛ اینهم یک خصوصیت.
مصیبتهایی که قبل از شهادتِ این عزیزان اتفاق افتاد؛ مثل مصیبت تشنگی و گرسنگی و وحشت و تنهایی.
مصیبتهایی که بعد از شهادت حضرت ابیعبدالله پیش میآمد، که میدانست آن بزرگوار، زن و بچهاش در بیابان، تنها میمانند، یک نفر نیست که به داد اینها برسد و به اینها کوچکترین کمکی بکند.
و این خصوصیت که تمام اینها دارند برای خاطر او کشته میشوند. این از نظر روانی و احساسی خیلی مهم است؛ احساسات عاطفی عجیبی را برمیانگیزد در انسان. یعنی پدر احساس میکند که این جوانها دارند قربان او میشوند. برای همین هم بود که امام حسین شب عاشورا گفت من بهتر از شما خانواده و بهتر از شما اصحاب، هیچکس را ندیدهام. من وفادارتر از شما کسی را نمیشناسم. من نیکوکارتر از شما خانواده، کسی را نمیشناسم. یک نفر در خانوادهای زیر فشار قرار گرفته است، همۀ اعضای خانواده آمدهاند میخواهند پیشمرگ او بشوند، اینهم یک خصوصیت. و همینطور خصوصیات فراوان در مصیبت اباعبدالله. (67/6/6)
کدام انسانی است که عاطفهاش از این حادثه جریحهدار نشود؟ کدام انسانی است که این حادثه را بشناسد و بفهمد و نسبت به آن دلبسته نشود؟
این همان چشمۀ جوشانی است که از ظهرِ روزِ عاشورا شروع شد؛ از همانوقتی که زینب کبری سلاماللهعلیها ـ طبق نقلی که شده است ـ بالای «تلّ زینبیّه» رفت و..خواندنِ روضۀ امام حسین علیهالسلام را شروع کرد و ماجرا را با صدای بلند گفت. ماجرایی که میخواستند مکتوم بماند. خواهر بزرگوار امام، چه در کربلا، چه در کوفه، و چه در شام و مدینه، با صدای بلند به بیان حادثۀ عاشورا پرداخت. این چشمه، از همان روز شروع به جوشیدن کرد و تا امروز، همچنان جوشان است. این حادثۀ عاشوراست.
یکوقت است که کسی از داشتن نعمتی بیبهره است، درمقابل نعمتِ نداشته، از او سؤالی هم نمیشود. اما یکوقت کسی از نعمتی بهرهمند است و از آن نعمتی که دارد، از وی سؤال میشود. یکی از بزرگترین نعمتها، نعمت خاطره و یاد حسینبنعلی علیهالسلام یعنی نعمت مجالس عزا، نعمت محرّم و نعمت عاشورا برای جامعۀ شیعیِ ماست. متأسفانه برادران غیر شیعی ما از مسلمین، خود را از این نعمت برخوردار نکردند. اما میتوانند از این نعمت بهرهمند شوند و امکانش هم وجود دارد. البته بعضی از مسلمینِ غیر شیعه در گوشه و کنار، ذکر محرّم و عاشورا را دارند. ولی آنگونه که بایدوشاید، بینشان رایج نیست؛ درحالیکه بین ما رایج است.
..این نعمت عظیم، دلها را به منبعِ جوششِ ایمانِ اسلامی متصل میکند...باید از این نعمت استفاده کرد. استفادۀ مردم این است که به مجالس عزاداری سیدالشهدا علیهالسلام دل ببندند و این مجالس را ـ در سطوح مختلف ـ هرچه میتوانند بیشتر اقامه کنند. مردم باید مخلصانه و برای استفاده، در مجالس عزاداری حسینی شرکت کنند؛ نه برای وقتگذراندن، یا بهصورت عامیانهای، فقط بهعنوان ثواب اخروی که نمیدانند این ثواب اخروی از کجا میآید؟
مسلّماً شرکت در مجالس مذکور، ثواب اخروی دارد؛ اما ثواب اخروی مجالس عزا، از چه ناحیه و به چه جهت است؟ مسلّماً مربوط به جهتی است که اگر آن جهت نباشد، ثواب هم نیست. بعضی از مردم متوجه این نکته نیستند. همه باید در این مجالس شرکت کنند، قدر مجالس عزاداری را بدانند، از این مجالس استفاده کنند و روحاً و قلباً این مجالس را وسیلهای برای ایجاد ارتباط و اتصالِ هرچه محکمتر میان خودشان و حسینبنعلی علیهالسلام خاندان پیغمبر و روح اسلام و قرآن قرار دهند. این از وظایفی که در این خصوص مربوط به مردم است.
..به اعتقاد بنده، مجالس عزاداری حسینی باید از سه ویژگی برخوردار باشد:
اولین ویژگی باید این باشد که چنین مجالسی، محبت به اهلبیت علیهمالسلام را زیاد کنند. چون [همانطورکه عرض شد] رابطۀ عاطفی، یک رابطۀ بسیار ذیقیمت است. باید کاری کرد که محبت شرکتکنندگان در مجالس مذکور، روزبهروز نسبت به حسینبنعلی علیهالسلام خاندان پیغمبر و مَناشیء[6] معرفت الهی، بیشتر شود. اگر خدایناکرده، در مجالس مذکور وضعی بهوجود آید که مستمع یا فرد، بیرون از آن فضا، ازلحاظ عاطفی به اهلبیت علیهمالسلام نزدیک نشود، بلکه احساس دوری و بیزاری کند، نهفقط چنین مجالسی فاقد یکی از بزرگترین فواید خود شده، بلکه به یک معنا، مضر هم بوده است. ببینید چه کاری میتوانید بکنید که عواطف مردم، بر اثر حضور در این مجالس، نسبت به حسینبنعلی علیهالسلام و اهلبیت پیغمبر علیهمافضلصلواتالله روزبهروز بیشتر شود.
دومین ویژگیای که باید در این مجالس بهوجود آید، این است که مردم نسبت به اصل حادثۀ عاشورا، معرفت روشنتر و واضحتری پیدا کنند. اینطور نباشد که ما در مجلس حسینبنعلی علیهالسلام به منبر برویم یا سخنرانی کنیم، اما موضوع سخنرانی، حضار آن مجلس، اعم از جوان و غیر جوان و زن و مردِ اهل فکر و تأمل را به این فکر فرو ببرد که ما به این مجلس آمدیم و گریهای هم کردیم، اما برای چه؟ قضیه چه بود؟ چرا باید برای امام حسین علیهالسلام گریه کرد؟ اصلاً چرا امام حسین علیهالسلام به کربلا آمد و عاشورا را بهوجود آورد؟ بنابراین باید به موضوعاتی پرداخت که جوابگویِ چنین سؤالاتی باشد. باید نسبت به اصلِ حادثۀ عاشورا معرفتی در افراد بهوجود آید. اگر در روضهخوانی و سخنرانی یا سایرِ مطالبِ بیانشده، نکتهای روشنگر یا حداقل اشارهای به این معنا نباشد، یک رکن از آن ارکانی که عرض شد، کم و ناقص خواهد بود. یعنی ممکن است مجلس مذکور، فایدۀ لازم را ندهد و ممکن هم هست خدایناکرده در بعضی از فروض[7]، ضرر هم بکنیم.
سومین ویژگیِ لازم در این مجالس، افزایش ایمان و معرفت دینی در مردم [است]. (73/3/17) و بالاآوردن سطح اندیشۀ اسلامی و سیاسی مردم، تا مردم بدانند که اسلام از آنها چه خواسته و در چه وضعی از اوضاع سیاسی قرار دارند. اگر مردم ندانند، حرکت نخواهند کرد. (59/8/16) در چنین مجالسی باید از دین، نکاتی عنوان شود که موجب ایمان و معرفتِ بیشتر در مستمع و مخاطب شود. یعنی سخنرانان و منبریها، یک موعظۀ درست، یک حدیث صحیح، بخشی از تاریخ آموزندۀ درست، تفسیرِ آیهای از قرآن یا مطلبی از یک عالم و دانشمندِ بزرگ اسلامی را در بیانات خود بگنجانند و به سمع شرکتکنندگان در این مجالس برسانند. اینطور نباشد که وقتی بالای منبر میرویم، یک مقدار لفاظی کنیم و حرف بزنیم و اگر احیاناً مطلبی هم ذکر میکنیم، مطلب سستی باشد که نهفقط ایمانها را زیاد نمیکند، بلکه به تضعیف ایمانِ مستمعین میپردازد. اگر اینطور هم شد، ما از جلسات مذکور به فواید و مقاصدِ موردِ نظر نرسیدهایم.
متأسفانه باید عرض کنم که گاهی چنین مواردی دیده میشود. یعنی بعضاً گویندهای در یک مجلس به نقل مطلبی میپردازد که هم ازلحاظ استدلال و پایۀ مدرک عقلی یا نقلی سست است، و هم ازلحاظ تأثیر در ذهنِ یک مستمعِ مستبصر و اهل منطق و استدلال، ویرانگر است. مثلاً در یک کتاب، بعضی مطالب نوشته شده است که دلیلی بر کذب و دروغ بودن آنها نداریم؛ ممکن است راست باشد، ممکن است دروغ باشد. اگر آن مطالب را بیان کنید ـ ولو مسلّم نیست خلاف واقع باشد ـ و با شنیدن آنها، برای مستمعتان که جوانِ دانشجو یا محصل یا رزمنده و یا انقلابی است، نسبت به دین، سؤال و مسئله ایجاد میشود و اشکال و عقده بهوجود میآید، نباید آن مطالب را بگویید. حتی اگر سندِ درست هم داشت؛ چون موجب گمراهی و انحراف است، نباید نقل کنید؛ چه رسد به اینکه اغلبِ این مطالبِ مندرج در بعضی کتابها، سند درستی هم ندارد. یک نفر از زبان دیگری، مطلبی را مبنیبر این میشنود که من در فلان سفر، فلانجا بودم، که فلان اتفاق افتاد. گوینده از روی مدرک یا بدون مدرک، چنان مطلبی را میگوید. شنونده هم آن را باور میکند و در کتابی مینویسد و این کتاب به دست من و شما میرسد. من و شما چرا باید آن مطلب را که نمیتواند در یک مجمع بزرگ، برای ذهنهای مستبصر و هوشیار و آگاه توجیه شود، بازگو کنیم؟ مگر هر مطلبی را هرجا نوشتند، انسان باید بخواند و بازگو کند!
..در مجالس عزاداری، این سه ویژگی باید وجود داشته باشد. یک، عاطفه را نسبت به حسینبنعلی و خاندان پیغمبر علیهمصلواتالله بیشتر کند. عُلقه و رابطه و پیوند عاطفی را باید مستحکمتر سازد. دو، نسبت به حادثۀ عاشورا، باید دیدِ روشن و واضحی به مستمع بدهد. سه، نسبت به معارف دین، هم ایجاد معرفت و هم ایجاد ایمان کند، ولو بهنحو کمی.
نمیگوییم همۀ منبرها باید برخوردار از همۀ این خصوصیات باشند و به همۀ موضوعات بپردازند؛ نه. شما اگر یک حدیثِ صحیح از کتابی معتبر را نقل و همان را معنا کنید، کفایت میکند. برخی منبریها، بعضی اوقات یک حدیث را آنقدر شاخ و برگ میدهند که معنای اصلیاش از بین میرود. اگر شما یک حدیثِ صحیح را برای مستمع خود درست معنا کنید، ممکن است بخشِ مهمی از آنچه را که ما میخواهیم، داشته باشد. وقتی شما از روی یک تعبیر معتبر، راجعبه یک آیۀ قرآنْ فکر و مطالعه کنید؛ به تنقیح[8] آن بپردازید و برای مستمع بیان کنید، مقصود حاصل است. اگر برای ذکر مصیبت، کتاب «نَفَسُ المَهمومِ»[9] مرحوم «محدّث قمی» را باز کنید و از رو بخوانید، برای مستمع گریهآور است و همان عواطفِ جوشان را بهوجود میآورد. چه لزومی دارد که ما به خیال خودمان، برای مجلسآرایی کاری کنیم که اصل مجلس عزا از فلسفۀ واقعیاش دور بماند! (73/3/17) [البته] چیزهایی وجود دارد که اگرچه پیرایه است، اما نه مضر و نه حتی دروغ است. همۀ کسانی که بخواهند با بیان هنری، حادثهای را ترسیم کنند، فقط متن حادثه را نمیگویند. وقتی شما میشنوید که در شرایط خاصی، سخنی از زبان کسی خارج شده، میتوانید احساسات آن گویندۀ سخن را هم حدس بزنید. این یک چیز قهری است. اگر در بیابانی و درمقابل لشکریانی، انسانی حرفی بر زبان جاری میکند، بسته به اینکه آن حرف چه باشد ـ دعوت و التماس و تهدید ـ قاعدتاً حالاتی در روح و ذهن این گوینده وجود دارد که این برای شنوندۀ عاقل، قابل حدس است و برای گویندۀ هنرمند نیز قابل بیان میباشد. گفتن اینها اشکالی ندارد.
ما وقتی بخواهیم حالات امام و اصحابش علیهمالسلام را در روز و شب عاشورا ـ آن مقداری که در کتب معتبره خواندیم و یافتیم ـ بیان کنیم، قهراً خصوصیات و ملابَساتی[10] دارد. فرض کنید سخنی را که امام علیهالسلام با یارانش در شب عاشورا گفته است، میتوانید با این خصوصیات بیان کنید: در تاریکی شب یا در تاریکی غمانگیز و حزنآور آن شب و ازاینقبیل. این پیرایهها، نه مضر و نه دروغ است؛ اما بعضی از پیرایهها دروغند و بعضی از نقلها خلاف هستند و حتی آنچه که در بعضی از کتابها نوشته شده است، مناسب شأن و لایق مفهوم و معنای نهضت حسینی نیست. اینها را بایستی شناخت و جدا کرد.
آن حادثۀ خالصشده و دقیق و متقن را، [باید] به انواع بیانهای هنری ـ از شعر و نثر و سبک روضهخوانی که خودش یک سبک هنری مخصوصی است ـ بیامیزیم. این کار اشکالی ندارد و مهم است. ما باید این کار را بکنیم. کسانی که در این رشته متصلّب[11] و واردند، باید این کار را انجام بدهند. (68/5/11)
بنده خیلی متأسفم که بگویم برخی کارها در ارتباط با مراسم عزاداری دیده شده است که دستهایی بهغلط، آن را در جامعۀ ما ترویج کردهاند. کارهایی را باب میکنند و رواج میدهند که هرکس ناظرِ آن باشد، برایش سؤال بهوجود میآید.
..نباید کاری کنیم که آحاد جامعۀ اسلامیِ برتر، یعنی جامعۀ محبِّ اهلبیت علیهمالسلام که به نام مقدس ولیِّ عصر ارواحنافداه به نام حسینبنعلی علیهالسلام و به نام امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام مفتخرند، در نظر مسلمانان و غیر مسلمانان عالَم، بهعنوان یک گروه آدمهای خرافیِ بیمنطق معرفی شوند...امام حسین علیهالسلام به این معنا راضی نیست.
..نقل شد که مرحوم آیتاللهالعظمی آقای بروجردی رضواناللهتعالیعلیه آن عالم بزرگ و مجتهد قوی و عمیق و روشنفکر، عَتَبهبوسی را بااینکه شاید مستحب باشد، منع میکرد. احتمالاً استحبابِ بوسیدن عتبه، در روایت وارد شده است، در کتب دعا که هست. به ذهنم این است که برای عتبهبوسی، روایت هم وجود دارد. بااینکه این کار مستحب است، ایشان میگفتند انجامش ندهید، تا مبادا دشمنان خیال کنند سجده میکنیم؛ و علیه شیعه، تشنیعی[12] درست نکنند.
..دین منطقی است. اسلام منطقی است و منطقیترین بخش اسلام، تفسیری است که شیعه از اسلام دارد؛ تفسیری قوی. متکلمین شیعه، هر یک در زمان خود، مثل خورشید تابناکی میدرخشیدند و کسی نمیتوانست به آنها بگوید شما منطقتان ضعیف است. این متکلمین، چه از زمان ائمه علیهمالسلام مثل مؤمن الطاق و هشامبنحکم؛ چه بعد از ائمه علیهمالسلام مثل بنینوبخت و شیخ مفید؛ و چه در زمانهای بعد، مثل مرحوم علامۀ حلّی؛ فراوان بودهاند. ما اهل منطق و استدلالیم. شما ببینید دربارۀ مباحث مربوط به شیعه، چه کتب استدلالیِ قویای نوشته شده است! کتابهای مرحوم شرفالدین[13] و نیز «الغدیرِ» مرحوم علامه امینی در زمان ما، سرتاپا استدلال، بتونآرمه و مستحکم است. تشیّع این است یا مطالب و موضوعاتی که نهفقط استدلال ندارد، بلکه اَشبَهُ شَیءٍ بِالخُرافِة است! چرا اینها را وارد میکنند! این خطر بزرگی است که در عالم دین و معارف دینی، مرزداران عقیده باید متوجهش باشند.
..[بنابراین] مجلس عزای حسین علیهالصلاةوالسلام مجلسی است که باید منشأ معرفت باشد؛ محل جوشش آن سه ویژگی که عرض کردیم باشد. (73/3/17)
من میخواهم برای همیشه توصیه کنم؛ یعنی واقعاً به فکر باشید که وقتی شعر میخوانید یا دَم میدهید تا مثلاً در نوحهخوانی سینه بزنند، چیزی بگویید که آنکس که سینه میزند، بر معرفتش بیفزاید، یک چیز جدیدی بفهمد. بله، میشود گریه گرفت و مصیبتخوانی کرد، بدون بصیرت؛ اینهم یک مرحلهای است، بلاشک یک مرحلهای از فضیلت است؛ اما آن فضیلت برتر، آن هدف اعلا، آن غایتالقُصویٰ[14] از همۀ این مقدمات، این است که ما بصیرتهایمان افزایش پیدا کند؛ نسبت به ائمه، نسبت به قرآن، نسبت به اسلام، نسبت به آیندۀ جامعۀ جهانی. اینها هدفهای اصلی است. اینها باید انشاءالله در شعرهای ما هم بیاید، در خواندنها و مداحیهای ما هم بیاید. (95/4/24) اگر توکل به خدا، آگاهی، بصیرت، ایجاد روح حماسه و فداکاری، اگر اینها نبود، این مجالس، تکلیف خودش را در این زمان انجام نداده؛ اینها چیزهایی است که میتواند مجالس حسینی ما را بهمعنای واقعی کلمه، حسینی کند. ارتباط معنوی میان ما و حسین علیهالسلام یک ارتباط فکریاحساسی است؛ هم ازلحاظ فکر، این ارتباط وجود دارد، هم ازلحاظ احساس و عاطفه. مردم امام حسین را دوست میدارند و غیر از اینکه به او معتقدند، عاشق او هم هستند. (59/8/16) من بالعیان دیدم که این روح حسینی و خون حسینی است که ما را به آگاهی و معرفت میرساند. (59/8/23)
قدر این هیئتها را بسیار بدانید. پرداختن به امور هیئتها را باید کاری مهم و اساسی بهحساب آورید و آن را وظیفهای ناشی از عقیده و محبت و یک وظیفۀ بزرگ اعتقادی و عاطفی بدانید و با جدیت، مسئلۀ هیئتهای مذهبی را دنبال کنید. در واقع هر کاری که میتوان برای بهترشدن این هیئتها انجام داد، انجام دهید. مردم هم باید قدر این هیئتها را بدانند. مردم بهطور طبیعی اعضای هیئتهای مذهبیاند...عرض بنده این است که خود را علمداران حسینی بدانید. عَلَم عزای حسینی در دست شماست. این مرتبهای بسیار بزرگ و مقامی مقدس است. اگر نهضت امام حسین علیهالسلام در روز عاشورا تمام شده بود، آن حضرت دیگر علمدار نمیخواست. اما فرض این است که نهضت حسینی تا قیام فرزند معصومش حضرت بقیةاللهالاعظم ـ ارواحنافداه و عجلاللهتعالیفرجه ـ برقرار است. نهضت که تمامشدنی نیست؛ هرچه زمان گذشته است، نهضت حسینی، گستردهتر و اعماق آن آشکارتر شده است. هر بخشی از این نهضت، علمداری دارد. دنیای فقاهت، بخشی از نهضت حسینی است و علمدارانش مراجع بزرگند. دنیای معنویت و معرفت، بخشی دیگر از نهضت حسینی است و علمدارانش سالکان بزرگ و اهل معرفتند. صحنۀ عظیم زندگی مردم، که بهسمت اسلام حرکت میکند و نهضت و انقلاب و حکومت اسلامی، بخشی از نهضت حسینبنعلی علیهالسلام است که علمداران و پرچمداران مخصوص به خود را دارد. بقای فرهنگ این نهضت در بین مردم هم بخشی از آن نهضت است و پرچمدارانش کسانی هستند که اقامۀ عزای حسینی میکنند. این پرچمداران شما هستید. شما علمدار حسین علیهالسلام هستید. بایستی این عَلَم را قدر بدانید و این کار را آنچنانکه شایستۀ اوست، انجام دهید.
..حسینبنعلی علیهالصلاةوالسلام و خاندان و اصحاب آن بزرگوار و شهدای عالیمقامِ عاشورا، با روح بلند خود، انشاءالله پشتیبان این حرکت ایمانی و اسلامی و عاطفی هستند. امیدواریم که روزبهروز این کانونهای حسینی گرمتر و این عَلَم، برافراشتهتر شود و انشاءالله همۀ شما اجر خود را از حسینبنعلی علیهالسلام بگیرید. انشاءالله همۀ ما در زمرۀ خدمتگزاران عزاداری حسینبنعلی علیهالسلام محسوب شویم و عمر خود را با محبت آن بزرگوار و خاندان مقدس پیغمبر بهسرآوریم. (73/5/12)
پاورقیها
۱.با عقل آب عشق به یک جو نمیرود / بیچاره من که ساخته از آب و آتشم (شهریار)
۲.رجالالکشّی/ جابربنعبدالله الانصاری/ شمارۀ 86، و امالی (شیخ طوسی)/ مجلس بیستم/ حدیث4، «ای علی، تو و پیروان تو همان رستگاران هستند.»
۳.مناقب آل ابیطالب/ باب ذکر سیّدنا رسولالله/ فصل فیما لاقی من الکفار فی رسالته
۴.جمع نِدّ، همتایان، همانندان
۵.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس بیستوهفتم/ حدیث5
۶.(نشأ) جمع منشأ؛ به معنای منابع، سرچشمهها، محلهای پیدایش
۷.(فرض) واجبات
۸.(نقح) خالصکردن، پاکیزهکردن
۹.عنوان کامل کتاب «نَفَسُ المَهمومِ فی مُصیبَةِ سَیّدنا الحُسَین المَظلوم» است؛ برگرفته از این حدیثِ امام صادق علیهالسلام: «نَفَسُ المَهمومِ لِظُلمِنا تَسبیحٌ» نفس کسی که بهخاطر مظلومیت ما اندوهگین شود، تسبیح است.
۱۰.(لبس) شرایط و اوضاع
۱۱.(صلب) کسی که کاری را با شدت و با قوت انجام دهد
۱۲.(شنع) بدگویی، ناسزاگویی
۱۳.مرحوم سید عبدالحسین شرفالدین عاملی (1377-1290 ق) ازجمله علمای برجسته تشیّع که عمری را صرفِ بیداری امت اسلامی کرد. از ایشان کتابهای گرانبهایی مانند: «النص و الاجتهاد» و «المراجعات» باقی مانده است.
۱۴.(قصو) قصویٰ بهمعنای غایت دور، و غایةالقصویٰ در اصطلاح بهمعنای کمال مطلوب است.