بیستوپنج سال تمام شد. مردم مدتی فشار حکومت استبدادی اشرافی عثمان را تحمل کردند. دل مردم برای یک حکومت نبوی و الهی لک زده؛ در همهجا ـ در مصر، در عراق، در خود حجاز، در کشورهای وابسته به ایران، استانهای بزرگ کشور اسلامی ـ چشم امید تشنهکامان حق و عدالت، به علیبنابیطالب بود، و منتظرند که امیرالمؤمنین زمام حکومت را در دست بگیرد. درِ خانۀ علی اجتماع شد؛ مردم با یک خواست عمیق از علی خواستند که قدرت را در دست بگیرد.
..امیرالمؤمنین درمقابل هجوم جمعیت مسلمان قرار گرفت، که خودشان اینطور گفتند: «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ»[1] یعنی تاکنون اگر بلند نمیشدم، ادعای حق نمیکردم، برای در دست گرفتن قدرتِ بهحق و عادلانه تلاش و مبارزه نمیکردم، چون مطمئن نبودم که نیرو خواهم داشت و کسی مرا یاوری خواهد کرد. فکر میکردم که شَقّ عصای[2] مسلمین میشود، اختلاف بهوجود میآید؛ اما آن روز ـ یعنی روزِ بعد از مرگ عثمان ـ دیدم نه، اجتماع خوب است. مردم خواست دارند، در چهرههای مردم پیداست که علیجو هستند و علیخواه؛ این بود که زمام حکومت را در دست گرفتم.
از آن لحظه و آن ساعت، دورۀ دوم از دورانهای پیدرپی 250 ساله شروع شد. این 250 سال به چند دوره تقسیم میشود که این دورۀ دوم، دورۀ بازگشتن حق به حقدار و تشکیل حکومتِ حقیقت و فضیلت، یعنی حکومت اسلام است. البته حکومت علی یک حکومت انقلابی [است]، مثل حکومت پیغمبر. یک حکومتی است که جامعۀ قبل از خود را از بنیان تغییر میدهد. جامعۀ عثمانی را با جامعۀ علوی نمیشود قیاس کرد. نمیشود گفت همان جامعه است منتها اصلاح شده؛ نه، تغییر بنیادی پیدا کرده، لذا مخالف دارد.
مخالفین چه کسانی هستند؟ همۀ کسانی که از انقلاب رنج میبرند و صدمه میخورند؛ یعنی ضد انقلاب؛ اینها مخالفین حکومت انقلابی علی هستند: قدرتمندانی که سعی میکردند قدرت را در دست بگیرند و در رأس قرار بگیرند، اشراف و ثروتمندانی که از بغل حکومتها و قدرتها میخواستند بخورند، لاشهخوارانی که عادت کرده بودند در سایۀ قدرت و حکومت خلفای پیشین، تبعیضها را به نفع خود مستحکم و باقی نگه دارند.
مقدسمآبهایی که در نظامِ قبل برایشان ارزش وجود داشت، اگرچه کار نمیکردند؛ اما در این نظام برایشان هیچ ارزشی ملحوظ نیست...عبدالله عمرها! آقازادۀ عمر، که هم مقدس است، هم پیغمبر را دیده و روایت نقل میکند، هم فرزند خلیفۀ دوم است؛ این در جامعۀ عثمانی خیلی ارزش دارد، اما در جامعۀ علی ارزشی ندارد.
عمرو عاصها! یعنی کسانی که با زیرکی و با هوشیاری و با شیطنت سعی میکردند بیشترین بهره را با کمترین کار و تلاش بهدست بیاورند.
ملّها و علمایی که در زمانهای گذشته از جهل قدرتها استفاده میکردند و مثل کالا، دین به مردم میدادند و از خلیفه پول میگرفتند. اینها وقتی درمقابل علم قاطع علی، دانش بیپایان علی قرار میگیرند، طبعاً نمیتوانند آن وضع پیشین خود را حفظ کنند و میشوند ضد علی. ازاینقبیل فراوان است. کعبالاحبارها، ابوهریرهها.
..آنقدر برایش ایجاد اِشکال میکنند، علیه او تبلیغات میکنند، شمشیر علیه او میکشند، حرف علیه او میزنند. چرا؟ به جرم اینکه انقلابی است. او را تحمیق میکنند، درمقابلش مترسکهایی درست میکنند، درمقابل او شکلهای دیگری ارائه میدهند؛ اینها دردسرهای یک حکومت انقلابی، مثل انقلاب علی است.
امیرالمؤمنین این پنج سال را به سر آورد، که شرح و تفصیل و تشریح این پنج سال خیلی مفصّل است. امام حسن دنبال امیرالمؤمنین را گرفت. شش ماه را هم امام حسن در کوران یک بحران عجیب، با همین دردسرهای عجیب گذرانید. تا اینکه بعد از گذشت شش ماه، امام حسن واقعیتی را درک کرد و رسید به یک نقطۀ خاص. نه اینکه امیرالمؤمنین گفته بود: «وَ قِیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» من چون یاور داشتم، دانستم که حجت خدا بر من تمام است و بایستی قدرت را در دست بگیرم؛ همین ناصری که آن روز علی داشت، امروز حسن علیهالسلام نداشت؛ همین. ماجرای امام حسن خلاصه میشود در این. در یک تنگنای عجیب قرار گرفت، در یک مضیقهای که هیچ انسان بزرگی از این مضیقه نمیتواند به سلامت رد بشود، اما امام حسن علیهالسلام به سلامت رد شد. (51/11/22)
تمام اشکالاتی که به امیرالمؤمنین و دوران حکومتِ چهار سال و ده ماهۀ علی علیهالسلام شده با همین یک جمله جواب داده میشود؛ و همینطور همۀ اشکالاتی که به امام حسن مجتبی میشود...اینکه امام حسن چرا حکومت را قبول کرد؟ بعد که قبول کرد، چرا به جنگ معاویه رفت؟ وقتی به جنگ معاویه رفت، چرا فلانکس را به کار گماشت و فلانکسِ دیگر را نگماشت؟ تمام این اشکالات با این یک جمله برطرف شده است: برنامۀ حکومت، برنامۀ فداکردن اخلاق برای سیاست نیست؛ برنامۀ جریانانداختن سیاست در راه فضیلت و اخلاق است.
برنامۀ حکومت این است و اسلام اینطوری حکومت میکند؛ و تا هر روزگاری هم که اسلام در یک گوشهای از دنیا خیمه بزند و پرچم برافرازد و حکومت در جامعه تشکیل بدهد، برنامۀ اسلام همین خواهد بود. 1352/1
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه
۲.شکستن عصا، مخالفت با امری که گروهی در آن اتفاق نظر دارند، کنایه از اختلافافکنی.