۶۴. امام باقر (علیهالسلام) و گسترش تشکیلات شیعه (۱)
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
ولادت امام باقر در سال 57 هجری است، یعنی چهار سال قبل از واقعۀ عاشورا، بنابراین در واقعۀ عاشورا این بزرگوار چهارساله بودند، در کربلا هم بودند و بعدها راجعبه حوادث کربلا از این بزرگوار چیزهایی هم نقل شده و آن ماجرای سخت، آن فشار شَدید، آن داغ عظیمی که بر دلهای اهلبیت وارد آمد را این بزرگوار از نزدیک مشاهده کردند و آن مطالب را دیدند. بعدها در کنار پدرشان ـ امام سجاد ـ دوران کودکی و نوجوانی و جوانی را گذراندند...بنابراین تا سیوهشت سیونهسالگی، امام باقر پدر بزرگوارشان را بالای سر خودشان در مقام یک معلم، یک مرشد، یک امام و راهنما داشتند و ظرفیت انسانی فوقالعادۀ عظیم امام باقر، از تعالیم امام سجاد کاملاً انبوه و انباشته شده بود.
دوران زندگی امام باقر را اگر بخواهیم درست درک کنیم، مختصری باید زندگی امام سجاد را [مرور] کنیم و من آن مختصر را در شکل یک مجموعۀ کلی، در عبارات کوتاهی عرض میکنم.
امام سجاد از آغاز امامتشان، سعیشان بر این بود که کاروان امامت را ـ که راهروان اندکی داشت ـ از لابهلای حوادث بسیار سخت و دشوار و تلخ، با مهارت عبور بدهند و به نقطهای برسانند که آمادۀ یک حرکت صحیحی بهسوی حکومت الهی و اسلامی بشود. میدانید که بعد از حادثۀ عاشورا، آنچنان در میان مسلمانانِ معتقد به اهلبیت، رعب و فشاری بهوجود آمده بود که اینها، اغلب، متفرق و پراکنده شدند و امام سجاد در طول سیوچهار سیوپنج سال، زندگی پربرکتِ دوران امامتشان، توانستند با تعالیمشان و با سیاست مدبرانه و حکیمانۀ الهیشان، باز مجدداً شیعیان را جمع کنند. که در یک حدیثی امام صادق علیهالسلام میفرماید: «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُروا»[1] تدریجاً مردم ملحق شدند به امام سجاد و زیاد شدند و بهقدری شدند که امام سجاد توانست یک گروه متشکلی را از شیعیان ـ یعنی از معتقدان به اهلبیت ـ داشته باشد که معارف اصیل اسلامی را برای آنها بیان کند و خط صحیح سیاسی را به آنها نشان بدهد و آنها را در این خط با رهبری خودش حرکت بدهد.
در این دوران، امام سجاد خیلی رنج کشیدند، خیلی زحمت کشیدند، لکن این زحمات محصول خوبی داشت. نتیجه این شد که به نهایت این خط ـ یعنی حکومت خاندان پیغمبر ـ سیوپنج سال جامعۀ شیعه را نزدیک کردند. یک جمع پراکندۀ متفرقِ شکستخورده، که علیالظاهر رجالِ درجهیک خود را از دست داده، در اختیار امام سجاد قرار گرفت. امام سجاد این جمع را مجدداً مجتمع کردند، آنها را با معارف آشنا کردند، عدۀ آنها را زیاد کردند و دامنۀ تشیّع را تا مناطق عظیمی از کشور بزرگ اسلامی گسترش دادند؛ بهطوریکه در خراسان، در عراق، در مصر، در یمن، و در حجاز، کسانی بودند که طرفداران خاندان پیغمبر بودند، به امامت آنها معتقد بودند و از آنها حرفشنوی داشتند.
وقتی امام سجاد در روزهای آخر زندگی خودشان قرار گرفتند، در آن لحظات آخر، در جمعی اشاره کردند به محمدبنعلی فرزند بزرگوارشان ـ یعنی امام باقر علیهالصلاةوالسلاام ـ و گفتند که این فرزند من، بعد از من قائم است و بقیةالله است، و کسی است که باید بار امامت را بر دوش بکشد و این راه را ادامه بدهد. و بعد اشاره کردند به یک صندوقی، گفتند این صندوق را بردار. در این صندوق پول نیست، مال نیست، دِرهم و دینار نیست، در این صندوق علم است! که در آن صندوق قرآن بود، یعنی بدین وسیله رهبریِ فکری و عقیدتی و ایدئولوژیک جامعۀ اسلامی را از سوی خدا به این فرزندشان سپردند. همچنین شمشیری را به امام باقر سپردند و گفتند که این شمشیر هم سلاح پیغمبر است و متعلق به توست. این امانتی است که هر یک از امامان به امام بعد از خود تحویل میدهد، که این شمشیر هم رمز رهبریِ انقلابی است. (61/7/21) مثلاینکه میگویند که فلان فرماندۀ بزرگ، فلانکس را طلبید، شمشیر خودش را برداشت به کمر او بست، گفت حالا برو! میتوانست شمشیر را هم نبندد، بگوید تو فرماندۀ این سپاه باش، اما شمشیربستن خود یک عمل مجسم است. یک کاری است که دادن فرماندهی و سپردن این سِمت را، در نظرها و در ذهنها مجسم میکند. (52/11/29) بنابراین امام باقر از سال 95 یا به روایت دیگری 94 هجری، شد رهبر فکری و فرماندۀ انقلابی آن گروهی که نامشان گروه پیروان اهلبیت ـ یعنی گروه شیعه ـ بود، و هدفشان تشکیل نظام اسلامی و ایجاد حکومتی بر پایههای قرآن و ازبینبردن بساط حکومت آن ستمگرانی که به نام اسلام در آن زمان حکومت میکردند. این شروع امامت امام باقر است. (61/7/2)
اگر کسی ادعا کند که امام باقر یکی از سنگینترین بارهای جهاد اسلامی را در مدت امامتش بر دوش داشت، ادعای گزافی نکرده است. امام باقر در دورانی بار مسئولیت را بر دوش میگرفت که عالم اسلام در زیر بار سنگین حکومت طاغوت، یعنی خلفای جبار مروانی، کمر خم کرده بود؛ لازم بود که جامعۀ اسلام، و مخصوصاً مبارزان و کسانی را که دلشان در هوای حکومت اسلامی میتپید، سازماندهی و تشکیلاتدهی کنند؛ لازم بود محوری، این عناصر پراکنده را جمع کند؛ هم به آنها فکر و ایدئولوژی بدهد، هم آنها را با وضع سیاست دستگاه حاکم آشنا کند، و هم عناصر بالقوه فعال را به میدان مبارزه بکشاند. و همۀ اینها در زمانی انجام میگرفت که شدت اختناق و فشار هشامبنعبدالملک و بقیۀ خلفایی که در آن دوران به حکومت رسیدند، در حد اعلا بود. (59/7/25) هشامبنعبدالملک، نیرومندترین خلیفۀ امویِ مروانی بود که در تاریخ میگویند: «وَ کانَ هِشامُ رَجُلَهُم»[3] هشام، مَردِ آنها، یعنی شخص بزرگ خاندان بنیامیۀ مروانی بود؛ یک خلیفۀ بسیار مقتدر، بسیار باهوش که حکومت را بعد از سه برادر خودش بهدست گرفته بود. عبدالملک چهار فرزند داشت که این پسرها یکی پس از دیگری خلیفه شدند؛ که آخریشان هشامبنعبدالملک بود. بین اینها هم، عمربنعبدالعزیز دو سال حکومت کرده بود... [بنابراین] اینهم خلیفۀ پنجمی بود که آن دوران سخت، به خود میدید.
وضعیت جامعۀ اسلامی نسبت به اهلبیت در زمان امام باقر، تفاوتهایی با دوران امام سجاد کرده بود، و عمدتاً میتوان این تفاوتها را در یک فرق بزرگ خلاصه کرد؛ در زمان امام سجاد، اولی که ایشان به [امامت] رسیدند، همانطورکه گفتیم، دور آن حضرت کسی نبود، حالا شاید در مدینه یا در حجاز [چند نفر] دوروبَر امام سجاد را گرفته بودند، اما بقیه ترسیده بودند، از راه برگشته بودند، خسته شده بودند، و جرئت ادامۀ مبارزه را در خود نمیدیدند. لذا حضرت با تنهایی شروع کرد. امام سجاد در یک روایت میفرماید: «ما بِمَکَّةَ وَ المَدینَةِ عِشرونَ رَجُلًا یُحِبُّنا»[4] در همۀ مکه و مدینه بیستتا انسان، بیستتا آدم نیست که ما را دوست بدارد. یعنی یک روز وضعیت امام سجاد در یکچنین وضعی بود، یعنی با غربت شروع کرد. اما در دوران امامت و خلافتِ معنوی امام باقر، وضعیت اینطور نبود. (61/7/2) مردم، آن بیاعتنایی و بیمهری نسبت به خاندان پیغمبر را دیگر ندارند. وقتی امام باقر وارد مسجد مدینه میشود، عدهای از مردم همواره حلقه میزنند، دور او را میگیرند و از او استفاده میکنند...از بلاد دوردست هم عدهای میآمدند دور حضرت را میگرفتند. این، نشاندهندۀ این است که تبلیغات دارد مثل امواجی به سرتاسر جهان اسلام سرایت میکند و مردم نقاط دوردست، دلشان به اهلبیت دارد نزدیک میشود. (65/4/28)
همانطورکه قبلاً اشاره کردم، بر اثر کوششهای امام سجاد و بعد، کوششهای خود امام باقر علیهالصلاةوالسلام در آفاقِ عالم اسلام، آوازۀ فکر تشیّع و انگیزههای شیعی، و آوازۀ فضایل و مناقب اهلبیت ـ که بنیامیه سعی کرده بودند آنها را بپوشانند ـ همهجا را فرا گرفته بود و در همهجا پیچیده بود. در بسیاری از شهرهای کشور اسلامیِ آن روز، مردمی بودند که علاقهمند به امام باقر بودند و جزو تشیّع بودند، که از جملۀ آنها کوفه است، از جملۀ آنها خراسان است.
در آن زمان، اولاً این تفاوت بهوجود آمده بود که مردم ترسشان ریخته بود؛ آن شدت عملهای اولِ کارِ دوران خلفای مروانی، از بین رفته بود، مردم در یک وضع عادی زندگی میکردند، و فشار و ارعاب و خفقان، آنطوری نبود که مردم بترسند و حرف یکی از مخالفین دستگاه و حکومت را که مثلاً امام باقر صلواتاللهعلیه باشد گوش ندهند؛ یک مقداری این ترس از بین رفته بود. ازطرفی دستگاه خلافت بنیامیه هم از انگیزۀ شدت عمل، به میزان زیادی افتاده بود. عبدالملک ـ که خلیفۀ قبلی، خلیفۀ اسبق اموی و مروانی بود، یعنی پسر مروان و دومین خلیفه از سلسلۀ امویهای مروانی ـ در آغاز این سلسله بود، لذا گرفتاری زیادی داشت، خودش هم خلیفۀ بسیار مقتدری بود، بسیار آدم ریاکار و خبیثی هم بود؛ هشت سال از بیستویک سال حکومت عبدالملک، به جنگ گذشته بود؛ جنگ با مختار، جنگ با مصعببنزبیر، جنگ با عبداللهبنزبیر، جنگ با خوارج؛ مرتب در حال جنگ بودند. درحقیقت باید بگویم عبدالملک مروان حکومت را با شمشیر بهدست آورده بود، با قدرت بهدست آورده بود، لذا قدر حکومت را میدانست و به مخالفین حکومت اجازۀ نفسکشیدن نمیداد.
[عبدالملک] بااینکه بهخاطر مصالحی، با امام سجاد زیاد سختگیری نمیکرد و نمیخواست امام سجاد را وادار به یک عکسالعمل شَدید بکند، شیعیان را آنچنان در فشار قرار داده بود که این فشار نمونهاش در استانداری حَجّاجبنیوسف دیده میشود، و نمونههای دیگری هم دارد.آنچنان فشار را سخت کرده بود که انسان حد و حصری برایش نمیتواند بیان کند. بسیاری از بزرگانِ علاقهمندان به اهلبیت را در دوران عبدالملک مروان، و همچنین در دوران بلافاصله بعد از عبدالملک ـ که دوران ولیدبنعبدالملک مروان است ـ شهید کردند...خلفای بعد از عبدالملک، حکومت را مفت بهدست آورده بودند، با ارث بهدست آورده بودند، یعنی عبدالملک وقتیکه میمرد، وصیت کرد ـ حتی قبل از مردنش ـ که بعد از من، ولید خلیفه باشد که پسرش است، بعد از او هم سلیمان، یعنی حتی حساب خلیفۀ بعد از خلیفه را هم کرده بود! و اینطور نان پختۀ حاضر و سفرۀ گشودۀ آمادهای را درمقابل بچههای خودش و بازماندگان خودش گذاشت و رفت. اینها رسیدند سر سفرۀ حاضر، این بود که قدر این حکومتِ مفت بهدست آمده را چندان نمیدانستند، و آن فشار و سختگیریای که در زمان عبدالملک بود، در این زمان نبود. (61/7/2) [لذا] نیمۀ اول زندگیِ توأم با مسئولیت امام باقر، یعنی دوران امامت آن حضرت، در ده سال اول، دوران آسایش و راحتی بود برای امام باقر علیهالصلاةوالسلام چون در این ده سال، خلفای بنیامیه فرصت اینکه بپردازند به اهلبیت و امام باقر، و سختگیری بکنند را پیدا نمیکردند؛ اولِ امامت آن حضرت، زمان ولیدبنعبدالملک بود، بعد از ولید، برادرش سلیمان سر کار آمد، بعد از او، عمربنعبدالعزیز سر کار آمد، بعد از او، یزیدبنعبدالملک سرکار آمد، و بعد از یزیدبنعبدالملک هم هِشامبنعبدالملک. که هشامبنعبدالملک در سال 105 هجری به خلافت رسید، یعنی ده سال بعد از ابتدای امامت امام باقر علیهالصلاةوالسلام هشام سر کار آمد. هشام یک مرد بسیار مقتدر و قوی و مسلط بر کار خود بود، لذا حکومتش هم طولانی شد و تقریباً بیست سال طول کشید. امام باقر در نیمۀ دوم دوران امامت خودشان، با هشامبنعبدالملک سروکار داشتند که دوران دشواری و سختی بود. (67/6/25)
آوازۀ دانش امام باقر تمام آفاق عالم اسلام را گرفته بود. ما میبینیم که در دوران امام باقر، علمای معروفی که در آن زمان بودند، میآمدند خدمت امام باقر تا او را ببینند، با او صحبت کنند، از حدیث او بشنوند، از حرفهای او بشنوند، و از او استفاده کنند؛ یعنی وضع امام باقر یکچنین وضعیت ممتازی بود که همه او را قبول داشتند. وقتی امام باقر وارد مسجد مدینه میشد یا وقتیکه به حج میرفت، مردم دور او جمع میشدند. [این] حدیث از أَبرَش کلبی است، که میگوید وقتی امام باقر آمد داخل مسجد «اِحتَوَشَهُ اَهلُ العِراقِ»[5] تمام اهل عراق دور حضرت را گرفتند و در حاشیۀ حضرت نشستند و بنا کردند سؤالکردن، مسائل را پرسیدن. یا جابر جُعفی وقتیکه میآید حضرت را ببیند و آشنا بشود با حضرت، وقتی وارد مسجد میشود، میگوید یک نفر پرسید که محمدبنعلی کیست؟ ناگهان دیدیم محمدبنعلی وارد مسجد شد، آنچنان مردم دور او را گرفته بودند که حضرت در میان مردم قرار گرفته بود، بعد «فَجَلَسَ یُحَدِّثُهُم وَ حَولَهُ اَهلُ خُراسانَ» اطراف حضرت را اهل خراسان گرفته بودند. ببینید؛ خراسان کجاست! در اقصی نقاط کشور اسلامی، مردم علاقهمند به امام باقر بودند که حالا که به حج آمده بودند ـ یا در مکه یا در مدینه بودند ـ تا امام باقر را میدیدند، دور او را میگرفتند، «حَولَهُ اَهلُ خُراسانَ وَ غَیرُهُم یَساَلونَهُ عَن مَناسِکِ الحَجِّ»[6] مناسک حج را از امام باقر سؤال میکردند؛ یکچنین وضعیتی. و کار به جایی رسید که دستگاه خلافت و نزدیکان دستگاه خلافت، به حضرت بهصورت طعن و از روی دشمنی و بغض، تعبیراتی میکردند، میگفتند که «هَذا نَبِیُّ الکوفَةِ»[7] این پیغمبر کوفه است! یعنی مردمِ کوفه، بهقدر پیغمبر به این علاقهمند و عقیدهمندند. یا در روایت کافی از اسماعیل کاتب، دارد که «اِمامُ اَهلِ العِراقِ»[8]، یعنی اصلاً بهصورت امام اهل عراق معرفی شده؛ اینقدر ایشان در میان مردم عراق علاقهمند داشت و حضرت را دوست میداشتند، درحالیکه عراق از مدینه فاصلۀ زیادی دارد؛ که همۀ اینها نشان میدهد وضعیت امام باقر ازلحاظ توجه مردم، یک وضعیت ممتازی بوده.
پس تا اینجای بحث اینطوری نتیجهگیری میکنیم که امام باقر در مجموع، در زمان خود، در وضع بهتری از وضعیت امام سجاد قرار داشت. اولاً خلفا برای کوبیدن موج تشیّع، آنقدر حاد و تند نبودند؛ ثانیاً مردم آنقدر نمیترسیدند و دچار رعب و وحشت نبودند؛ ثالثاً صیتِ[9] شهرت امام باقر به همۀ اطراف پیچیده بود، علما میآمدند، مردم میآمدند، اهل خراسان میآمدند، اهل عراق میآمدند. بههرحال وضعیت امام باقر با وضعیت امام سجاد فرقهای فراوانی داشت؛ این وضعیت امام باقر.
خب، حالا امام باقر در یکچنین وضعیتی میخواهد چه بکند؟ من دوتا محور از کارهای امام باقر، از حرکات امام باقر را اینجا ذکر میکنم. یک محور، محور حرکت علمی، حرکت فرهنگی، حرکت ایدئولوژیکی است؛ همۀ اینها را میتوانیم بگوییم. جامعۀ اسلامی در آن زمان درحقیقت از اندیشۀ درست اسلامی دور مانده بود و این یک واقعیتی بود؛ چرا؟ برای خاطر اینکه خلفایی که در رأس کار بودند، سعیشان این بود که از مفاهیم اسلامی، از احادیث پیغمبر، از آیات قرآن، از احکام دینی به نفع خودشان و برای محکمکردن پایههای حکومت خودشان استفاده کنند و این چیزی است که از دورانهای دوردست در تاریخ وجود داشته. امروز هم شما در بخشی از کشورهای مسلماننشین این را میبینید، که اسلام را میخواهند، قرآن را میخواهند، اما برای محکمکردن پایههای حکومت خودشان میخواهند؛ اسلام را برای اسلام نمیخواهند، قرآن را برای معارفش، برای مفاهیمش، برای عمل به آن نمیخواهند، به دلیل همین هم است که به قرآن عمل نمیکنند.
الان شما وقتی به این کشورهای اسلامی بروید، میبینید که سران کشورهای اسلامی به قرآن عمل نمیکنند، نه قانون اساسیشان با قرآن وفق میدهد، نه عمل شخصیشان با قرآن وفق میدهد، نه ارتباطشان با دولتهای غیر مسلمان با قرآن وفق میدهد، و نه ارتباطشان با دولتهای مسلمان با قرآن وفق میدهد؛ اما با وجود همۀ اینها، قرآن و اسلام و دین را یدک میکشند برای محکمکردن پایههای حکومتشان، و برای توجهدادن مردم به خودشان. خب، وقتیکه اسلام و قرآن و حکومت و معارف اسلامی و دین و همۀ اینها، مقدمهای برای حکومتکردن بر مردم شد، حالا هر جایی از قرآنِ اسلام که با حکومت اینها مخالف بود، آنجا را چهکار میکنند؟ آنجا را حذف میکنند، آنجا را مسکوت میگذارند؛ اگر کسی بگوید، سرش داد میکشند! هر جایی که با تأویل و تفسیر و توجیه و ردوبدلکردن و لابهلاکردن به نفع حکومتشان شد، آنجا را درشت میکنند، بزرگ میکنند، برجسته میکنند. این یک کاری است که همۀ قدرتمندان تاریخ، از اول تا حالا انجام دادهاند. از دین، از معارف دینی، از احکام دینی، و از واژههای دینی به سود خودشان استفاده کردهاند، درحالیکه در عملِ آنها دین وجود نداشته.
یکوقت حکومت، حکومت امیرالمؤمنین است، حکومت پیغمبر است، حکومت مؤمنین به خداست، شما میبینید که در زندگی خودشان هم این دین پیاده میشود، خودشان هم اهل دروغ نیستند، اهلِ کلک نیستند، اهل ظلم نیستند، اهل بخوربخور نیستند، اهل اسراف نیستند، اهل شهوترانی نیستند؛ اهل عبادتند، اهل ذکرند، اهل توجهند، اهل قرآنند، اهل قسط و عدلند؛ خب، ذکرِ اسلام و ذکر قرآن در زبانِ اینطور حاکمان، ذکر درست و بجایی است. یکوقت هست که نه، [حاکمان] یکی از احکام قرآن را هم عمل نمیکنند، سرشان به سجدۀ حق نمیرسد و محرمات الهی را مرتکب میشوند، و هرکس فاسدتر است به آنها نزدیکتر است، هرکس با مردم دشمنتر است به آنها نزدیکتر است، هرکس به خارجیها و به قدرتهای بیگانه وابستهتر است به آنها نزدیکتر است؛ درعینحال اسم قرآنی را میآورند که میگوید مثلاً «وَ لَن یجَعَلَ اللهُ لِلکافِرینَ عَلَی المُؤمِنینَ سَبیلاً»[10]، اسم قرآنی را میآورند که برای شرب خمر و زنا و دروغ و غیبت و اینها، و برای برادرکُشی و مسلمانکُشی، اینهمه مجازات قائل است؛ خب این پیداست که دروغ میگویند. یکچنین وضعیتی در دوران خلافت چنددهسالۀ اموی و بهویژه سلسلۀ مروانی، در میان جامعۀ اسلامی پیش آمده بود؛ هر چیزی از دین را که به نفعشان نبود، کنار میگذاشتند، و هرچه که فکر میکردند ممکن است به نفعشان باشد، این را مطرح میکردند. (61/7/2)
اگرچه ظاهر اسلام در برخی از مسائلِ چشمگیر حفظ شده بود، اما از روح اسلام و معنای اسلام خبری نبود و بهتدریج مردم را بهوسیلۀ علمای وابستۀ به دستگاه خلافت، بهسمتی میکشاندند که بعد از گذشت چند سال، مردم دیگر از قرآن و از دین چیز درستی و زیادی نمیدانستند. دینی که بنیامیه به مردم تلقین میکردند، دینی بود که در آن، توحید بهمعنای حقیقی کلمه وجود نداشت و عبادتِ طواغیت در آن، مانع از اسلام و ایمان مردم بهحساب نمیآمد. دینی بود که در آن تکاثر ثروت، اشرافیگری، تجملات، و عیش و شهوات ایرادی نداشت. و دینی بود که در آن، فضیلتهای انسانی و تقوا و جهاد فیسبیلالله بهعنوان یک ارزش محسوب نمیشد؛ و این خطر بزرگی بود برای جامعۀ اسلامی آن روز. همان کاری که در طول قرنها، دستهای استبداد و دیکتاتوری حکام، و در این اواخر، دست استعمار در جوامع اسلامی انجام داد که نشانههایش را شما میبینید.
در بسیاری از ملتهای مسلمان، مردم مسلمانند، قرآن هم میخوانند، اما درمقابل کفر و شرک و بتپرستی و طاغوتپرستی و اشرافیگری و شهوات و شرب خمر و فساد جنسی و فساد مالی و بقیۀ بدیها و محرمات و رذایل، حساسیتی ندارند. در بسیاری از کشورهای اسلامی، متأسفانه عامۀ مردم به این شکلند و از همین وضعیت هم، حکام و زمامداران باطل، به نام اسلام سوءاستفاده میکنند. این وضعیت را بنیامیه در طول چند سالِ بعد از دوران خلافت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام بهتدریج داشتند بهوجود میآوردند، آنهم با شیوههای بسیار زیرکانه و موذیانهای. از نماز و عبادت و قرآن با مردم حرف زده میشد، اما از اینکه چه چیزهایی انسان را از دین خارج میکند و شرک یعنی چه و طاغوت چیست، مطلقاً در جامعۀ اسلامی حرفی و درسی و بحثی نبود؛ لذا در روایتی امام صادق علیهالسلام میفرماید: «اِنَّ بَنی اُمَیَّةَ اَطلَقوا لِلنّاسِ تَعلیمَ الایمانِ وَ لَم یُطلِقوا تَعلیمَ الشِّرکِ لِکَی اِذا حَمَلوهُم عَلَیهِ لَمْ یَعرِفوهُ»[11] بنیامیه اجازه دادند که در میان مردم، ایمان درس داده بشود، ایمان شناسانده بشود، راجعبه نماز، راجعبه زکات، کسانی بنشینند حرف بزنند، راجعبه صبر، راجعبه شکر ـ همین چیزهایی که در اسلام بهعنوان فرایض یا اخلاقیات وجود دارد ـ اما اجازه ندادند که کسانی در میان مردم بنشینند و چهرۀ واقعی و باطنی کفر را برای مردم ترسیم کنند؛ چون کفر یک چهرۀ عامیانهای دارد و آن عبارت است از اینکه کسی خدا را انکار کند یا درمقابل بتهای ظاهری سجده کند، اما یک چهرۀ دقیق و رقیق و پنهانی هم دارد که آن را همۀ مردم در بدو امر نمیفهمند، باید به مردم تعلیم داد؛ مثل عبادت طاغوت، که عبادت طاغوت یعنی اطاعتکردن از طاغوت، یعنی اطاعتکردن از هرکسی که قدرت او از قدرت خدا سرچشمه نگرفته. معرفیکردن چهرههای کفر از جملۀ کارهایی است که رسالت رجال دین است، و بنیامیه در زمان خودشان نمیگذاشتند این کار انجام بگیرد؛ چرا؟ چون اگر مردم کفر را میشناختند و میفهمیدند که عبادتکردن و اطاعتکردن از اینطور زمامداران و اینطور افراد فاسدالاخلاقی، کفر محسوب میشود، تحمل نمیکردند و درمقابل آن میایستادند. بنیامیه فکرِ همین را میکردند و نمیگذاشتند کسی کفر را به مردم بشناساند. (67/6/25) توجه کردید؟ من حدیثهای زیادی را دیدم که در اینها نشان داده میشود که خلیفۀ اموی در صدد جعل یک حدیث است، در صدد تفسیر و تأویل غلط یک آیۀ قرآن است؛ و در دوران خلفای بنیامیه و بنیعباس، این دیده میشود. البته بعد از آنها هم هست، اما نمونۀ واضحش دوران اینهاست.
خب، حالا جامعۀ اسلامی در دوران امام باقر، سالهای درازی را با این وضعیت زندگی کرده، از دین، از اسلام، جز ظاهری نمیداند؛ بله، در آنجا نماز جماعت هست، قاضی هست، اما قاضیِ وابستۀ به همان خلیفه، امام جماعتِ وابستۀ به همان خلیفه، مردمِ الهامگیرندۀ دین از همان خلیفۀ فاسدِ فاسقِ فاجر؛ همان عبدالملکی که وقتی به خلافت رسید، نشسته بود داشت قرآن میخواند، خبر آوردند که بابایت مُرد، تو را هم جانشین خودش کرده. قرآن را بوسید گذاشت روی طاقچه، گفت: «هَذا فِراقُ بَینی وَ بَینَکَ»[12] این فراق من و توست، دیگر تمام شد، خداحافظ قرآن! خداحافظی کرد و رفت، تا مُرد. و [دربارۀ] جانشینان او، چه چیزها در تاریخ هست! کتابی است به نام «بَینَ الخُلَفاءِ وَ الخُلَعاءِ [فِی العَصرِ العَبّاسی]»[13] یعنی خلیفهها، و به تعبیر فارسیِ رایجِ مثلاً همهکسفهم، بیعارها و الدنگها؛ آنوقت شروع میکند بیعاریها و الواطیهای این خلفا را یکییکی نقلکردن، که اینها چه کارهایی انجام میدادند. در یکچنین جَوی مردم زندگی کرده بودند، رشد کرده بودند.
امام باقر بزرگترین کارش، حساسترین مسئولیتش این است که اسلامِ درست را، تفسیر صحیح قرآن را، احکام الهی را، احکام شرعی را به شیوۀ درستِ آن برای مردم بیان کند. تا جایی که مردم از او قبول میکردند، خودش از پیغمبر نقل میکرد؛ گاهی میشد که بعضیها میگفتند که تو این حدیث که از پیغمبر نقل میکنی به چه دلیل این را پیغمبر گفته؟ قبول نمیکردند! البته مردم که میگویم یعنی مردم غیر معتقد به امامت آن بزرگوار. آنوقت حضرت از جابر انصاری نقل میکرد ـ از جابر معروف، جابربنعبدالله انصاری ـ میگفت من از جابر شنیدم، جابر از پیغمبر شنیده، چون جابر جزو صحابه بوده، آنوقت قبول میکردند. با تمام تلاش، تمام علوم قرآن و علوم اسلامی و حدیث و معارف اسلامی و اعتقادات و اخلاقیات و آنچه که مربوط به اندیشۀ اسلامی و تفکر اسلامی است، در کلام امام باقر ذکر شده. شما نگاه کنید کتابهای فقه و اخلاق و حدیث را، قالالباقر، قالالباقر، پشتسرهم هست، لذا نسبت به آن بزرگوار تعبیر شد «باقرالعلم»، شکافندۀ علم، شکافندۀ دانش.[14] این کدام دانش بود؟ دانشِ دین بود؛ دانش دینی که تا آنوقت همینطور مانده بود، متروک و فراموششده. و از یاد مردم رفته بود. غلط و [با] تحریف برای مردم بیان شده، و در میان مردم رایج بود. این دانش دین را حضرت شکافت، باز کرد، روشن کرد، قرآن را ذکر کرد برای مردم، بیان کرد.
آنوقت در همین رابطه است که ما میبینیم آوازۀ علمی و شهرت فقهی و فقه دینی آن بزرگوار آنچنان میپیچد، (61/7/2) که کسی مثل ابوحنیفه که از فقها و بزرگان زمان است، میآید خدمت امام باقر و از آن حضرت معارف و احکام دین را فرامیگیرد. (65/4/28) قُتادهها میآیند، طاووس یمانیها میآیند، دیگران میآیند، دیگران میآیند؛ که البته این علما جزو علمای شیعه نبودند، جزو کسان معتقد به امامت اهلبیت نبودند، اما علمای معروف آن زمان بودند. قُتادةبندِعامَه [بصری]، از کسانی است که خیلی معروف است، در آن زمان هم معروف بوده، اهل حدیث است، در کتب حدیث ما هم از قُتاده روایاتی نقل شده، از امام باقر و امام صادق حدیث نقل میکند؛ از امام باقر که قطعی است، از امام صادقش هم به احتمال زیاد حدیث نقل میکند. یا طاووس یمانی که یکی از علما و زهّاد معروف آن زمان بود؛ یا ابوحنیفه که از بزرگترین علمای زمان خودش محسوب میشد و امروز یک فرقۀ عظیمی از مسلمانها به فقه ابوحنیفه عمل میکنند؛ آنها همه آوازۀ دانش امام باقر را شنیده بودند و از شهرهای دیگر میآمدند مدینه برای دیدن امام باقر. مثلاً ابوحنیفه از کوفه میآمد، یا آنهای دیگر از جاهای دیگر میآمدند؛ میآمدند خدمت امام باقر تا او را ببینند، با او صحبت کنند، از حدیث او بشنوند، از حرفهای او بشنوند و از او استفاده کنند. (61/7/2) امام با آغوش باز اینها را قبول میکرد،..و آنقدر در توسعۀ علم و بیان احکام و معارف اسلامی، دستگاه امام باقر وسیع شد که آنها به امام باقر، باقرالعلم لقب دادند. یعنی عالمبودن امام باقر و احاطۀ آن حضرت بر تمام معارف اسلامی، مورد قبول تمام شخصیتهای علمی آن زمان قرار داشت، که اینهم یکی از کارهای امام باقر بود که در جهت هدفهای والای آن حضرت قرار داشت. (67/6/25) پس میبینید وضع اجتماعی و وضع عاطفی مردم، و احترامات آنها نسبت به ائمه، در زمان امام باقر فرق کرده، تفاوت کرده، به همین نسبت ما میبینیم که حرکت سیاسی امام باقر هم تندتر است. (65/4/28)
محور دوم، محور کار سیاسی است؛ میدانیم برطبق طرز فکر اسلامی، آنوقتی احکام اسلامی درست در میان مردم پیاده خواهد شد که حکومتی بر مبنای اسلام تشکیل بشود. اگر حکومتی بر مبنای اسلام نباشد، اگر قدرت دست اسلام نباشد، [به احکام] اسلام عمل نخواهد شد؛ چرا؟ چون اسلام میخواهد جامعه را، انسانها را، سوق بدهد بهطرف آن مقاصد شریفهای که دارد، بهطرف تکامل، بهطرف عدل، بهطرف معرفت، بهطرف قرب الیالله و لقاءالله. خب، انسانها را چگونه میشود سوق داد؟ انسانها را که دانهدانه، با تکتک نشستن و در گوش این در گوش آن خواندن، نمیشود سوق داد! صدهامیلیون انسان و گاهی میلیاردها انسان را چگونه میشود سوق داد، در یک کشور، در یک جامعه، میلیونها آدم را؟ معلمین اخلاق که نمیتوانند بیایند دانهدانه دم گوششان بگویند. تازه دم گوششان هم گفتند، خواستند عمل بکنند، نظم اجتماعی چه میشود؟ [بنابراین] نظام اجتماعی اگر بر اساس اسلام نباشد، مانع از حرکت انسانها بهسوی مقاصد اسلامی خواهد شد. مردم چگونه میتوانند رفتارشان را، حرکتشان را، معاشرتشان را، رابطهشان را با مردم، رابطهشان را با جامعه، رابطهشان را با حکومت، بر اساس اسلام تنظیم کنند، درحالیکه آنچه تنظیم شده، آنچه قانونی شده، آنچه مقرر شده، غیر اسلام است؟ پس در صورتی اسلام درست و کامل پیاده خواهد شد که یک حکومت اسلامی انجام بگیرد. اگر حکومت اسلامی انجام گرفت، تشکیل شد، ممکن است که اوایل کار هنوز همۀ احکام اسلام پیاده نشود در جامعه، اما بهطرف پیادهشدن همۀ احکام اسلامی پیش خواهد رفت؛ حکومت اسلامی طبیعتش این است؛ کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین، در زمان پیغمبر هم آنچه که پیاده شد، حکومت اسلامی بود، اما محققاً همۀ احکام اسلامی عمل نمیشد، نارساییهایی بود، بهتدریج بهطرف اسلام کامل حرکت میکردند. پس آنوقتی اسلام پیاده میشود که حکومت، اسلامی باشد، و این هدف ائمه بود؛ ائمه میخواستند حکومت اسلامی را تشکیل بدهند.
من این حدیثِ چندینبارتکرارشده را گفتهام،[15] حالا هم بد نیست آن را بگویم؛ امام صادق صلواتاللهعلیه فرمود که قرار بود حکومت اسلامی در قضاءالله، در سال 70 هجری تشکیل بشود، بعد که حادثۀ عاشورا پیش آمد، به تأخیر افتاد، که در روایت به این صورت آمده: «فَلَمّا قُتِلَ الحُسَیۡنُ»[16] ـ در سال 61 که امام حسین شهید شدند ـ «اِشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلَى اَهلِ الاَرضِ» غضب خدا، خشم خدا بر مردم زمین فزونی گرفت. و تأخیر افتاد به سال 140. که هشت سال قبل از وفات امام صادق است. پس خیلی طبیعی است که امام باقر مبارزه میکنند، حرکت سیاسی میکنند؛ دارند جامعه را، زمینه را، مردم را، حزب تشیّع را آماده میکنند برای کِی؟ برای سال 140؛ یعنی مقدر شده است که در سال 140، حکومت الهی، حکومت علوی، حکومت اسلامی واقعی تشکیل بشود، و امام باقر بایستی این خط را تعقیب کند و پیش برود. در این رابطه نکاتی قابل توجه است.
یکی از حرکتهای سیاسی این بزرگوار، این بود که با عناصر مؤثر در شکلدهی اندیشۀ مردم، صریحاً روبهرو میشد و مواردی را ما ازاینقبیل سراغ داریم. عناصر مؤثر در اندیشۀ مردم و شکلدهی جریانهای فکری، چه کسانی هستند؟ علما و شعرا، و در درجۀ اول علما. علمای آن زمان چه کسانی بودند؟ فقها، محدثین، مفسّرین، خطبا، قُرّا؛ اینها علمای آن زمان بودند که مرجع اندیشۀ مردم بودند. حضرت با اینها، آنجایی که لازم بود، جابهجا، آنچنان قاطع روبهرو میشد و آنها را میکوبید، که یقیناً اگر چنانچه دستگاه خلافت میتوانست، درمقابل این عکسالعمل از حضرت انتقام میگرفت.
..یکی دو نمونه را عرض بکنم؛ یک نمونه راجعبه یک عالم بزرگ است به نام عِکرمه. عِکرمه شاگرد ابنعباس است، معروف هم است، احادیث زیادی، عن عکرمه، عن ابنعباس، نقل شده. در بین مردم بسیار موجّه بود، معروف بود، به او مراجعه میکردند، یک شخصیت علمی بود در آن دوران، اما وابستۀ به دستگاه خلافت بود. این آمد خدمت حضرت ـ حالا آمده بود بحث کند، مباحثه کند، مجادله کند، یا آمده بود چیزی یاد بگیرد، (61/7/2) شاید هم برای اینکه امتحانش بکند، (65/4/28) ـ وقتی درمقابل حضرت قرار گرفت، آن ابهت و عظمت امام باقر، و نفوذ معنویای که در چهرۀ آن حضرت و در سیما و چشم آن حضرت بود، آنچنان در این مؤثر افتاد که دستوپایش بنا کرد لرزیدن، افتاد در آغوش امام باقر! حالا حضرت مثلاً نشسته بودند، افتاد روی زانویشان. بعد وقتیکه یکچنین حالتی به او دست داد، یکقدری که حالش به جا آمد، خودش با تعجب گفت: من با بزرگانی مثل ابنعباس هممجلس شدم، از آنها علم آموختم و چیز یاد گرفتم، هرگز در مواجهۀ با آنها چنین حالتی به من دست نداد، چطور شد که با تو، ای محمدبنعلی، من یکچنین حالتی پیدا کردم، اینطور کوچک شدم درمقابل تو؟! وقتی این را میگوید، حضرت در جواب میگوید: «وَیلَکَ»! «وَیلَکَ یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[17] وای بر تو! ای بردۀ کوچک اهل شام! ببینید حضرت با چه زبانی او را میکوبد؛ او را نسبت میدهد به اهل شام، آنهم بهصورت بردۀ کوچک! یعنی تو یک بازیچهای در دست آنها هستی، غلامی در دست آنها هستی، هرچه میخواهند از تو استفاده میکنند. «اِنَّکَ بَینَ یَدَی بُیوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ»[18] تو درمقابل خانههایی قرار گرفتی که خدا اجازه داده است که نام او در آنها آورده بشود و ذکر او بلند بشود؛ یعنی آنچه که تو درمقابل آن هستی خانۀ ذکر خداست؛ «اِنّکَ بَینَ یَدَی بُیوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ». امام باقر یکچنین تشری به او میزنند و درحقیقت او را نسبت به رفتار و رویهای که دارد، ملامت میکنند. خب، البته پیداست که این، بین خود او و امام باقر هم که نیست، بلکه شاهدانی آن را میبینند، به جاهایی نقل میکنند و این گسترش پیدا میکند.
یک نمونۀ دیگر مربوط است به کُثَیِّر شاعر؛ او یکی از شاعرهایی بود که با خلفا میانۀ خوبی داشت، از آن شعرایی بود که در خدمت دربارهای سلطنتی و حکومتی قرار میگرفت و برای پول، برای مقام، آنها را مدح میکرد. (61/7/2) امام باقر صلواتاللهعلیه یک روز نشسته بودند، کُثَیِّر شاعر ـ یا کِثَیِّر ـ آمد خدمت امام و اظهار ارادت کرد به امام باقر. امام وقتی دیدند که این دارد خیلی دیگر خودش را لوس میکند و نزدیک میکند؛ که بله، ما ارادت داریم به شما و اینها، اشاره کردند به یکی از اشتباهاتش؛ گفتند: «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِکِ»[19] مثلاینکه شما یک شعری هم در مدح عبدالملک گفته بودی! کثیّر ناراحت شد؛ دید امام خبر دارد که شعری در مدح عبدالملک [گفته]، بنا کرد به توجیهگری، گفت که یابنرسولالله من دربارۀ عبدالملک چیز خیلی مهمی نگفتم، نگفتم «یا اِمامَ الهُدَی» ای امام هدایت، به او گفتم که «یا اَسَدُ» ای شیر، ای شیرمرد؛ شیر که چیزی نیست، «بَل اَسَدُ کَلبٌ» شیر یک سگی است، یک چیزی است مثل سگ! به او گفتم ای دریای بیپایان؛ دریا که چیزی نیست، یک آب راکدی است، اهمیتی ندارد. به او گفتم ای اژدهای زمان؛ اژدها که چیزی نیست، «دُوَیبَةٌ مُنتِنَةٌ» یک حشرۀ متعفن و بوناکی است. به او گفتم ای کوه استوار؛ کوه که چیزی نیست، یک سنگی است، یک سنگ سیاه بیخودیای است. بنا کرد اینها را توجیهکردن. حضرت یک لبخندی زدند که یعنی میفهمم که داری توجیه میکنی. بعد رو کردند به کُمیت اسدی، گفتند که یک چیزی بخوان. آنوقت کُمیت اسدی شروع کرد یکی از آن قصاید هاشمیاتش را خواندن، که از کارهای عالیِ ادب عربی است، و تماماً در مدح خاندان پیغمبر. قصیدهای را خواند که اولش این است:
مَنْ لِقَلبٍ مُتَیَّمٍ مُستَهامٍ غیرَ ما صَبوَةٍ وَ لا اَحلام
که بعد میرسد به این جمله، به این بیت، میگوید:
ِساسَةٌ لا کَمَن یَرَی رَعیَةَ النّاس سَواءً وَ رِعیَةَ الاَنعام
یعنی خاندان پیغمبر سیاستمدارانی هستند از نوعی غیر از نوع سیاستمدارانی که میان چراندنِ حیوانات و ادارۀ امور مردم، فرقی قائل نیستند و مردم را مثل حیوانات میدانند؛ این سیاستمداران الهی، غیر از آنهایند، مثل آنها نیستند. ببینید چقدر این مضمون قوی است، چقدر این شمشیرِ بیان، تیز و ضربتزننده است! حضرت به کثیّر فهماندند که اگر میخواهی واقعاً با ما باشی، از ما باشی، بایستی اینطور شعر بگویی، نهاینکه بروی عبدالملک را مدح کنی، بعد هم بگویی که بنده چیزی نگفتم. 1360/1 این یکی از کارهایی است که امام باقر در خط سیاسی انجام میدهند که سردمداران اندیشه و فرهنگ جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند. روی اینها کار میکنند، با اینها بحث میکنند، اینها را درمقابل مردم ـ آنهایشان را که لجوج هستند ـ بیآبرو میکنند؛ این یکی.
یکی دیگر از برخوردهای سیاسی امام، این است که جابهجا، گوشههایی از واقعیت تلخی را که بر جامعه و بهخصوص بر خاندان پیغمبر، میگذرد برای افرادی که مستعد و آماده هستند، بیان میکنند و اینها را به هیجان میآورند. میدانید یک انسان، وقتیکه درست در جریان حقیقتها قرار بگیرد و به هیجان بیاید، میتواند انسانهای دیگری را تحت تأثیر قرار بدهد. یک نفری میآید خدمت امام، از آن حضرت سؤال میکند: «کَیفَ اَنتُمْ» یعنی حالتان چطور است؟ حضرت در پاسخ این حالتان چطور است، یک فصل مُشبِعی[20] با او صحبت میکنند و او را تحت تأثیر قرار میدهند. حالا این مرد اهل کجا بوده، چگونه بوده، چه خصوصیتی داشته که امام با او اینطور صحبت میکنند؟ اینها مورد بحث نیست؛ اجمالاً از جملۀ مواردی است که امام این کار را میکنند. و این یک مورد نیست، موارد متعددی ازاینقبیل وجود دارد. امام در جواب او میفرماید: آیا وقت آن نرسیده است که بفهمید ما چگونهایم؟ داستان ما در این امت، داستان بنیاسرائیل است در جامعۀ فرعونی ـ خلیفۀ زمانِ خودش را به فرعون تشبیه میکند و خودش را به موسی ـ که پسرانشان را میکشتند و زنانشان را زنده میگرفتند. بدانید که اینها ـ یعنی بنیامیه ـ پسران ما را میکُشند و زنان ما را زنده میگیرند.[21]
بعد یک شرحی بیان میکنند برای اولویت[داشتن] خودشان برای حکومت و خلافت. امام باقر در مواقع حساس این را بیان میکند که حکومت و خلافت حق ماست؛ یک استدلالی است که حالا آن را کاری ندارم. بعد وقتیکه این حرفها تمام میشود، مرد که سخت به هیجان آمده، میگوید به خدا قسم، من به شما مهر میورزم یابنرسولالله، شما را دوست میدارم. و امام میبیند این آدم آماده است، زمینهاش آماده شده، تا مرز ولایت رسیده. ولایت یعنی پیوستگی..ازلحاظ فکری، ازلحاظ قلبی و روحی، و ازلحاظ عملی؛ معنای اصلی ولایت این است. ـ البته ولیّ، که امام را ما ولیّ میگوییم، به یک اعتباری از همین ریشه سرچشمه میگیرد؛ ولیفقیه هم که میگوییم به یک اعتباری از همین ریشه است؛ اما اصل مفهوم ولایت در لغت و در استعمالات، همان پیچیدگی و بههمپیوستگی دو چیز است. ـ حضرت او را تا مرز ولایت، یعنی پیوستگی کامل فکری و عاطفی و قلبی و همچنین عملیاش پیش آورده، آنوقت میگوید: حالا که ما را دوست میداری، پس خود را آمادۀ بلا کن؛ آماده بشو که بلا بهطرف تو خواهد آمد. واقعش هم همین است، در دوران اختناق اموی، کسی اگر نزدیک به ائمه بود، [در] معرض بلاها قرار میگرفت. «به خدا سوگند بلا به شیعیان ما نزدیکتر است از سیل به دامنۀ کوه»، یعنی در دوران اختناق، هرکسی که وابستۀ به این بزرگوارهاست، بلا به او خیلی نزدیک است، «و بلا نخست ما را میگیرد و سپس شما را، همچنانکه راحت و امنیت اول به ما میرسد و آنگاه به شما»، یعنی کِی؟ یعنی هنگامیکه به حکومت رسیدیم؛ وقتیکه حکومت بهدست اهلبیت افتاد، بهدست مسلمین افتاد، راحت و امنیت، اول به آنها میرسد، بعد به همۀ کسانی که به آنها پیوستگی دارند. (61/7/2)
یک روایت [دیگر]، روایتی است که در بحار هست؛ نقل میکند منزل حضرت ابیجعفر پر از جمعیت بود. پیرمردی آمد، به عصایی تکیه داده بود، سلام کرد و خدمت حضرت اظهار علاقه و اظهار محبت کرد، بعد نشست و صحبتهایی کرد: «فَوَاللّهِ اِنّیِ لَاُحِبُّکُم وَ اُحِبُّ مَن یُحِبُّکُم وَ وَاللّهِ ما اُحِبُّکُم وَ اُحِبُّ مَن یُحِبُّکُم لِطَمَعٍ فِی دُنیا وَ اِنّی لَاُبغِضُ عَدُوَّکُم وَ اَبرَاُ مِنهُ وَ وَاللهِ ما اُبغِضُهُ وَ اَبرَاُ مِنهُ لِوَترٍ کانَ بَینی وَ بَینَهُ وَاللهِ اِنِّی لَاُحِلُّ حَلالَکُم وَ اُحَرِّمُ حَرامَکُم وَ اَنتَظِرُ اَمرَکُم فَ فَهَل تَرجو لی جَعَلَنِیَ اللهُ فِداکَ»[22] یعنی آیا امید داری که من ببینم آن روزگار شما را؟ چون منتظر امر شما هستم، یعنی منتظر فرارسیدن دوران حکومت شما هستم. در تعبیرات آن دوره، امر، هذالامر، امرکم، یعنی حکومت؛ چه تعبیرات بین ائمه و اصحاب ائمه، چه مخالفین و دشمنانشان. هارون مثلاً اشاره میکند: «وَاللهِ لَو تَنازَعتَ مَعِیَ فی هَذَا الاَمرِ»، [امر] یعنی خلافت، یعنی امامت. (65/4/28) [بهطور کلی] در تعبیرات ائمه علیهمالسلام مسئلۀ امامت، با معنای جامع آن، تعبیر به «امر»، «مسئله» یا «قضیه» شده است؛ یعنی ازآنجاکه امامت، قضیۀ رایج و دایری بین ائمه و شیعیانشان بوده است، از آن تعبیر میکردند به «قضیه». (89/9/7) «اَنتَظِرُ اَمرَکُم» یعنی منتظرِ خلافتتان. این تعبیر بلاشک به این معناست.
آنوقت سؤال میکند که آیا امید دارید که من به آن روز برسم، آن روز را ببینم؟ «فَقالَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلام: اِلَیَّ اِلَیَّ حَتّیٰ اَقعَدَهُ اِلَی جَنبِهِ»، او را نزدیک آوردند، نشاندند پهلوی خودشان، «ثُمَّ قالَ اَیُّهَا الشَّیخُ اِنَّ اَبی عَلِیَّبنَالحُسَینِ عَلَیهِالسَّلامُ اَتاهُ رَجُلٌ فَسَاَلَهُ عَن مِثلِ الَّذی سَاَلتَنی عَنهُ». این را ما در روایات امام سجاد پیدا نمیکنیم، اما حضرت از قول امام سجاد نقل میکنند؛ یقیناً میشود فهمید که اگر امام سجاد در یک جمع بزرگی این قضیه را فرموده بودند، این به گوش دیگران و ما هم میرسید، اما آن چیزی را که امام سجاد به گمان زیاد، سِرّاً فرمودند، اینجا امام باقر علناً میگویند. و از قول پدرشان نقل میکنند که فرمودند: «اِن تَمُت تَرِد عَلَى رسولِاللهِ صَلَواتُاللهِ وَ عَلَی عَلِیٍّ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ وَ عَلَی عَلِیِّبنِالحُسَینِ وَ یَثلَجُ قَلبُکَ وَ یَبرُدُ فُؤادُکَ وَ تَقَرُّ عَینُکَ وَ تُستَقبَلُ بِالرَّوحِ وَ الرَّیحانِ مَعَ الکِرامِ الکاتِبینَ لَو قَد بَلَغَت نَفسُکَ هاهُنا وَ اَهوَی بِیَدِهِ اِلَی حَلقِهِ وَ اِن تَعِش تَرَی ما یُقِرُّ اللّٰهُ بِهِ عَینَکَ وَ تَکونُ مَعَنا فِی السَّنامِ الاَعلَی»[23]؛ یعنی مأیوسش نمیکنند، میگویند [یک نفر از پدرم سؤالی مثل سؤال تو را پرسید و پدرم در جوابش گفت]: اگر بمیری که با پیغمبر هستی و فلان، چون پیر بوده، اگر هم بمانی، با خود ما خواهی بود. (65/4/28)
بنابراین یک حرکت امام در دوران امامت خودشان این است که با مردم، با کسانی که آمادگی پیدا کردند، ظرفیتش را دارند، نسبت به وضع خودشان، نسبت به وضع خلفا، نسبت به این چیزها، صحبت میکنند و آنها را آمادۀ پذیرش حقیقت میکنند؛ درحقیقت سربازگیری میکنند و افرادی را به خودشان جذب میکنند.
ازطرفی در یک دایرۀ محدودتری، امام «تشکیلات شیعه» را برقرار کردند؛ شما این را بدانید. و این جزو چیزهایی است که من از سالها پیش تاکنون این معنا را ادعا کردم، بارها در گفتهها و سخنرانیها گفتم، بعضی جاها هم نوشتم و پایش هم ایستادم؛ ائمه علیهمالسلام در دوران اختناق، یک تشکیلات، یک سازمان، یک حزب بهوجود آوردند. بدون آن نمیتوانستند اندیشهها و افکار خودشان را تا آنجایی که میخواهند برسانند، به کسانی که میخواهند، برسانند. آنچه که شما امروز به نام شیعه در دوران ائمه میشناسید و از آن یاد میکنید، همان تشکیلات مخفی ائمه است، و قراینِ بسیاری بر این معنا وجود دارد. امام باقر، این تشکیلات را هرچه توانستند قدرت و قوّت و توسعه بخشیدند و این تشکیلات، تشکیلات کارآمدی بود. در همۀ مناطقی که ائمه در آنجا پیروانی داشتند، این تشکیلات جا داشت و شاخههایی داشت و مسئولانی داشت. مردم را آنجا جمع میکردند و آموزش میدادند؛ آموزش فکری، آموزش عقیدتی، آموزش سیاسی. و آن کسانی را که هنوز آمادۀ ورود در این تشکیلات به آن صورت نبودند، دلهایشان را از محبت اهلبیت و از بغض خلفای زمان پر میکردند، برای ائمه، برای کارهای لازمشان پول میفرستادند، از آنها دستور میگرفتند. خلفا هم گاهی این افرادی را که گردانندگان این تشکیلات بودند میشناختند و بعد به فجیعترین شکلی، آنها را میکشتند. (61/7/2)
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث29
۲.الکافی/ کتاب الحجة/ باب الاشارة و النص علی ابیجعفر/ حدیث1و2
۳.انسابالاشراف/ ج7/ ص 209
۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث25
۵.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی علمه
۶.الکافی/ کتاب الاطعمة/ باب ما ینتفع به من المیتة و ما لا ینتفع به منها/ حدیث1
۷.الکافی/ کتاب الروضة/ حدیث 93 و مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی علمه
۸.الکافی/ ابواب الانبذة/ باب النوادر/ حدیث3
۹.(صوت) آوازه
۱۰.سوره مبارکه نساء/ آیه 141، «و خداوند هرگز برای کافران، راه [تسلّطی] بر مؤمنان قرار نداده است.»
۱۱.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب 180 / حدیث 1
۱۲.البدایة و النهایة/ ج9/ ص 63
۱۳.این کتاب نوشتۀ دکتر صلاحالدین المنجد (2010-1920 م) محقق و اندیشمند سوری است.
۱۴.در روایات متعددی به این صفت امام اشاره شده است. در روایت است از امام صادق علیهالسلام که هنگامیکه پیامبر صلواتاللهعلیه به جابربنعبدالله انصاری بشارت دیدار پنجمین وصی بعد از خودشان را میدهند، میفرمایند: «اِنَّکَ سَتُدرِکُ رَجُلاً مِنیِّ اسمُهُ اسمی وَ شَمَائِلُهُ شَمَائِلِی یَبقُرُ العِلمَ بَقراً». همانا مردی از [فرزندان] مرا درک خواهی کرد که نامش، نام من و شمایل او همانند من است. او حقایق علم را خواهد شکافت. (الکافی/ کتاب الحجة/ ابواب التاریخ/ باب مولد ابیجعفر/ حدیث2)
۱۵.این روایت در حلقۀ دوم «انسان 250 ساله»/ فصل امام حسن آمده است.
۱۶.الکافی/ کتاب الحجة/ باب کراهیة التوقیت/ حدیث1
۱۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب5/ حدیث59
۱۹.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی معالی اموره
۲۰.(شبع) پُر شده، اشباعشده
۲۱.امالی (شیخ طوسی)/ مجلس ششم/ حدیث7
۲۲.به خدا سوگند من شما را دوست میدارم و كسى كه شما را دوست بدارد نيز دوست دارم. اين علاقه بهخاطر طمع در مال دنيا نيست، و از دشمنى شما بيزارم، اين بيزارى نيز بهسبب اختلاف میان من و او نيست. حلال شما را حلال و حرام شما را حرام میدانم و منتظر فرج شما هستم. آيا اميدی براى من هست؟ (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب10/ حدیث3)
۲۳.اگر بمیری، بر رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم و علی و حسن و حسین و علیبنالحسین علیهماالسلام وارد میشوی و دلت خنک میشود و درونت آرامش میپذیرد و چشمت روشن میشود و با کرامالکاتبین، با روح و ریحان مورد استقبال قرار میگیری، اگر جانت به اینجا برسد ـ و با دست خود اشاره به گلویش کرد ـ و اگر هم زنده بمانی، آن بینی که چشمت را روشن کند و در والاترین مراتب بهشت با ما باشی.