بعضی تاریخ خواندهاند، [امّا] حدیث نخواندهاند و از کلمات ائمّه در این روایات مطّلع نیستند؛ عیب بزرگ کار اینها این است. تاریخ ائمّه را هم بیش از همه، از درون خود این احادیث میشود فهمید که در زندگی اینها، در جابهجایی اینها، در اعلام وصایت اینها، در هر کدامشان چه اتّفاقی افتاده. خود همین اعلام وصایت حضرت هادی یک داستان عجیبی دارد که لابد در کافی ملاحظه کردهاید که احمد بن محمّد …
حدیث بهترین مرجع در مسائل مهدویت و لزوم تنقیح و پرهیز از حرف سست
مسئلهى قرآن و حدیث بسیار مسئلهى مهمّى است. در همین موضوع مهدویّت و قضایاى مربوط به امام زمان - مسئلهى انتظار، مسئلهى طول عمر، مسئلهى دوران حکومت، مسئلهى وظایفى که منتظرین دارند، و مسائل گوناگونى که وجود دارد - بهترین مرجع عبارت است از حدیث و آنچه از خود ائمّه (علیهمالسّلام) نقل شده، که جاى تردیدى را باقى نمیگذارد و این مهمترین مطلب است. همینطور که آقاى رىشهرى اشاره کردند، بنده هم به این معنا معتقدم که شواهد عقلى و اعتبارى بهعنوان مؤیّد میتوانند به کار بروند، [امّا] آنچه تعیینکننده و قاطع است، منابع روایى و حدیثى و قرآنى است که به اینها بایستى تکیه کرد، از اینها باید استفاده کرد. البتّه باید تنقیح[6] بشود؛ به حرفهاى سست نباید اعتماد کرد. حرف قرص کم نداریم؛ حرفهاى قوى، محکم و بنیادهاى فکرى مستحکم بحمدالله در این زمینه خیلى زیاد است و میتوان به اینها تکیه کرد و از اینها استفاده کرد.
تبدیل مرسلات به مسندات با تنقیح طرق ابن شهرآشوب به شیخ طوسی
… یک واسطه و گاهی به دو واسطه نقل میکند؛ یعنی گاهی نقل میکند از پدرش و او از استادش [و او] از شیخ طوسی، گاهی هم نقل میکند از جدّش یعنی شهرآشوب و او از شیخ طوسی؛ یعنی اینقدر سند او به شیخ طوسی نزدیک است. خیلی خب، افرادی بنشینند، تنقیح کنند طُرُق ابن شهرآشوب را؛ یعنی اگر بتوانند بنشینند طرق ابن شهرآشوب را- که خود او البتّه در معالم العلماء مبالغی از اینها را ذکر کرده- به مشایخ روایتی مثل شیخ طوسی، که حالا طرق شیخ طوسی به ائمّه کاملاً معلوم و روشن است، معلوم کنند و تصحیح کنند، همهی این روایاتی که در کتاب مناقب هست یا بسیاری از این روایات، مستند خواهد شد؛ همهی این روایاتی که الان مُرسلات است، مُسندات خواهد شد؛ این کار بسیار مهمّی است. این را باید البّته بسپرید به جمعِ فاضلِ حدیث دان و رجال شناس و رجال دان در قم، که بنشینند ان شاء الله این کار بزرگ را هم انجام بدهند.
ترجمهٔ کتب معتبر حدیثی، فرصتی برای استفادهٔ عربیدان و غیر عربیدان
خوشبختانه کتب معتبر حدیثی ما امروز همه ترجمه شده است. «کافی» ترجمه شده است، «من لا یحضره الفقیه» ترجمه شده است، «نهجالبلاغه» ترجمه شده است، کلمات حضرت زهرا (سلام اللَّه علیها) ترجمه شده است. یعنی اینجور نیست که این متون، مخصوص عربیدانها باشد؛ نه، عربیدان و غیر عربیدان همه میتوانند از این کلمات استفاده کنند؛ اینها فرصت است. از این فرصتها باید استفاده کرد. بنابراین توصیهی ما این است: تلاوت قرآن، انس با قرآن، انس با حدیث، آشنائی با معارف اهلبیت از طریق حدیث، و بالاتر از همه، توجه به خدای متعال، حفظ و تقویت رشتهی ارتباط قلبی با ذات اقدس احدیت، با دعا، با توسل، با ذکر، با خشوع، …
ناپذیرفتنی بودن اعتماد به هر روایتی در معارف با وجود سختگیری سندی در فقه
… قبول است یا نیست؛ برای اینکه بالاخره سند روایت را تنقیح کنند و دربیاورند؛ بگویند این سند، سند درستی است؛ که اگر سند درستی بود، به این روایت بشود اعتماد کرد؛ تا اگر اعتماد کردیم، یک حکم فرعىِ درجهی سه در باب طهارت یا در باب بقیهی احکام عبادی به دست بیاید. آنجا ما اینهمه اهمیت میدهیم؛ چطور در باب معارف و در باب دلبستگیهای فکری و عاطفی، به هر حدیثی، به هر روایتی، به هر حرفی و به هر گفتهیی اعتماد کنیم؟ این، قابل قبول نیست.
لزوم ورود حدیث و کتاب کافی به برنامهٔ کاری طلاب
همینطور حدیث. در برنامهی کاری طلاّب باید حدیث وارد شود. طلاّب بایستی با حدیث آشنا شوند؛ باید با «کافی» آشنا شوند؛ با کتابهای حدیثىِ مشخّصی آشنا شوند. خواندن کلمات ائمّه برای ما لازم است. به برکت مطالعهی کلمات ائمهی هدی علیهمالسّلام و نیز نهجالبلاغه، بسیاری از فکرهای عالی در ذهنها میجوشد.
اهتمام به حدیث پس از قرآن، برترین وظیفهٔ عالم دین
اهتمام به حدیث، پس از تمسک به کتاب حکیم حمید، برترین وظیفهیی است که عالم دین بدان مکلف است، این، استضائه از انوار علم و حکمتی است که از کلام و تعلیم و هدایت پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و اله) و ائمهی معصومین از اهل بیت آن حضرت علیهم الصلوه و السلام ساطع میگردد و خرد و اندیشهی انسانی را دستگیری و راهنمایی، و زندگی بشر را برخوردار از سلوک حکیمانه و خردمندانه میکند. و چنین است که حضرت ابی جعفر (علیه السلام) به جابر میفرماید: یا جابر و الله لحدیث تصیبه من صادق فی حلال و حرام، خیر لک مما طلعت علیه الشمس حتی تغرب. در تاریخ علم دین، جمع حدیث و حمل و فهم و درک و شرح آن، یکی از بزرگترین و …
نیاز مبرم به پالایش، فهم، تطبیق با قرآن، شرح و نشر حدیث
امروز دربارهی حدیث، به تدقیق و جداسازی سره از ناسره، و راست از دروغ، و مسلم از مشکوک، و نیز به تأمل در فهم معضلات و مفاد و مضمونهای اساسی در آن، و نیز به تطبیق یا نسبت یابی آن با کلام الله عزیز حکیم، و نیز به شرح و بسط عالمانه و محققانه، و نیز به نشر و همگانی کردن آنچه همگان را به کار خواهد آمد، و بسی خدمات و تلاشهای دیگر، نیازی مبرم و سازماندهی شده وجود دارد.
لزوم بررسی تاریخ و زمینهٔ صدور حدیث و مضامین مشابه در کتب اهل سنت
در کنار اینهمه، پردازش علم رجال، و نیز بررسی تاریخ صدور حدیث و سیر آن، و نیز کسب آگاهی از آن زمینهیی که صدور هر حدیثی را لازم یا راجح ساخته است، و نیز جستجو از مضمونهای مشابه در کتب حدیث اهل سنت، از جملهی کارهای لازم و ضروری است.
لزوم توافق بر معیارهای فهم و صحت حدیث و رجال آن
البته این، یک کار فنّی است؛ کار آسانی نیست و مقدّماتی دارد. کسانی که اهل فنّند، اهل حدیثند، اهل علوم وابسته به حدیثند، میدانند که مقدّمات این کار چیست. باید معیارهای درک حدیث، تلقّی و تحمّل حدیث و معیارهای صحّت و اعتبار حدیث، مورد توافق قرار گیرد. باید بر روی رجال حدیث توافق شود. در گذشته، عمدتاً دستگاه خلافت بنی عبّاس و مقداری هم بنی امیّه، طوری ترتیب دادند که معارف اهل بیت را از ذهنیّت دنیای اسلام بیرون کنند؛ لذا روایات آنان کم نقل شده است. محدّث، حدیث را نقل میکند و برای او فرقی ندارد که حدیث را از حسن بصری، از قتاده و از دیگران …
دقت محدثان در ثبت تفاوتهای جزئی نقلها و مصونیت از تحریف
میدانید، وقتی حدیث فقه و اخلاق و اینها را نقل میکنند، اگر در دو نقل، در یک کلمهی کوچک تفاوت باشد آن را ذکر میکنند؛ که این را صدوق اینجوری گفته، اما مثلاً کلینی اینجوری گفته است؛ یک لام اضافه کرده یا کم کرده است. این را با این دقت تا اینجا رساندهاند که دست تحریف به آن راه پیدا نکرده است. از حالا به بعد هم نبایستی وارد بشوید؛ چون ممکن است شما یک برداشت درست داشته باشید، اما یکی بیاید و یک برداشت غلطی بکند. آن باید دست نخورد.
لزوم بررسی سند روایاتی که مضامینشان از ذهن معمولی دور است
این حدیث، حدیثِ صحیحالسّند است؛ بنده گاهی مقیدم اسناد بعضی از احادیثی را که مضامینش از ذهن معمولی بشر فاصله دارد، ببینم، و اگر سند محکمی داشته باشد، آنوقت آن را مطرح کنم. این لازم است؛ چون آقایان، زیاد، سخنانی را که ائمه نگفتهاند، به ایشان بستهاند. مواظب باشید! ما که خودمان را جزو موالی این بزرگواران میدانیم، باید حواسمان جمع باشد؛ نکند یک نفر آدمِ خبیثِ بدجنسِ دروغگو، حدیثی جعل کرده باشد! ازاینقبیل، در کتب مربوط به حدیث، کتب …
صحیح بودن سند روایت کلینی از امام صادق (ع) با راویان امامی ثقه
بنده به سند این روایت مراجعه کردم. از آن اسناد درجهیک است؛ محمدبنیحیی، عن احمدبنمحمد، عن الحسنبنمحبوب، عن علیبنرِئاب، عن ابیعُبَیدةَحَذّاء. اینها اسنادی هستند از کلینی تا امام صادق، عن ابیعبدالله علیهالسلام. یعنی ثقةالاسلام کلینی نقل میکند از محمدبنیحیی، او از احمدبنمحمد، او از حسنبنمحبوب، او از علیبنرئاب، او از ابیعبیدهحذّاء. این پنج نفر، همهشان جزو کسانی هستند که بزرگان اهل فنِ رجال ما، مثل شیخ و نجاشی و دیگران، مینویسند که «اِمامی ثِقةٌ جَلیلٌ»[4]؛ در سند روایت، بهتر از این دیگر سندی نداریم. در اصطلاح اهل حدیث، به این میگویند: «سند صحیح»[5]. سند صحیح، روایتش، روایت صحیح است. وقتی چنین روایتی در فقه باشد، هر فقیهی به آن اعتماد میکند و برطبق آن فتوا میدهد. این است این روایت!
سررشتهداری راویان حدیث بر فکر و فرهنگ و عمل مسلمانان
… قبول میکردند و بهعنوان سنت، آن را مورد عمل قرار میدادند. اگر در شناخت افراد یک مطلبی از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله نقل میشد که فلانی چنین است، اهل دوزخ است، یا اهل بهشت است، یا آدم خوبی است، یا آدم بدی است، مردم بیقیدوشرط تسلیم بودند و قبول میکردند. این وضعیت ـ که البته وضعیت درستی هم بود، نادرست نبود، باید از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله قبول کرد، «ما آتاکُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ وَ ما نَهاکُم عَنهُ فَانتَهوا»[5] ـ نتیجهاش این شد که عدهای که از گفتار و اعمال و کردار پیغمبر مطالبی را نقل میکنند، بشوند سررشتهدار فکر و فرهنگ و عقیده و عمل مردم مسلمان. و بالطبع یکچنین وضعی بهوجود آمد؛ ..برای خاطر اینکه مردم نگاه میکنند، ببینند این سررشتهدارانِ فکر چه میگویند، از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله چه نقل میکنند، چه فتوا میدهند؛ منتظرند آن را بشنوند و عمل کنند.
تقدم بررسی متن بر سند و کنارگذاشتن روایت ناسازگار با قرآن و اسلام
آیا به نظر شما این روایت درست است؟ البته مسئلۀ سند و اینکه راویاش کیست، مسائلی است که باید مطرح باشد و باید نگاه کرد دید راوی این روایت کیست، آیا سلسلۀ سند درست است، درست نیست. اما قبل از آنکه به سند روایت بپردازیم، متن روایت را باید مورد مداقه قرار بدهیم؛ اگر یک روایتی به دست ما رسید که با طرز فکر اسلام، قابل تطبیق نبود، ما به سند روایت کمترین نگاهی هم نمیکنیم. ائمه علیهمالسلام خودشان فرمودهاند که هر چیزی که موافق با قرآن است، آن را بگیرید و هرچه مخالف با قرآن است، بزنید به سینۀ دیوار، به آن اعتنا نکنید.[31] این روایت مضمونش این است که در شرع مقدس اسلام و در زندگی ائمه علیهمالسلام در دنیا و آخرت، یک پارتیبازی قویای وجود دارد. امام نسبت به فرزند خودش ـ که زید علیهالسلام باشد ـ به قول ما مشهدیها روپایی میکند، یعنی جانبداری میکند؛ جانبداری بیجهت و بیدلیل را میگویند روپایی! امام جانبداری بیجهت و بیدلیل میکند و حق را به او نمیگوید تا اگر او با حق مخالفت کرد، گناهکار …
محدود ماندن کتب فراوان روایی مانند بحارالانوار در محدودهای خاص
خب، اینهمه ما کتاب داریم؛ یعنی مثلاً بحارالانوار [بیشتر از] صد جلد کتاب است؛ و از این قبیل کتب فراوان است، امّا اینها در یک محدودهی خاصی هستند دیگر. یک شعری آن روز بنده خواندم:[3]
بررسی سند روایت سدیر صیرفی و وثاقت راوی آن
سند این روایت جزو سندهای بسیار خوب است. البتّه سَدیر صیرفی توثیق نشده است امّا اهمّیّتی ندارد، چون او راوی نیست؛ راوی داوودبنسرحان است که داوود رِقّی است که ثقه است، سند هم سند خوبی است. میگوید خدمت حضرت بودیم، سَدیر صیرفی وارد شد. سدیر صیرفی اهل صرّافی بوده -صیرفی یعنی صرّاف و کسی که دینار و نقره و مانند اینها میخرد و میفروشد- و قاعدتاً آدم پولداری بوده. [سلام کرد و نشست.]
نیاز فقاهت به منابع حدیثی و رجال و علم حدیث
… در یک جاهایی و در ذیل یک آیاتی، مُلّاییِ خودش را و تبحّر خودش را در استدلال و استنباط نشان داده؛ گاهی اوقات این جوری است؛ یک جایی هم که البتّه احتیاج نبوده، نه؛ مثلاً فرض کنید [مجمعالبیان]. اُنس با قرآن جداگانه و اُنس با تفسیر جداگانه، به نظر ما لازم است؛ و همین طور البتّه حدیث که شما احتیاج هم دارید؛ یعنی شما برای فقاهت چون به منابع حدیثی نیاز دارید، به رجال و به حدیث و علم حدیث و به این چیزها طبعاً احتیاج دارید؛ لابد در برنامههایتان هم علیالقاعده باید باشد، لابد در برنامهها هست؛ و راه آن این است و باید انجام بگیرد.
صحت و اعتبار سند احادیث مکارم اخلاق خواندهشده در درس
این چند حدیثی که روزهای قبل خواندیم و این [حدیثی] که امروز میخوانیم، سندهای صحیح و بسیار معتبری دارد؛ ابیقتاده هم ثقه است.
سلسلهٔ سند روایت از امام هادی (ع) تا امام صادق (ع)
اِسناد [این حدیث] همان اِسناد روایت قبلی است که راوی نقل میکند از حضرت هادی (علیه السّلام) و ایشان از حضرت جواد (علیه السّلام)، ایشان از حضرت علیّبنموسیٰ (علیهما السّلام)، ایشان از پدرشان موسیبنجعفر، ایشان از امام صادق(علیه الصّلاة و السّلام)؛ سند از حضرت هادی تا حضرت صادق (سلام الله علیهم) این جوری است.
تبحر و تسلط آیتالله نجفآبادی بر کلمات اهلبیت (ع)
… بود. هر شب پس از اقامهی نماز جماعت، جمعی از ارادتمندان مشتاق، گِرد منبر بیپیرایهی این عالمِ عامل، مجتمع گشته و از بیان شیرین و نفس گرم او سخن خدا را میشنیدند، و این سفرهی گستردهی معرفت و حکمت، دهها سال، مائدهی الهی و قرآنی را نصیب دوستداران میکرد. ثبت و نگارش همین درسهای شبانه، تلاش دیگر این عالم قرآنیِ بااخلاص بود که اکنون بحمدالله در اختیار همگان قرار گرفته است.[2] در کنار این تلاش ارزشمند قرآنی که در محیط عمومی آن روزِ مشهد، نظیری برای آن دیده نمیشد، توغّل[3] و تبحّر در کلمات اهل بیت (علیهمالسّلام) نیز خصوصیّت برجستهی دیگر این عالم متّقی و متعبّد بود. تسلّط او بر حدیث چنان بود که در هر مجلس و محفل، حتّی در جمع خانوادگی ـ که این حقیر در دوران کودکی و نوجوانی تا اوائل جوانی از اقبال حضور در آن برخوردار بودم ـ رشحهئی از آن کلمات نورانی را به کام حاضران میریخت و مجلس را با ذکر کلمات امامان هدایت (سلام الله علیهم) منوّر میساخت.
ارزش چاپ مصحح کافی به سبب تصحیح فنی و مراجعه به نسخههای اصلی
کتاب کافی، در دورهای هزار و صد ساله، از وفات مرحوم کلینی در ۳۲۹ هجری تا روزگار ما، بیش از هزار سال است که مرجعیّت علمی دارد و بین جوامع شیعه دستبهدست میگردد و هرگز هیچ فقیه، متکلّم یا مفسّر شیعه از آن مستغنی نبوده است. با وجود این و با وجود چاپهای متعدّدی که از این کتاب انجام گرفته، تاکنون حقّ آن ادا نشده بود و به نظر اینجانب چاپ عرضهشده به مناسبت این کنگره، به خاطر تصحیح فنّی بسیار خوب، مراجعه دقیق به نسخههای اصلی، ذکر گسترده نسخه بدلها، جدا کردن اَسانید از متن روایات و مزایای دیگر، اثر برجسته و ارزشمندی است که با سلیقه به کار رفته در آن، اِنشاءالله یادگاری ماندگار خواهد بود.
گردآوری حدیث برای شیعه به دست محدثانی چون شیخ صدوق
… چون یک کسى مثل کلینى ابتدا به ساکن که از یک شهرى بلند نمیشود [بلکه] باید محیط شیعه باشد، محیط معتقد باشد تا بتواند یک بچّهاى را، یک جوانى را با این خصوصیّات پرورش بدهد که بعد این بشود مثلاً محمّدبنیعقوب کلینى. بعد همین طور این حرکت ادامه پیدا کرده. شما ببینید شیخ صدوق (رضوان اللّه علیه) تا هرات و خراسان و مانند اینها همین طور رفته و حدیث جمع میکند براى شیعه؛ این خیلى مهم است. محدّثین شیعه در خراسان چه کار میکنند؟ محدّثین شیعه در سمرقند چه کار میکنند؟ سمرقند کجا است؟ شیخ عیّاشى سمرقندى در خودِ سمرقند هم بوده، یعنى در همان شهر سمرقند بوده که [در مورد او گفته شده]: «کانَت مَرتَعاً لِلشّیعَة وَ أَهلِ العِلم»؛[1] که در بیانات شیخ …
اعتبار مضمون احادیث حکمی از درون خود آنها
سند، مرسل است، ولی ظاهراً در احادیثی که حکمت و اخلاق و حقایق را برای انسان بیان میکنند، معلوم نیست که ارسال ضرری داشته باشد. حاملِ حکم فقهی هم نیست که انسان دنبال حجّت باشد و بگوید نمیشود به خبر مرسل تعبّد[1] کرد. حقایقی است که وقتی انسان مشاهده میکند، میبیند که صحّت و اعتبار و اتقانش در خود آن مندرج است. پیداست که اینها یا حتماً کلمات معصوم علیهالسّلام است یا متّخذ از کلمات آن بزرگواران است. بنابراین ارسال در سند این حدیث، نباید کمترین شبهه و ریبی در اخذ به مضمون این حدیث به وجود آورد.
حدیث رکن اساسی و مفسر قرآن در کسب حکمت الهی
… و اصول» اساسىترین و ستون فقرات کارى است که حوزه انجام میدهد؛ چرا؟ براى خاطر اینکه ادارهى جامعه، با شریعت اسلامى است و شریعت اسلامى با فقه به دست مىآید؛ اصول هم که مقدّمهى آن است، لکن فقه لازم است با همهى مقدّماتش؛ از اصول و ادبیّات و هر چه لازم است. «حدیث» لازم است؛ ما حکمت الهى را از خلال قرآن و حدیث بایست به دست بیاوریم؛ پس حدیث یک رکن اساسى است و بسیار هم گسترده و مفسّر قرآن و لازم است. «تفسیر» لازم است، «علوم قرآن» لازم است ــ فهم قرآن و آشنایى با قرآن ــ و «حکمت و کلام» هم لازم است؛ حکمت و کلام هم بهمثابهى تأمینکنندهى شالودهى اساسى نظام فکرى و نظام عملى و امروز نظام سیاسى است. نبادا تصوّر بشود که ما یک مُشت فقیه عالىمقام تربیت کنیم و …
لزوم سنجش وزن حدیثشناسی مجلسی در مقایسه با دیگر محدثان
… کنند و دربیاورند؛ التفات کردید؟ به نظر من اینها کارها و گوشههاى ناشناختهى از زندگى مجلسى است؛ حتّى آن ابعاد شناختهشده را، مثلاً حدیثفهمى مجلسى را [استخراج کنند]. خب، مجلسى یک محدّث است؛ امّا در چه ابعادى؟ ما خیلى محدّث داریم، با چه کسى قابل مقایسه است؟ با صاحب وسائل؟[7] با فیض؟[8] خب آدم باید اینها را حساب کند. یک وقت [شاید] دیدید که اگر در میزان گذاشتیم، دیدیم که چند صاحب وسائل هم یک مجلسى نمیشوند؛ ممکن است ما به این نتیجه برسیم. خب، وزن حدیثشناسى او را به دست بیاوریم. غرض، تخصّصى و فنّى؛ کنگره را اینجورى قرار بدهید. اگر لازم شد دو سال هم عقب بیندازید، مانعى ندارد؛ چون شما از سالگرد مجلسى[9] گذشتهاید یعنى الان [سال] ۱۴۱۳ است و در شُرُف ۱۴۱۴ هستیم؛ سه سال یا چهار سال که بگذرد از سالگرد، [دیگر] فرق نمیکند با اینکه شش سال …
کشف ابعاد تازهٔ روایات معروف با تعمق در آنها
سال 38 و 39 که بنده تازه به قم رفته بودم، مرحوم آقای طباطبایی - آن فیلسوف و عارف بزرگ - جلسهی خواصی داشتند که روی روایتهای مختلفی بحث میکردند؛ مثلاً یک روایت را که آدم خیال میکرد روایت معروفی است و همهی زوایای آن شناخته شده است، از «کافی» انتخاب میکردند، بعد آنچنان در آن تعمق میکردند که ابعاد جدیدی از آن روایت برای حاضران در جلسه مکشوف میشد.
لزوم غور در علم حدیث و دستهبندی و فهرستبندی آن
قرآن منزوى است از حوزهى ما؛ مثلاً علم قرآن، مسائل مربوط به قرآن و همین چیزهایى که تحت عنوان علوم قرآن، شما مىبینید الان رایج شده و گذشتگان کتابهاى زیادى نوشتهاند ــ لکن حالاها خوشبختانه بعضى توجّهاتى به آن میکنند ــ یا تفسیر. خود تفسیر یک علم مستقلّى است؛ یا حدیث، آشنایى با حدیث، علم حدیث، شناخت حدیث ــ که غور در این علم منتهى بشود به دستهبندىهاى خوب، فهرستبندىهاى خوب، استفادههاى خوب که متأسّفانه از همهى آنها ما الان محروم هستیم ــ یا رجال. در رجالْ کار و تحقیق بشود. اگرچه کتابهاى خوبى نوشته شده لکن در عین حال انسان احساس میکند جاى زیادى و خلأ عظیمى در رجال وجود دارد. ما از همین شناخت رجال و معرفت رجال است که میخواهیم حجّت را براى خودمان در باب سنّت به دست بیاوریم. باید روى آن کار بشود؛ یا …
اشارهٔ گذرا به روایات پرسشبرانگیز و پرداختن کامل به اعتقادات لازم
بعضی از روایات نباید با همهی تفصیلاتش در دائرةالمعارف بیاید، مثلاً «باباللَّه الّذی منه یعطی». در مورد این گونه روایات، چنانچه دیدیم موردی است که اگر در دنیا مطرح بشود، موجب طرح سؤالهای فراوانی میگردد که جوابی هم ندارد یا ما مجال نداریم جوابش را بدهیم، باید اشارهیی بکنیم و عبور نماییم. اما اگر جزو اعتقادات و معارف لازمالمعرفه و لازم الاعتقاد بود، باید به آسانی از آن نگذریم. از جمله جاهایی که خیلی راحت میشود حق مطلب را ادا کرد و هیچ مشکلی وجود ندارد و بدون آن که از اصول کار هم خارج بشویم و از آن چیزهایی هم که خودمان قبول داریم، بیرون برویم، همین دائرةالمعارف است. مثلاً راجع به کلمهی «سقیفه» که در حرف «سین» خواهد آمد، ما «سقیفه» …
پرورش کلینی و تلاش شیخ صدوق در گردآوری حدیث در فضای شیعی ایران
… شیعه شدند، اما همه محب اهلبیت شدند. در این فضا، شیعیان ریختهاند کار کنند. شما میبینید «اشعریین» در قم پیدا میشوند.[18] اینها چرا آمدند؟ اشعریین که عربند. اینها پا شدند به قم آمدند و بساط حدیث و معارف اسلامی را در قم پهن کردند و آنجا را پایگاه قرار دادند. در ری هم امثال کُلینی[19] بلند شدند. کسی مثل کلینی ابتدابهساکن از شهری بلند نمیشود، باید محیط شیعه باشد، باید محیط معتقد باشد تا بتواند جوانی را با این خصوصیات پرورش دهد که بعد او بشود کلینی. بعد همینطورکه این حرکت ادامه پیدا کرده، شما ببینید شیخ صدوق[20] رضواناللهعلیه تا هرات و خراسان و جاهای دیگر رفته و برای شیعه حدیث جمعآوری کرده؛ این خیلی مهم است. محدثین شیعه در خراسان چهکار میکنند؟ محدثین شیعه در سمرقند چهکار میکنند؟ در سمرقند چه کسی هست؟ شیخ عیاشی سمرقندی[21]. عیاشی سمرقندی در همان شهر سمرقند بوده که گفته شده: «فی دارِهِ الَّتی کانَت مَرتَعاً لِلشّیعَةِ وَ اَهلِ العِلمِ»[22] این …