سه جبهه درمقابل حکومت علوی وجود داشت: قاسطین و مارقین و ناکثین. مارقین و ناکثین، جبهۀ داخلی بودند، جبهۀ خودی بودند؛ منتها خودیهای فریبخورده، خودیهای بهدامافتاده؛ یا به دام ثروتطلبی و مقامخواهی و عقدههای خودشان، یا به دام جهالتها و حماقتها و تعصبهای خودشان.
اما جبهۀ قاسطین، جبهۀ دشمن بود. جبهۀ آشتیناپذیر بود. با علی، آشتیبکن نبود. آمدند به امیرالمؤمنین عرض کردند که یا امیرالمؤمنین! بگذارید جناب معاویةبنابیسفیان چند صباحی در رأس حکومت بماند. حضرت فرمود نه، اگر من حاکمم، او نمیتواند استاندار این حکومت باشد؛ باید برود کنار. آنها امیرالمؤمنین را تخطئه کردند، گفتند بیسیاستی کرده؛ حتی بعضی از نویسندگان تا امروز هم میگویند امیرالمؤمنین بیسیاستی کرد! اما خودشان بیسیاستند، امیرالمؤمنین بسیار پخته عمل کرد. برای اینکه معاویةبنابیسفیان، جناب طلحه و زبیر نبود که اگر چنانچه آن امتیازی را که میخواست به او میدادند، ساکت بنشیند. نه! آن جبهه ـ جبهۀ قاسطین ـ جبههای بود که با جبهۀ علوی نمیساخت، در هیچ شرایطی نمیساخت. هرچه آن میرفت عقب، این یک قدم میآمد جلو. نقطۀ تلاقی باهم نداشتند، جز در میدان جنگ. امیرالمؤمنین این را میدانست. و لذا تا زمانی که علی سرِ کار بود، اینها هیچ کار نتوانستند بکنند، همیشه شکست خوردند؛ اما وقتی امیرالمؤمنین به شهادت رسید،..آن بیگانهها ـ قاسطین ـ حکومت را گرفتند. با گذشت چند سال، نشان دادند که ایدهآل آنها در حکومت چیست. حکومت حَجّاجبنیوسف در همین کوفه بهوجود آمد، حکومت یوسفبنعمر ثقفی بهوجود آمد، حکومت یزیدبنمعاویه بهوجود آمد. معلوم شد که آن جریان، جریانی نیست که بتواند در یک نقطه با جریان علوی تلاقی بکند. (78/9/26) اصلاً مبنای علوی و مبنای اسلامی را در حکومت قبول نداشتند. خود علی و بیعت مردم با علی را هم قبول نمیکردند و زیر بار آن نمیرفتند. به رفتار عادلانه، و تقسیمِ به قسط، و عمل به عدل هم مطلقاً اعتقادی نداشتند. با عدل مخالف بودند، چون اگر میخواستند به عدالت میدان بدهند و اسم عدالت را بیاورند، اول گریبان خودشان گرفته میشد. برای اینکه با عدالت علوی مبارزه کنند، آمدند متمسک شدند به احترامِ به صحابه و اصل شورا. این خیلی مطلب مهمی است. برای اینکه اصل عدالت را بکوبند، ارزش عدالت را از یادها ببرند، که محور حکومت امیرالمؤمنین بود، یک ارزش اسلامی دیگری را که البته بهمراتب اهمیت آن کمتر از ارزش عدالت است، آمدند عَلَم کردند درمقابل امیرالمؤمنین. قصد آنها حمایت از آرای صحابه یا از خود صحابه یا از شورای صحابه نبود. در یک نامهای امیرالمؤمنین همین را بهنحوی به معاویه مینویسد، همین معنا را. میگوید تو میخواهی بین مهاجرین و انصار قضاوت کنی؟ تو میخواهی به ما یاد بدهی؟ شما تازهمسلمانها میخواهید اسلام را به علیبنابیطالب که وجودش آمیختۀ با اسلام است و ساختۀ دست اسلام است، میخواهید به او اسلام تحویل بدهید و یاد بدهید؟ (82/8/23)
بعد از آنکه حضرت به معاویه نوشتند که تو نباید حاکم باشی، معاویه باید قبول میکرد. هیچ دلیل عقلی، نقلی، منطقی، شرعی، عرفی وجود نداشت برای اینکه یک استاندار که خلیفۀ مسلمین و امیرالمؤمنین به او میگوید تو [باید] برکنار باشی، عصیان کند، بگوید نه، من کنار نمیروم و بنا کند جنگیدن و لشکرکشیکردن. اما معاویه این کار را کرد. (63/4/1)
جناح معاویه تبلیغات گوناگونی داشتند، همینی که حالا امروز به آن جنگ روانی میگویند. این جزو اختراعات جدید نیست، شیوهاش فرق کرده، این از اول بوده. خیلی هم ماهر بودند در این جنگ روانی، خیلی. آدم نگاه میکند کارهایشان را، میبیند که در جنگ روانی ماهر بودند. تخریب ذهن هم، آسانتر از تعمیر ذهن است؛ واردکردن سوءظن به ذهن، آسان است، پاککردنش از ذهن، سخت است. لذا آنها شبههافکنی میکردند، سوءظن وارد میکردند؛ کار آسانی بود. (88/5/5)
امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه [نامهای] نوشتند به فرماندار و کارگزارشان در مکه که قُثَمبنعباس است، برادر عبداللهبنعباسِ معروف. و این قُثَمبنعباس استاندار و کارگزار مکه بود تا شهادت امیرالمؤمنین، بعد هم به کارهای نظامی و سیاسی اشتغال داشت تا در سمرقند کشته شد. این نامه ضمن اینکه نمایشگر اوضاع زمان امیرالمؤمنین است ـ تا حدود زیادی ـ وضع تبلیغات معاویه را روشن میکند، متضمّن دو سه نکتۀ مهم هم هست، که بهخاطر این نکات، لازم است این نامه مورد توجه قرار بگیرد.
موضوع نامه این است که امیرالمؤمنین مینویسند به قُثَمبنعباس که طبق گزارش جاسوسانِ ما در شام، اطلاع رسیده به ما که معاویه، امسال قصد دارد در موسم حج و در آن اجتماع عمومی مسلمانان، یک عده مبلغین سرّی و دستهای مرموز پنهانیای را بفرستد تا از این اجتماع مردم در مکه و موسم حج استفاده کنند و به نفع معاویه و به زیان امیرالمؤمنین و جبهۀ حق، تبلیغات و دعاوههای تبلیغی خود را شروع کنند. تو مراقب باش!..«اَمّا بَعدُ فَاِنَّ عَینِی بِالمَغرِبِ»[1] همانا جاسوس من در مغرب ـ مغرب کجاست؟ همین بلاد شام و سوریه است که آن روز غصب شده بود، سالها بود معاویه در آنجاها غاصبانه حکومت میکرد؛ و نسبت به عراق، غربی هست گویا، نسبت به کشورهای شرقی، غربیتر است؛ لذا در کوفه که امیرالمؤمنین قرار دارد، شام را مغرب خطاب میکند؛ مغربِ کشور اسلامی بود ـ..«فَاِنَّ عَینِی بِالمَغرِبِ» جاسوس من در کشور شام «کَتَبَ اِلَیَّ» به من نامهای نوشته است، «یُعلِمُنی» گزارش میدهد: «اَنَّهُ وُجِّهَ اِلَى المَوسِمِ اُناسٌ مِن اَهلِ الشّامِ» در موسم حج و در هنگامۀ اجتماع عظیم حج در مکه، مردمی از اهل شام اعزام شدند. اعزام شدند که چهکار کنند؟ بروند آنجا و تبلیغات پوچ و زهرآگین خود را علیه تشکیلات امیرالمؤمنین شروع کنند.
رادیو که نبوده، وسایل ارتباط جمعی که نبوده، اگر میخواستند یک فکر را در افق وسیعی منتشر کنند، ناچار بودند از اجتماعات عظیم استفاده کنند. و عظیمترین اجتماعی که در عالم اسلام تشکیل میشده و امروز هم تشکیل میشود، همین کنگرۀ عظیمِ اسلامیِ حج است؛ که کنگرۀ سران نیست، کنگرۀ رهبران نیست، کنگرۀ بزرگان و سردمداران نیست ـ که بنشینند آنجا باهم حرف بزنند و مردم ندانند که چه شد ـ کنگرۀ مردم است، کنگرۀ قلبهاست، کنگرۀ همۀ تودههای مردم مسلمان است که آنجا بدون هیچ حائلی، بدون هیچ مانع و رادعی، میتوانند باهم تماس بگیرند، حرف بزنند، ردوبدل کنند اطلاعاتشان را، معلوماتشان را، دردهایشان را، نیازهایشان را؛ جهتگیریهایشان را باهم تطبیق کنند، وفق بدهند، یکپارچه بشوند، متحد بشوند؛ یکچنین وضع عظیمی.
اینچنین موقعیتی، موقعیت بسیار مقتضی و جالبی است برای اینکه کسی بتواند تبلیغ بکند، حالا یا تبلیغ خوب یا تبلیغ بد، یا تبلیغ گمراهکننده یا تبلیغ راهگشا و راهنما. جای کار است، میدان عمل و فعالیت است. اگر امیرالمؤمنین در موسم [حج] کاری نکرد، معاویه خواهد کرد. اگر عامل امیرالمؤمنین و استاندار علی علیهالسلام نتوانست آنجا به خود بجنبد، معاویه در آنجا به خود خواهد جنبید. یک مزرعۀ عظیم است، خواستی روی این مزرعه کار کن. نباید گناه را بر دوش مردم گذاشت که چرا ندانستند، باید گناه را بر دوش آن کسی گذاشت که میتوانست مردم را دانا بکند و نکرد...اگر در این مزرعه، دهقان دیگری آمد بذر کشت و محصول برداشت، گناه توست، نه گناه مزرعه. کار مزرعه این است، هر بذری به آن دادند، آن بذر را زحمت بکشد، نیرو بدهد، همۀ قوای خودش را در آن مصرف کند و محصولش را بدهد بیرون؛ کار مزرعه این است، اگر نباشد، مزرعه نیست. تقصیر توست که نرفتی شخم بزنی، نرفتی بذر بپاشی؛ اگر بذر پاشیدی، آبیاری نکردی، بذر تو را بیرون انداختند، روی بذر تو شخم زدند، بذر دیگر کشتند و ریختند، خودشان آب دادند، خودشان مراقبت کردند، خودشان محصول را برداشتند، حالا تو توی سرت میزنی و به مزرعه فحش میدهی؟ این عاقلانه است؟ موسم حج اینطور است. اگر تو استفاده نکردی از موسم حج، دیگری استفاده خواهد کرد. گناه تو خواهد بود، نه گناه موسم، نه گناه آنان که در این موسم مجتمع شدند.
..مردمی از اهل شام، پولهای معاویه را گرفتهاند، موبهمو درسها را از او آموختهاند، که بیایند مکه، علیه امیرالمؤمنین و قدرت کوفه، حرف بزنند و تبلیغات کنند. حرفشان هم این بود، در [بین] مردم قرار بود بگویند که، از دو حال خارج نیست، یا علی عثمان را کشته است، یا عثمان را کشتهاند و او نگاه کرده است. یکی از این دوتاست؛ علیاَیّحال علی مجرم است. چون مجرم است، باید محاکمه بشود، پس نمیتواند خلیفۀ مسلمین باشد. چه کسی محاکمهاش کند؟ اولیای خون، خویشاوندان عثمان. خویشاوندان عثمان چه کسانیاند؟ معاویةبنابوسفیان.
نتیجۀ این تبلیغات، این است که علی باید برود درمقابل معاویه استیضاح بشود! 1353/2 و معاویةبنابیسفیان تحت یک شعار عامیانۀ مقدسمآبانۀ دفاع از خون عثمان،..به اصطلاح خونخواه است و علی خوندار! (52/7/24) خب، البته همیشه هرکسی که تنها به قاضی رفت، راضی برگشت. وقتی انسان حرفی را تنها در دل مردم القا کرد، هر گویندهای، هر مبلّغی، خودش بود و طرف مقابلش نبود، البته مردم قبول میکنند. میگویند راست میگوید دیگر! البته اینجا یک هوشیاری، یک بیداری میخواهد، یک نفری بیاید بگوید نهخیر! امیرالمؤمنین آنجا بود و به این دلیل و این دلیل و این دلیل، به وظیفهاش عمل کرد، و مسبب قتل عثمان، خود معاویه بود؛ او کسانی که عثمان را کشتند، نگاه کرد. و تازه قاتلان عثمان را معاویه نباید قصاص بکند، به معاویه نباید استیضاح پس بدهند؛ عثمان اولاً قوم و خویش نزدیکتر دارد، بعد هم در یک جامعهای که کسی مثل امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب در رأس آن جامعه است، پدر همه علی است، همه باید به علی استیضاح پس بدهند، همه باید درمقابل جایگاه امیرالمؤمنین محاکمه بشوند، خود او میداند چهکار بکند. خب، اگر اینطوری حرف بزنید، ذهن مردم راحت میشود، آرام میشود...اگر تبلیغی یکجانبه عمل بکند، خوب عمل خواهد کرد. یعنی اگر در مقابلش سپرها قرار نگیرد، البته خواهد بُرید. با این حربه آمدند مکه، برای تبلیغ علیه امیرالمؤمنین علیهالسلام.
..ببینید معاویه چگونه عمل میکرد و امیرالمؤمنین با چه مشکلاتی روبهرو شد. چقدر باید حواس علی علیهالسلام جمع باشد، چقدر باید مراقب باشد که از افراد و اشخاص، امراض و تیرهای زهرآگین به او وارد نشود. چقدر باید امیرالمؤمنین هوشیار و بیدار، دنبال کار را داشته باشد، که درمقابل معاویه، بتواند آنچه را که وظیفۀ اوست، انجام بدهد. 1353/2
امیرالمؤمنین یک لشکر نیرومندی بلند کرد، راه انداخت، آمد بهطرف شام، معاویه هم حرکت کرد. در محلی به نام صفین به هم رسیدند.[2] آنجا امیرالمؤمنین تصمیم داشت با اینها نجنگد؛ تصمیم داشت که نصیحت کند، فرمود که من نصیحتشان میکنم، اگر قبول کردند، اگر حرف در گوش و دلشان فرورفت، شمشیر روی آنها نمیکِشم و با آنها نمیجنگم. همین کار را هم امیرالمؤمنین کرد، اما آن طرفِ مقابل شیطنت کرد. امیرالمؤمنین آنقدر جنگ را در صفین تأخیر انداخت که اصحاب امیرالمؤمنین برگشتند [و گفتند] یا امیرالمؤمنین! مگر تو میترسی از لشکر معاویه که با او نمیجنگی؟ فرمود من میترسم؟من که در جوانی سینۀ مردان را به خاک مالیدم؟ من که سالهای سال است هیچ تهدیدی من را از میدان بیرون نکرده؟ من میترسم؟ «فَوَ اللهِ مَا دَفَعتُ الحَربَ یَوماً اِلّا وَ اَنَا اَطمَعُ اَن تَلحَقَ بی طائِفَةٌ فَتَهتَدِیَ بِی»[3] من هر روزی که جنگ را عقب میاندازم، به امید این است که شاید یک عدهای دیگر از اینها بصیرت پیدا کنند، به هوش بیایند، به من ملحق بشوند و هدایت پیدا کنند. «وَ ذٰلِکَ اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن اَقتُلَها عَلیٰ ضَلالِها»، ببینید این دل مهربان امام چیست، در کنار آن قاطعیت نسبت به گنهکارها، نسبت به اشتباهکردهها، به فریبخوردهها، با دل پرمحبت روبهرو میشود. میگوید من ترجیح میدهم آنکسیکه گمراه شده، بهدست من از گمراهی برگردد و هدایت بشود، تا اینکه او در گمراهی بماند و من او را بکُشم. امیرالمؤمنین در صفین قصد داشت اگر میتواند، مردم را هدایت کند. منتها لشکریان معاویه از اول وضعیت را طوری کردند که آتش جنگ برافروخته شد. حمله را آنها شروع کردند.
آمدند آب را، آبی که باید هر دو لشکر از آن استفاده میکردند، تصرف کردند و اجازه ندادند که لشکریان امیرالمؤمنین آب بنوشند. لشکریان امیرالمؤمنین از راه رسیده، دیدند که تنها منبع آبی که آنجا وجود دارد و میتواند سیراب کند لشکریان را، در اختیار معاویه و نیروهای معاویه است. امیرالمؤمنین در آنجا یک خطبۀ غرّا و بسیار قویای، البته کوتاه، اما خیلی زیبا، و خیلی قوی و محکم ایراد کردند، فرمودند: «اَو رَوُّوا السُّیوفَ مِنَ الدِّماءِ تَروَوا مِنَ الماءِ»[4] یا با ذلت بمانید همینجا، با تشنگی بمیرید، یا شمشیرها را از خون آنها سیراب کنید تا بتوانید خودتان را از این آب سیراب کنید. رفتند لشکریان امیرالمؤمنین، حمله کردند، چاههای آب را از آنها گرفتند و آنها را راندند عقب، بعد که خودشان را سیراب کردند؛ آب را در اختیار آنها هم گذاشتند، یعنی آن [کاری] را که آنها کرده بودند، اینها نکردند. اما خب، وضعیت طوری بود، فشار خباثتآمیز معاویه، نیروهای اطراف معاویه، که موجب شد بههرحال جنگ شروع بشود. (63/4/1)
تاریخِ جنگ صفین را که انسان میخواند، دلش میلرزد. (88/10/19) جنگ صفین سختترین جنگ امیرالمؤمنین بود، درعینحال یک جنگ تحمیلی بود بر امیرالمؤمنین، این جنگ را تا آخر تحمیل کردند. (63/4/1) با آنهمه زحماتی که این جنگ داشت، که ظاهراً نُه ماه، ده ماه این جنگ طول کشید، با چه مشکلاتی!..اینطرف امیرالمؤمنین برای یارانش صحبت میکرد، آنها را تحریص به جهاد میکرد، آنها را با یاد خدا و ذکر خدا آشنا میکرد، (62/4/12)
[آنطرف هم] کسانی از صحابۀ پیغمبر در رکاب معاویه میجنگیدند و شاید با ایمان؛ تودۀ مردم که حتماً باایمان [بودند]، فکر میکردند کار خوبی دارند انجام میدهند. (59/5/7) معاویه و بُسربناِرطاة و عمروبنعاص و اینها هم که صحبت میکردند برای مردم؛ شما خیال میکنید چه میگفتند به مردم؟ اینها هم همینطور حمد خدا و ذکر خدا و ادعای اسلام و طرفداری از پیغمبر و اینها. اینجاست که مشکل میشود، که امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه در یکی از خطبههای نهجالبلاغه گله میکند، درد دل میکند از همین وضعیت. (62/4/12)
این کسی که از اینطرف، خودش را موظف دانسته بود که درمقابل این جنگ روانی بایستد و مقاومت کند، جناب عمار یاسر بود. در قضایای جنگ صفین دارد، که با اسب از اینطرف جبهه، به آنطرف جبهه، به صفوف خودی میرفت و همینطور به این گروهها ـ به تعبیرِ امروز ـ گردانها یا تیپهایی که جدا جدای از هم بودند، به هرکدام میرسید، درمقابل آنها میایستاد و مبالغی برای آنها صحبت میکرد؛ حقایقی را برای آنها روشن میکرد و تأثیر میگذاشت. یک جا میدید اختلاف پیدا شده، یک عدهای دچار تردید شدند، بگومگو توی آنها هست، خودش را بهسرعت آنجا میرساند و برایشان حرف میزد، صحبت میکرد، تبیین میکرد؛ این گرهها را باز میکرد. (88/5/5)
یک روز عدهای از سپاهیان امیرالمؤمنین دچار تردید شدند. (68/2/2) جنگ اینطور است دیگر. وقتیکه یک مدتی طول میکشد، وقتیکه پیروزی یکخرده دیر میشود؛ آدمهایی که یکذره سستترند، دچار تزلزل میشوند؛ اگرنه، زدن و رفتن و پیشرفت و موفقیت باشد، غالباً دلها قرص است، وقتیکه یکذره، یکخرده اوضاع و احوال تکان میخورد، آنهایی که یکذره سستتر هستند، برایشان سؤال پیش میآید. (67/2/17) چند نفری در اینها، از این آدمهای شبههدار ـ که یک فکری میآید به ذهنشان، نمیتوانند خودشان حل کنند، به یک آدمحسابی هم مراجعه نمیکنند، همان را بنا میکنند مرتب اشاعهدادن، یک مجموعهای و یک دایرۀ نادرستی درستکردن پیرامون خودشان ـ دچار تردید شدند، گفتند ما چرا باهم میجنگیم؟ آنها هم نماز میخوانند، ما هم نماز میخوانیم؛ آنها هم قرآن میخوانند، ما هم قرآن میخوانیم؛ آنها هم اسم پیغمبر را میآورند، ما هم اسم پیغمبر را میآوریم. دچار تردید شدند. (68/2/2)
عمار یاسر که پیرمردی بود آنوقت، در حدود هشتاد سال سنش بود، بلند شد رفت در بین این جمعیت ایستاد. (67/2/17) حقایقی را برای اینها بیان کرد. و برایشان روشن کرد که مسئله، مسئلۀ این ظواهر نیست که او هم نماز میخواند، تو هم نماز میخوانی. (68/2/2) گفت این پرچمی که شما در جبهۀ مقابل میبینید، این پرچم را من در روز اُحد و بدر، درمقابل رسول خدا دیدم؛ پرچم بنیامیه. زیر این پرچم، همان کسانی آن روز ایستاده بودند که امروز هم ایستادهاند؛ معاویه و عمرو عاص. در جنگ احد، هم معاویه، هم عمرو عاص و دیگر سران بنیامیه درمقابل پیغمبر قرار داشتند؛ پرچم هم پرچم بنیامیه بود. گفت اینهایی که شما میبینید در زیر این پرچم، آنطرف ایستادهاند، همینها زیر همین پرچم، درمقابل پیغمبر ایستاده بودند و من این را به چشم خودم دیدم. این طرفی که امیرالمؤمنین هست، همین پرچمی که امروز امیرالمؤمنین دارد ـ یعنی پرچم بنیهاشم ـ آن روز هم در جنگ بدر و احد بود و همین کسانی که امروز زیرش ایستادهاند ـ یعنی علیبنابیطالب و یارانش ـ آن روز هم زیر همین پرچم ایستاده بودند. از این علامت بهتر؟ ببینید چه علامت خوبی است. پرچم، همان پرچم جنگ احد است، آدمها همان آدمهایند، در جبهۀ دیگر، در جبهۀ مقابل. فرقش این است که آن روز آنها ادعا میکردند و معترف بودند و افتخار میکردند که کافرند، امروز همانها زیر آن پرچم، ادعا میکنند که مُسلِمند و طرفدار قرآن و پیغمبرند. اما آدمها همان آدمهایند، پرچم هم همان پرچم است. (88/10/19)
اشتباه نکنید به ظواهر امر، فراموش نکنید حقایق امر را، و معرفتهای خودتان را با این ظواهر از دست ندهید. یک سخنرانی گرم و گیرایی کرد، دل مردم را به نشاط آورد و تردیدهای آنها را برطرف کرد.
یکچنین تردیدهایی پیش میآمد، لذا در همین جنگ صفین، حضرت فرمود: «اَلا.. وَ لا یَحمِلُ هَذَا العَلَمَ إِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ»[5] پرچم جنگ با معاویه و جنگ با مسلمانهای گمراه را بر دوش نمیکشد، مگر آنکه هم بصیرت داشته باشد، هم صبر داشته باشد. بدون این دو نمیشود. یعنی اگر صبر هم داشته باشد، مقاومت داشته باشد، اما بصیرت نداشته باشد، امکان ندارد. (67/2/17)
ابنعباس میگوید در یکی از این مناظر، دیدم امیرالمؤمنین دارد به آسمان نگاه میکند. در یکی از این مراحل جنگ بود. دیدم دارد به آسمان نگاه میکند، تعجب کردم. در حال جنگ، آدم حواسش باید شش دانگ به جنگ باشد، از کجا ضربه آمد، از کجا تیر آمد، از کجا شمشیر آمد، چه کسی دارد میآید طرف من ـ خیلی سخت است، آن [هم] جنگهای کذایی آنوقت ـ کدام گروه دچار ضعفند، که به آنها مدد برسانند؛ یک فرمانده [است] دیگر، باید نگاه کند. گفتم یا امیرالمؤمنین چطور به بالا نگاه میکنی؟ گفت میخواهم ببینم ظهر شده، نماز بخوانیم. گفتم یا امیرالمؤمنین حالا وقت نماز است؟ حالا جنگمان را میکنیم، دو ساعت بعد نمازمان را میخوانیم. رو کرد به من، فرمود: نه! ما برای این داریم میجنگیم. خیلی درس عجیبی است. (62/4/12)
بعد از آنکه لشکریان امیرالمؤمنین نیروهای معاویه را به عقب راندند و فشار روی آنها وارد کردند و چیزی نمانده بود که خود معاویه و عمرو عاص به قتل برسند، به حیلۀ عمرو عاص، قرآنهایی را بر سر نیزه کردند و مردم را دعوت کردند به اینکه بیایید به قرآن عمل بکنیم؛ برای اینکه بتوانند آتش جنگ را موقتاً فروبنشانند. یکی از آن حیلههایی که امروز هم در دنیا معمول است. بهمجرداینکه فشار نیروهای نظامی از یکطرف زیاد میشود، آن نیروی مقابل ـ ولو خودش تجاوز را شروع کرده باشد ـ فریاد صلح سر میدهد، فریاد آتشبس سر میدهد. همین کار را عیناً آنها انجام دادند. امیرالمؤمنین طبیعی است که تسلیم این فریاد فریبگرانه نمیشد؛ مالک اشتر هم در جلو داشت میجنگید. یک عده از کسانی که عیبشان خشکاندیشی و کوتهبینی و البته بسیاریشان توأم با تعبّد و پایبندی مذهبی بود، فشار آوردند روی امیرالمؤمنین که اینها صلح میخواهند، شما چرا به قرآن احترام نمیکنید؟ حکمیت قرآن که حرف درستی است. ظاهر قضیه را دیدند! و یکی از بزرگترین مصیبتهای امت اسلامی و ملت اسلامی در همیشۀ زمان، همین کوتهبینی و کوتهاندیشی بوده که حقایق را درست درک نمیکردند، به ظواهر نگاه میکردند. (63/4/1) در بحبوحۀ جنگ و همان لحظهای که نزدیک بود علی علیهالسلام پیروز بشوند، یک عده آدمهای بدخواه و بددل آمدند حکمیت را بر امیرالمؤمنین تحمیل کردند. داشتند پیروز میشدند، سر سلیقههای کج، فهمهای غلط، که البته توی آنها نفوذی معاویه هم ما احتمال میدهیم بوده، آمدند که آقا چرا جنگ میکنید با مسلمانها؟ (65/3/4)
تا قرآنها را بلند کرد، این مقدسهای نادان بنا کرد دلشان لرزیدن که «وای قرآن»! آمدند اطراف علی را گرفتند، شمشیرها را کشیدند که باید بروی با معاویه صلح کنی! چرا؟ معاویۀ الان با معاویۀ دیروز مگر چه فرقی کرد که دیروز بد بود، دشمن بود، باید با او جنگید، امروز بایستی رفت با او صلح کرد، بایستی با او آشتی کرد؟ چه شده مگر؟ گفتند نه، اِلّولابدّ بایستی با او صلح کنی، چون قرآن را سر نیزه کرده. بابا دروغ است، فریب است، شما را گول میزند، به قرآن اعتقادی ندارد او، آلت دستش قرار نگیرید، بیخود برای او کار نکنید. (53/9/1) حضرت فرمود: شما اشتباه میکنید، شما اینها را نمیشناسید. اینکسانیکه امروز قرآن را بهعنوان حَکَم مطرح میکنند، به قرآن اعتقاد ندارند؛ من اینها را میشناسم، «اِنّیِ عَرَفتُهُمْ اَطفالًا وَ رِجالًا﴾»[6] دورۀ کودکی اینها را دیدم، دورۀ بزرگی اینها را هم دیدم. «فَکانوا شَرَّ اَطفالٍ وَ شَرَّ رِجالٍ» بدترینها بودند. اینها به قرآن اعتقادی ندارند. وقتی در تنگنا گیر میکنند، قرآن را مطرح میکنند. (89/4/5)
عدهای که بعدها خوارج شدند و روی امیرالمؤمنین شمشیر کشیدند، از میان لشکر امیرالمؤمنین نگاه کردند، گفتند اینکه حرف خوبی است؛ اینها که حرف بدی نمیزنند؛ میگویند بیاییم قرآن را حکم کنیم. ببینید! اینجا فریبخوردن است؛ اینجا لغزیدن بهخاطر این است که انسان زیر پایش را نگاه نمیکند. هیچکس انسان را نمیبخشد اگر بلغزد بهخاطر اینکه زیر پایش را نگاه نکرده، پوست خربزه را زیر پای خودش ندیده. آنها نگاه نکردند. آنها اگر میخواستند حقیقت را بفهمند، حقیقت جلوی چشمشان بود. این کسی که دارد دعوت میکند و میگوید بیایید به حکمیت قرآن تن بدهیم و رضایت بدهیم، کسی است که دارد با امام منتخبِ مفترضالطّاعه میجنگد! او چطور به قرآن معتقد است؟ (89/8/4) معاویهای که امتحانداده است، دیگر در اردوی علی همه باید او را خوب بشناسند و بدانند که نام قرآن و نام اسلام برای او بازیچهای بیش نیست. (53/9/1)
امیرالمؤمنین علیبنابیطالب غیر از اینکه از نظر ما، ازطرف پیغمبر منصوص و منصوب بود، اما آن کسانی هم که این را قبول نداشتند، این مسئله را قبول داشتند که آن روز بعد از خلیفۀ سوم، همۀ مردم با او بیعت کردند، خلافت او را قبول کردند؛ شد امام، شد حاکم مفترضالطاعۀ جامعۀ اسلامی. هرکس با او میجنگید، روی او شمشیر میکشید، وظیفۀ همۀ مسلمانها بود که با او مقابله کنند. خب، اگر این کسی که قرآن را سر نیزه کرده، حقیقتاً به قرآن معتقد است، قرآن میگوید که تو چرا با علی میجنگی؟ اگر واقعاً به قرآن معتقد است، باید دستهایش را بالا ببرد، بگوید آقا من نمیجنگم؛ شمشیرش را بیندازد. این را باید میدیدند، باید میفهمیدند. این مطلب مشکلی بود؟ این معضلی بود که نشود فهمید؟ کوتاهی کردند. این میشود بیبصیرتی. اگر اندکی تدبر و تأمل میکردند، این حقیقت را میفهمیدند؛ چون اینها خودشان در مدینه اصحاب امیرالمؤمنین بودند؛ دیده بودند که در قتل عثمان، عوامل و دستیاران خود معاویه مؤثر بودند؛ آنها کمک کردند به کشتهشدن عثمان؛ درعینحال پیراهن عثمان را بهعنوان خونخواهی بلند کردند. آنها خودشان این کار را کردند، مقصر خودشان بودند، اما دنبال مقصر میگشتند. ببینید، این بیبصیرتی ناشی از بیدقتی است؛ ناشی از نگاهنکردن است؛ ناشی از چشمبستن بر روی یک حقیقت واضح است. (89/8/4)
امیرالمؤمنین زیر فشار اینها ـ که حتی با شمشیر، علی علیهالسلام را تهدید میکردند و امیرالمؤمنین که نمیتوانست با سربازهای خودش بجنگد ـ پیغام داد به مالک اشتر که بیایند. و مسئلۀ حکمیّت در آنجا پایهریزی شد، به توطئه و شیطنت اردوگاه شام و سردمداری عمرو عاص، و گفتند یک حَکَم از اینطرف، یک حَکَم از آنطرف، و تکلیف را فیمابین معیّن کنند. (63/4/1) [امیرالمؤمنین] گفت بسیار خب، پس ابنعباس ازطرف من حَکَم. گفتند نه، ابنعباس نمیشود، او آدمی است جنگطلب و محب توست، عاشق توست، این نمیشود، این نباید باشد. گفت بسیار خب، مالک اشتر، شجاع و آگاه و مخلص و بصیر. گفتند نهخیر، آنهم همینطور است، او این جنگ را اصلاً رها نمیکرد، او را میگذاریم که برود داوری کند برای اینکه صلح ایجاد کند. حضرت فرمود خب، من اینها را معرفی میکنم. گفتند نه! ابوموسی اشعری. خود همین انتخاب، کار مردم عادی نبود. خب، مردم عادی ابوموسی را از کجا میشناختند؟ عبداللهبنعباس که مأمنتر[7] و آبرومندتر از ابوموسی اشعری بود، پس عامۀ مردم نبودند که روی ابوموسی انگشت میگذاشتند. یک کارهایی هست که وقتی انجام میگیرد، یک حرفهایی هست که وقتی زده میشود، روشن است که این حرف، حرف یک جریان است، یک دستگاه است، یک سازماندهی است، حسابشده است. خب چرا ابوموسی؟ ابوموسیای که از اولش هم با علیبنابیطالب خیلی میانۀ خوبی نداشت.[8] در ماجرای خلافت امیرالمؤمنین، حاکم بصره بود و رها کرد رفت، و نماند؛ حالا در جنگ در کنار امیرالمؤمنین است. اصرار که بایستی او را بگذارید، حضرت قبول نمیکردند؛ بالاخره باز با همان ابزاری که اصل داوری را بر حضرت تحمیل کرده بودند، این شخص را هم تحمیل کردند. (65/3/12) بعد هم [این] مقدسمآبِ احمقِ بیخبر از عالم، به نام ابوموسی اشعری، علیبنابیطالب را از حکومت خلع کرد؛ و یک شیطانصفتِ خبیثِ مغرضِ زبردستی، یعنی عمرو عاص، معاویه را به خلافت نصب کرد. حالا بیا درستش کن! نتیجۀ حکمیت و قضاوت بین دو جبهه، این میشود که علیبنابیطالب از خلافت عزل میشود و معاویه در مسند خلافت تثبیت میشود. (5۲/7/24) البته چند ماه طول کشید تا این نتیجه اعلام بشود، و تا اینطور شد، حضرت دیگر فهمیدند که نتیجۀ خوبی نخواهد بود، لکن قرارداد بسته بودند. گفتند بسیار خب، حالا که بنا شد حکمیت باشد و ابوموسی هم انتخاب شد ـ رفتند نامه نوشتند و امضا کردند که بله حکمیت خواهد بود ـ حضرت فرمود خب، برگردیم، برگردیم برویم طرف کوفه. 65/3/121
در روایتی از امام صادق علیهالصلاةوالسلام نقل شده است که اگر امیرالمؤمنین با اهل قبله نمیجنگید، تکلیفِ اهل قبلۀ بد و طغیانگر تا آخر معلوم نمیشد. این علیبنابیطالب بود که این راه را باز کرد و به همه نشان داد که چهکار باید کرد. (69/2/6) خودِ همین حکمیت که امیرالمؤمنین زیر فشار آنها قبول کرده بود، بهانه شد برای یک عدهای. همان عده مقدسینی که فشار آورده بودند روی امیرالمؤمنین که بایستی حکمیت را، باید آتشبس را قبول کنی، همانها فشار آوردند که چرا حکمیت را قبول کردی؟ یک جریانی شد، «جریان خوارج». (63/4/1)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ نامۀ 33 / نامه به قثمبنعباس
۲.نقشۀ شماره 3: جنگ صفین
۳.نهجالبلاغه/ خطبۀ 55 / در پاسخ به نیروهایش که حضرت را به تعلل در آغاز جنگ متهم کرده بودند.
۴.نهجالبلاغه/ خطبۀ 51 / فرمانِ شکست محاصرۀ فرات
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 173 / کلام حضرت در معرفی شخص شایستۀ خلافت
۶.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ ابواب ما جری بعد قتل عثمان/ باب 23/ حدیث 617
۷.(أمن) مورد اعتماد
۸.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 9، «کارشکنی ابوموسی اشعری در جنگ جمل» را مطالعه کنید.
۹.امیرالمؤمنین در ربیعالاول سال 37 به همراه سپاهی متشتّت و ناراضی، بدون کسب پیروزی به کوفه بازگشت. حضرت پس از نصیحتِ ابوموسی، چهارصد نفر را به فرماندهی شریحبنهانی همراه او اعزام کرده و عبداللهبنعباس را بهعنوان امام جماعتِ آنان همراهشان کرد. عمرو عاص، در ملاقات با ابوموسی، فصلی از فضایل معاویه و اینکه معاویه ولیّدم عثمان است و خداوند برای ولیّدم «سلطان» قرار داده، سخن گفت. ابوموسی بر احیای سنت عمر در امر شورا تکیه داشت و میگفت باید این دو را از خلافت عزل کنیم و خلیفه در شورای مسلمین انتخاب شود. زمانی که ابوموسی بر بالای منبر خلع فرمانروایی امام را اعلام کرد، عمرو عاص گفت: او تنها حق خلع علی را داشت. اما من خلافت را به معاویه واگذار میکنم! ابوموسی فریاد اعتراض برآورد و به عمرو عاص دشنام داد. ابوموسی، عمرو عاص را سگ خواند و عمرو عاص، ابوموسی را الاغ! و مجلس آشفته شد.