حساسیت شهید به هزینهٔ تحصیلش از بیتالمال و وصیت به جبران آن
تلویزیون یک برنامهای را دیروزپریروزها پخش میکرد از بعضی از شهدا که بنده تصادفاً چند دقیقهای دیدم؛ آنچه دربارهی آن شهیدان گفته میشد، یا در وصیّتنامهی آن شهیدان درج شده بود، انسان را واقعاً از عظمت روحی این شهید متحیّر میکند. میگوید من درس خواندم و میترسم که این درس خواندن من - که خرجی برایش شده و هزینهای شده - تحمیل بر بیتالمال بوده و این به گردن من باشد؛ وقتی که من شهید شدم موتور گازیِ من را بفروشید، پولهای بانک من را بگیرید، بروید بدهید به بیتالمال بهجای آن! اینها درس است؛ اینها درس است.
ممنوعیت استفادهٔ شخصی حاکم از امکانات عمومی در حکومت امامت
… خوش آب و هوا مسافرت کرده، اینقدر میلیون دلار خرج کرده! از کجا؟ فلان خانوادهی اشرافی سلطنتی برای مسافرت وارد فلان شهر شدند، این تعداد هتل، این تعداد امکانات در اختیارشان بود، در ظرف ده روز، بیست روز که ماندند، این مقدار میلیارد -مبالغ میلیاردی- خرجشان شد! حکومت امامت با این چیزها مخالف است. استفادهی شخصی از امکانات عمومی ممنوع؛ اجتناب از دنیا برای شخص خود.
برداشتهای ظالمانه از بیتالمال نامشروع و گناه و خیانت به آرمانهای انقلاب
یک مطلب هم دربارهی مسائل داخلی کشور، موضوع این حقوقها و برداشتهای غیرمنصفانه و ظالمانه از بیتالمال است -که امروز در بین مردم رایج شده است که خبرش را دهانبهدهان نقل میکنند- این برداشتها نامشروع است، این برداشتها گناه است، این برداشتها خیانت به آرمانهای انقلاب اسلامی است. قطعاً در گذشته کوتاهیهایی شده است، غفلتهایی شده است، بایستی جبران بشود؛ اینجور نباشد که ما سروصدا بکنیم و بعد قضایا را تمام بکنیم و بکلّی به دست فراموشی بسپریم؛ باید دنبال بشود. خوشبختانه رئیس جمهور محترم و رؤسای محترم دو قوّهی دیگر، متعهّد شدهاند که این …
سنجش پیشرفت با نسبت زمینهای بازگشته به بیتالمال، نه رقم مطلق
یک عددی را ذکر کردند که این مقدار هکتار به بیتالمال برگشته. من به ذهنم آمد که خب، این مقدار از چه مقدار است. نسبت مهم است. اینجاها رقمِ مطلق اهمیتی ندارد. باید دید نسبت این مقداری که برگشته، از آن مقداری که برنگشته، چیست؛ این است که به ما خواهد فهماند که ما پیشرفت کردیم یا نه. باید جوری باشد که پیشرفت کنیم.
عزم امیرالمؤمنین بر بازگرداندن اموال بهناحق تصرفشده به بیتالمال
… مردم زیاد شد. همه، بزرگان، کوچکان، رؤسا و صحابه ی قدیمی گفتند نه، فقط علی بن ابی طالب باید باشد و غیر از او کسی نمی تواند. آمدند و به اصرار حضرت را بردند. حضرت فرمود پس به مسجد برویم. حضرت روی منبر رفت و خطبه خواند و در این سخنرانی حرف خودش را بیان کرد. امیرالمؤمنین فرمود: اموالی که تا امروز افرادِ برگزیده و محترمها بیجا و بناحق تصرف کرده اند، هرجا من به این اموال دست پیدا کنم، اینها را به بیت المال برمی گردانم. در طول این چند سال کسانی توانسته بودند پولهایی را از بیت المال به نفع خودشان بردارند. فرمود من همه اینها را برمی گردانم؛ «لو وجدته قد تزوّج به النساء»؛ حتّی اگر ببینم مهر زنهایتان قرار داده اید، یا «و مُلک به الاماء»؛ برای حرمسراهای خودتان کنیز خریده اید. «لرددته»؛ به بیت المال برمی گردانم. مردم و بزرگان بدانند که روش من این است.
رضایت مستضعفان و نارضایتی متنفذان از روش امیرالمؤمنین در بیتالمال
بعد از چند روز مخالفتها شروع شد. البته مردم مستضعف و طبقه ی مظلوم جامعه از خدا می خواهند چنین روشی به کار گرفته شود؛ لیکن متنفذان و کسانی که خودشان مخاطب واقعی این مطلب بودند، بدیهی است که ناراضی بودند. نشستند جلسه تشکیل دادند و گفتند این چه کاری است که علی می خواهد انجام دهد. ولیدبن عقبه - همان کسی که زمان عثمان استاندار کوفه بود - از طرف آنها بلند شد پیش امیرالمؤمنین آمد و گفت یا علی! بیعت ما با تو شرط دارد؛ «و نحن نبایعک الیوم علی ان تضع عنا ما اصبناه من المال فی ایام عثمان»؛ شرط ما این است که به پولهایی که ما به دست آورده ایم، …
تقسیم برابر بیتالمال میان مردم به دست امیرالمؤمنین (ع)
… دهند. پولی را که در بیتالمال جمع میشد - که از غنایمِ جنگها و یا شاید از زکوات بود - وقتی تقسیم میکردند، به صورت سرانه به اشخاص میدادند. رسم مالىِ آن روزگار اینگونه بود؛ مثل رسوم ادارات دولتىِ جهان امروز نبود. در آن زمان رسم شده بود که به بعضی بیشتر بدهند. امیرالمؤمنین آمد و گفت نه؛ هر کس متدیّنتر و مؤمنتر است، اجرش با خداست. هر کس توانایی بیشتری دارد، در زندگی تلاش میکند و اگر دنبال مال است، مال کسب میکند؛ اما من بیتالمال را بالسّویه تقسیم میکنم. بعضی اشخاص آمدند نصیحت کردند و گفتند یا امیرالمؤمنین! این کار، شما را شکست میدهد و عدّهای را وادار میکند در مقابل شما بایستند. حضرت چنین فرمود: «اتأمرونی ان اطلب النّصر بالجور فیمن ولّیت علیه من اهل الاسلام واللَّه لا اطور به ما سمر سمیر و ما ام نجم[2] »؛ …
بیتالمال متعلق به مردم است، نه حاکم و نه درخواستکننده
کسی خدمت امیرالمؤمنین آمد و از او پولی میخواست؛ حضرت فرمود: «انّ هذا المال لیس لی و لا لک»؛ این مال، نه متعلّق به من است، نه مال توست؛ این بیتالمال متعلّق به مردم است. «و انّما هو فیءٌ للمسلمین و جلب اسیافهم فان شرکتهم فی حربهم»؛ تو هم اگر در فتوحات اسلامی شرکت داشته باشی، سهم خودت را داری. «کان لک مثل حظّهم والّا فجناة ایدیهم لاتکون لغیر افواههم»؛[9] چیزی که مردم با دسترنج خود به دست آوردهاند، متعلق به خودشان است. این …
نقد دادن هدایای فراوان به مسئولان از بیتالمال
… آنها میدهند؛ یک بار پول میدهند که خانه رهن کنند، یا خانه سازمانی به آنها میدهند، در حالی که خانه دارند؛ پرداختهای کلان و هدایا و جوایزِ بیمورد هم دیده میشود. یکی از کارهای بسیار بدی که میخواست رایج شود و خوشبختانه به نحوی جلوِ آن گرفته شد، مسأله هدایا بود. کسی میخواهد از مسؤولیتی برود، هدایای فراوانی به او داده میشود! کسی که هدیه میدهد، از کجا میدهد؟ از جیب خودش؟ نه، از بیتالمال. به چه مناسب!؟ این هدیه چیست!؟
لزوم شجاعت و اقتدار قضایی در مقابله با غارتگران بیتالمال
… آن هم نباید گذشت؛ اسلام حتّی «ارشالخدش» را نادیده نمیگیرد - اگر با ناخن، اثری بر روی پوست کس دیگری گذاشتید، چنانچه طرف، مدّعی باشد، اسلام از این هم نمیگذرد - اما جرائم، عرض عریضی از زمین تا آسمان دارد. بعضی جرائم در اوج جنایتند؛ لذا اهمیت اینها بیشتر است. وقتی شما میخواهید با کسی که بیتالمال و اموال عمومی را با کمال وقاحت و بیرحمی به کیسه مطامع شخصی خود ریخته است، مقابله کنید، این کار شجاعت و اقتدار و حیثیّت قضایی در میان مردم میخواهد. کسانی که با بهانههای جزئی، مرتّب دستگاه قضایی را مورد تهاجم قرار میدهند، فکر اینجاها را میکنند یا نه!؟ خدشه وارد آوردن به حیثیّت دستگاه قضایی، یکی از مضرترینِ ضربهها بر نظام زندگی مردم است و میشود گفت یک جنایت است. فرقی نمیکند؛ گاهی ممکن است خدای نکرده این …
رفتار با بیتالمال مانند مال شخصی ناسازگار با پیروی از علی (ع)
امیرالمؤمنین نام مردم را میآورد، اما به معنای حقیقی کلمه طرفدار مردم و ضعفا بود. توجه به ضعفا، قدرت و قاطعیت در مقابل زورگویان و ناحقطلبان و بهرهمندی کم از منابع اموال عمومی، خصوصیات دیگر امیرالمؤمنین است. هر کس که بیتالمال مسلمین را مِلک خود به حساب میآوَرَد - یا به زبان بگوید، و یا اگر نمیگوید، در عمل اینطور وانمود کند که ما اینقدرها حق داریم - و با بیتالمال مثل اموال شخصی خود رفتار کند - یا بخورد یا ببخشد یا در راه اغراض شخصی از آن استفاده کند - نمیتواند دنبالهروِ علی به حساب آید. رفتار علوی در همه این ابعاد، وظیفه ماست؛ کارِ زیاد، بهرهمندىِ کم. امیرالمؤمنین، هم در آن زمانی که وظیفه حکومت بر دوش او بود و هم در آن زمانی که انزوا و کنار بودن از حکومت را بر او تحمیل کرده بودند، وسط میدان بود و کار میکرد. هیچ وقت علی نرفت در خانه بنشیند و …
نقد حقوق و پاداشهای غیرقابل توجیه از بیتالمال و لزوم برخورداری به قدر کار
… که کسانی از مجاری صحیح، تلاش اقتصادىِ سالم و قانونی بکنند - چون تولید ثروت در اسلام مذموم نیست - اما باید جلوِ استفاده از روشهای غیرقانونی، استفاده از راههای تقلّب و خدعه و مکر و سوءاستفاده از ثروتهای عمومی را بگیرند. اینها ممنوع است. فاصلهها باید کم شود. پارهای از این حقوقها، پاداشها و دریافتهایی که بعضی افراد دارند - که از بیتالمال هم هست - اصلاً قابل توجیه و قابل فهم و قبول نیست. کسانی که از اموال دولتی و از بیتالمال استفاده میکنند، بایستی بهقدر حقّ و ارزش کارشان برخوردار شوند. نمیشود که عدّهای برخورداریهای زیاد داشته باشند. البته انقلاب اسلامی این بُت تبعیض و طاغوت پروری را در این کشور شکست. قبل از انقلاب، فاصله بین فقیر و غنی یک امر اجتنابناپذیر تلّقی میشد. کسی جرأت نمیکرد بگوید بالای چشمتان ابروست. انقلاب اسلامی آمد و راه عدالت اجتماعی را باز و مسیر را هموار کرد. اما ما باید …
امتیاز مالی سابقهداران از بیتالمال بهعنوان خشت اول انحراف
دورانِ لغزشِ خواصِ طرفدارِ حق، حدوداً هفت، هشت سال پس از رحلت پیغمبر شروع شد. به مسألهی خلافت، اصلاً کار ندارم. مسألهی خلافت، جدا از جریان بسیار خطرناکی است که میخواهم به آن بپردازم. قضایا، کمتر از یک دهه پس از رحلت پیغمبر شروع شد. ابتدا سابقهداران اسلام - اعم از صحابه و یاران و کسانی که در جنگهای زمان پیغمبر شرکت کرده بودند - از امتیازات برخوردار شدند، که بهرهمندی مالی بیشتر از بیتالمال، یکی از آن امتیازات بود. چنین عنوان شده بود که تساوی آنها با سایرین درست نیست و نمیتوان آنها را با دیگران یکسان دانست! این، خشتِ اوّل بود. حرکتهای منجر به انحراف، این گونه از نقطهی کمی آغاز میشود و سپس هر قدمی، قدم بعدی را سرعت بیشتری میبخشد. انحرافات، از همین نقطه شروع شد، تا به اواسط دوران عثمان رسید. در دوران خلیفهی سوم، وضعیت به گونهای شد که برجستگان صحابهی پیغمبر، جزو بزرگترین …
قاطعیت امیرالمؤمنین (ع) در بازپسگیری حق حتی از نزدیکترین کسان
… الی اللَّه فیک» پیش خدا درباره تو خودم را معذور خواهم کرد. یعنی من سعی میکنم بهخاطر تو، پیش خدا خجل و سرافکنده نشوم. «ولأضربنّک بسیفی الّذی ما ضربت به احداً الّا دخل النّار»؛ تو را با همان شمشیری خواهم زد که به هرکس این شمشیر را زدم، وارد جهنّم شد! این جمله باز بالاتر است: «وَ واللَّه لو انّ الحسن والحسین فعلا مثل الّذی فعلت ما کانت لهما عندی هوادة»؛ به خدا سوگند، اگر این کاری را که تو کردی، حسن و حسین من بکنند، پیش من هیچگونه عذری نخواهند داشت. «ولاظفرا منّی باراده»؛ هیچ تصمیمی به نفع آنها نخواهم گرفت. «حتّی آخذالحقّ منهما و اذیح الباطل انّ مظلمتهما»؛ حق را از آنها هم خواهم گرفت. امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام با آنکه میداند حسن و حسین معصومند؛ اما میگوید اگر چنین اتّفاقی هم - که نخواهد افتاد - …
لزوم خودداری مسئولان از مصرف اموال عمومی در نیازهای بیاولویت
… مواد غذایی برای ادامه زندگی خود و فرزندان و عزیزانشان نیاز مبرم دارند. آیا این کار در چنین شرایط کارِ درستی است؟ پس در اموال شخصی و مالی که از راه حلال هم به دست آمده باشد، ریختوپاش غلط و خلاف انضباط است. کسانی که اموال دولتی را مصرف میکنند، دیگر بیشتر. من از مسؤولین امور میخواهم جّداً در زمینه مصرف اموال عمومی، در جاهایی که اولوّیت ندارد - ولو ممکن است مورد نیاز هم باشد، اما نیاز درجه یک نیست - خودداری کنند. آن جایی که امر دایر است بین نیازِ با اولوّیت و نیاز بیاولوّیت، خودداری کنید. آن جایی که نیاز نیست و حاجت نیست، حتماً مصرف نشود. آن جایی که حاجت هست، اما حاجت بالاتری نیز هست آن جا هم مصرف نشود و این امکان مالی در حاجت برتر و بالاتر مصرف گردد. این هم توصیه امسال من است و امیدوارم باز مسؤولین کشور نسبت به این قضیه اهتمام ورزند. به تعبیر دیگر مسؤولین فرهنگی، اهتمام فرهنگی و مسؤولین اقتصادی و اداری و دولتی و اجرایی، اهتمامِ اجرایی ورزند.
جلوگیری امیرالمؤمنین (ع) از اسراف و مصرف ناحق بیتالمال
امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، عدالت را در بین مسلمانان و جامعه اسلامی جاری میکردند و مانع از این شدند که بیت المال به اسراف مصرف شود. نگذاشتند دست تطاول باز شود. نگذاشتند کسانی بیتالمال مسلمین را به ناحق مصرف کنند.
لزوم خودداری مسئولان از مصرف بیتالمال در غیر مصارف عمومی
… پیغمبر و همه و همه، به شکل یکسان تقسیم میکردند و این، مایه اعتراض خیلیها شد؛ اما امیرالمؤمنین، علیهالصّلاةوالسّلام، اعتنایی نکردند. امروز وضع تقسیم بیت المال به شکل عادلانه، آنطور نیست. امروز تقسیم سرانه نیست و روشهای دیگری در استقرار عدالت وجود دارد. امروز کسانیکه با بیتالمال مسلمین سروکار دارند، باید از مصرف وخرج کردن بیت المال در غیر مصارف عمومی و مردمی، خودداری کنند. این، راه تقسیم عادلانه بیت المال است. اگر مسؤولی خدای ناخواسته، در امر بیتالمال اسراف بورزد، یا آن را در مصارف شخصی و یا برای دوستان و نزدیکان و مرتبطین خود مصرف کند، این، تخلّف از عدل و قرار واقعی در امر بیتالمال است. باید بیت المال مسلمین در همان طریقی که قانوناً معیّن شده و همان مصارف عمومی و بخشهایی که وظیفهای از وظایف کشور را برعهده دارد، مصرف شود. لذا امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، آن روز به کسانی که مسؤولیت امور کشور را برعهده داشتند، سختگیری را به جایی رساندند که به قول امروز، بخشنامه کردند: «ادقّوا اقلامکم[2]»؛ سرِ قلمهای خودتان را که با آن مینویسید، ریز بتراشید. هم صرفهجویی در قلم، هم …
نقد استفادهٔ روحانی دارای خودروی شخصی از خودروی دولتی
گزارش آمده که روحانى عقیدتى ـ سیاسى در یکى از دستگاهها خودش ماشین دارد، ماشین دولتى سوار میشود. بنده نوشتم که حق ندارد این کار را بکند؛ جواب براى من آمد که آقا این رویّه است؛ همه میکنند! این آقا خودش یک ماشین دارد که خب براى خودش لازم است، یکى هم خانمش دارد؛ خب نمیشود که از ماشین خودش، خانمش استفاده کند. عجب! این چه حرفى است؟
ممنوعیت استفاده از امکانات دولتی برای دارندگان امکانات شخصی
بنده الان دارم اعلام میکنم، قبلاً هم نوشتم این را و گفتم که آقایان حق ندارند آن وقتى که امکانات شخصى دارند، از امکانات دولتى استفاده بکنند. ماشین دارید، ماشین سوار شوید بیایید وزارتخانهتان، بیایید به محلّ کارتان؛ ماشین دولتى یعنى چه؟ والله اگر من مورد ملامت قرار نمیگرفتم از طرف مردم که مدام ملاحظهى جهات امنیّتى را توصیه میکنند، با پیکان مىآمدم بیرون.
پرهیز امیرالمؤمنین (ع) از استفاده از اموال عمومی حتی در سرما
یک نفرى میگوید در یکى از جنگها یا یکى از مسافرتهاى امیرالمؤمنین دیدم حضرت در یک نقطهاى خوابیده ــ هوا هم سرد بود ــ زیر یک قطیفهى نازکى میلرزد! یَرعَدُ؛ حضرت میلرزید! آمدم گفتم یا امیرالمؤمنین! چرا شما میلرزید؟ هواى به این سردى، خب یک چیزى رویتان بیندازید. فرمود که من دوست نمیدارم از اموال شما چیزى بردارم؛ همین قطیفه را با خودم از مدینه آوردهام، و مایل نیستم که از اموال شما چیزى را استفاده کنم.[18] این وضع امیرالمؤمنین است. خب، او سر قلّه است، ما دو هزار پا، سه هزار پا، چهار هزار پا، پنج هزار پا پایینتر از آن قلّه! بالاخره در جهت او باید حرکت کنیم. این درس امیرالمؤمنین است به ما. خلاصه، هر چه از ابعاد زندگى این بزرگوار را که بخواهیم ما دنبال بکنیم، همینجور آموزنده و درسدهنده …
اعلام بازگرداندن اموال بهناحق گرفتهشده از بیتالمال در نخستین خطبهٔ خلافت
… ـ گفتند نه، فقط علیبنابیطالب است و او باید باشد و غیر از او کسی نمیتواند و آمدند و به اصرار بردند؛ حضرت فرمود خب پس برویم مسجد. آمدند مسجد و حضرت رفت روی منبر و بیعت کردند. حضرت یک خطبه آنجا خواند، یک سخنرانی کرد. در این سخنرانی حرف خودش را بیان کرد. مطلبی که امیرالمؤمنین بیان کرد این بود که گفت اموالی که تا امروز به ناحق، افرادِ برگزیده و محترمینِ بیجا تصرف کردند، هرجا من دست پیدا کنم به این اموال، اینها را به بیتالمال برمیگردانم؛ میگیرم این اموال را. در طول این چند سال کسانی پولهایی را از بیتالمال به نفع خودشان برداشتند، با شیوههایی توانستند اینها را بهدست بیاورند؛[23] فرمود من اینها را، همه را برمیگردانم. حتی «لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُّوِجَ بِهِ النِّساءُ»؛ اگر ببینم مهر زنهایتان قرار دادید، برمیگردانم. مهر قرار داده باشید، باید برگردانند. به زنهایتان بهعنوان مهریه دادید پس میگیرم. «وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[24]؛ کنیز خریدید با آن، در حرمسراهای خودتان، من …
پیروی امیرالمؤمنین (ع) از روش پیامبر در تقسیم برابر بیتالمال
امیرالمؤمنین جواب داد؛ امیرالمؤمنین به ولیدبنعقبه جواب تندی داد،[27] با خشم جواب داد. اما جواب طلحه و زبیر ـ که خب اینها یاران قدیمی اسلامند، توقع از اینها طور دیگر است ـ جواب آنها را هم داد؛ ازجمله فرمود: «اَمَّا القَسمُ!» ـ چند مطلب گفته بودند؛ هرکدام را جداگانه جواب داد ـ اما راجعبه این مسئلۀ «قسمت» فرمود: «فَاِنَّ ذلِکَ اَمرُ لَمَ اَحکُم فیهِ بادِئَ بَدءٍ» من که بنیانگذار چنین روشی نیستم؛ اینکه بین شما و دیگران تسویه کردم، یکسان کردم شماها را با دیگران، بنیانگذار این روش که من نیستم. «قَد وَجَدتُ اَنا وَ اَنتُما رَسولَ اللهِ یَحکُمُ بِذلِکَ» هم من، هم شما بودیم، دیدیم، پیغمبر همینطور عمل میکرد، من کار تازهای نکردم، من همان کار پیغمبر را دارم دنبال میکنم. ببینید منطق امیرالمؤمنین این است؛ یعنی من میخواهم همان ارزشها و همان پایههای اعتقادی را، همان پایههای عملی جامعه را در این دوران مستقر کنم. و علی مستقر کرد و میکرد؛ هزینهاش را هم پرداخت امیرالمؤمنین. هزینۀ این کار، همان سهتا جنگ بود. امیرالمؤمنین …
پرهیز امیرالمؤمنین (ع) از دادن اموال مردم به خویشان
… بعد حضرت آن حدیدۀ مُحمات را ـ آهن گداخته را ـ برداشت، البته نزَد به تنِ او، اما نزدیک بُرد، تهدید کرد او را و قبول نکرد. عبداللهبنجعفر ـ برادرزادۀ حضرت و داماد حضرت، شوهر جناب زینب؛ هم داماد حضرت بود، هم برادرزاده ـ آمد خدمت حضرت، گفت: یا امیرالمؤمنین! من دستم تنگ است؛ از وسایل زندگیام باید بفروشم؛ یک چیزی به من کمک کن. قبول نکرد، فرمود: مگر به من بگویی که عمویت برود دزدی کند، از مال مردم بدهد به تو.[36]
بازگرداندن قطایع بخشیدهشده به ناحق حتی اگر مهر زنان یا بهای کنیزان شده باشد
… مِنهُ»[10] مضمون این است که هر ذلیلی، هر مظلومی، هر ستمکِشی، از نظر من عزیز است و حق او در اولویت است، تا وقتیکه حق او را از ظالم بگیرم. و بهعکسش؛ ظالم ولو در مقام عزت قرار داشته باشد، پیش من ذلیل است تا حق را از او بگیرم، بعد میشود مثل مردم عادی. (65/3/9) از روز دوم، روز دومِ بیعت امیرالمؤمنین، این بزرگوار رفت دربارۀ قطایعی[11] که قبل از آن بزرگوار به اینوآن داده شده بود، فرمود: «وَ اللهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[12] به خدا که اگر ببینم این پولهایی که قبل از من به ناحق به کسانی داده شده است، آن را مهر زن قرار دادید، ازدواج کردید، کنیز خریدید، ملاحظه نمیکنم، همۀ آنها را برمیگردانم. (74/11/20) این برنامۀ حکومت علی است. 1352/1
خاموشکردن چراغ بیتالمال در برابر امتیازخواهی طلحه و زبیر
… امیرالمؤمنین، یواشیواش بفهمانند به علی که بابا ما با شما همراهیم، اما خب، بِشَرطِها و شُروطِها؛ ما را هم در نظر بگیرید، ما را هم حفظ بکنید. آمدند یواشیواش اشاره و نشانه که خلاصه ما را نگهدار علی، بهصرفهات است! امیرالمؤمنین میداند برای چه آمدند اینها؛ در همان شبی که اینها آمدند که حرف بزنند، پیشنهاد کنند، امیرالمؤمنین هم مثل خود آنها با یک عملِ اشارهای میفهمانَد که بروید، اینجا خبری نیست و آن عمل این است: چراغ را خاموش میکند! میگویند آقا چراغ را چرا خاموش کردی؟ میگوید آخر این بیتالمال است، میخواهم بیخودی نسوزد. یعنی بفرمایید! شما برای بیتالمال آمدید، دهانهایتان را وا کردید، جیبهایتان را باز کردید؛ بروید، من یک شمع بیتالمال را نمیگذارم بیخود بسوزد که من و شما بنشینیم با همدیگر گعده کنیم، احوالپرسی کنیم. اینها دیدند نه، در صف علیبنابیطالب باید مثل عمار بود، …
برقراری تساوی میان همهٔ مردم در عطای بیتالمال در آغاز حکومت امیرالمؤمنین (ع)
در اوایل حکومت، امیرالمؤمنین بین همۀ آحاد مردم در اعطای بیتالمال، تساوی برقرار کرد. چون قبل از امیرالمؤمنین تقریباً بیست سالی بود رسم شده بود در جامعۀ اسلامی، که بعضیها را بر بعضی دیگر ترجیح بدهند، بهخاطر سبقت در اسلام و مهاجر و انصار بودن و چه و چه.[6] چون آن پولی که در بیتالمال جمع میشد ـ که از غنائمِ جنگها بود یا شاید از زَکَوات بود …
نبودن امتیاز هیچکس بر دیگری در اموال عمومی به بیان امیرالمؤمنین (ع)
بعضی آمدند نصیحت کردند، گفتند یا امیرالمؤمنین! این کاری که شما میکنید، شما را شکست میدهد؛ یک عدهای را درمقابلِ شما وادار میکند بایستند. (80/9/16) امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام فرمودند: «فَاَمّا هَذَا الفیَءُ»[7] این بیتالمال مسلمانان و این اموال عمومی است، «فَلَیسَ لِاَحَدٍ فیهِ عَلَی اَحَدٍ اَثَرَةٌ» هیچکس در اموال عمومی بر دیگران ترجیحی و امتیازی ندارد؛ «قَد فَرَغَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ مِن قَسمِهِ» خداوند تقسیم عادلانۀ اموال عمومی را معیّن و مشخص کرده است. «فَهُوَ مالُ اللهِ» اموال عمومی و بیتالمال مسلمین مالالله است و متعلق به همۀ مردم است، «وَ اَنتُمْ عِبادُ اللهِ المُسلِمونَ» شما بندگانِ مسلمانِ خدا هستید. یعنی بندگان خدا در اموال عمومی و بیتالمال مسلمانان ـ یعنی آن مالی که در اختیار حاکم هست ـ همه علیالسویهاند. (62/12/12) [بنابراین] امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام عدالت را در بین مسلمانان و جامعۀ اسلامی جاری کردند و مانع از این شدند که بیتالمال به اسراف مصرف شود. نگذاشتند دست تطاول[8] باز شود. نگذاشتند کسانی بیتالمال مسلمین را به ناحق مصرف کنند. (71/3/30)
بیتالمال از آنِ مسلمانان است نه حاکم و درخواستکننده
در یک جا کسی میآید خدمت امیرالمؤمنین پولی میخواهد از او؛ حضرت میفرمایند: «اِنَّ هَذَا المالَ لَیسَ لی وَ لا لَکَ»[16] این مال، نه متعلق به من است، نه برای توست؛ این بیتالمال برای مردم است. «وَ اِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلمُسلِمینَ وَ جَلبُ اَسیافِهِم فَاِن شَرِکتَهُم فی حَربِهِم کانَ لَکَ» تو هم اگر چنانچه در این فتوحات اسلامی شرکتی داشته باشی، سهم خودت را داری. «کانَ لَکَ مِثلُ حَظِّهِم وَ اِلّا فَجَناةُ اَیدیهِم لا تَکونُ لِغَیرِ اَفواهِهِم» آن چیزی که مردم با دسترنج خود بهدست آوردند، متعلق به خودشان است. این منطق امیرالمؤمنین در برخورد با این چیزهاست. (80/9/16)
تقسیم برابر میان مسلمانان در زمان پیامبر (ص) بدون امتیاز سابقه و علم
در زمان پیغمبر، بیتالمال بالسویّه بین مسلمانها تقسیم میشد. نمیگفتند این از آن زودتر مسلمان شده. آنیکه زودتر مسلمان شده بود، آنیکه بعد به اسلام گرویده بود، آنیکه از مکه هجرت کرده بود، آنیکه در مدینه بود، آنیکه عالمتر بود، آنیکه علمی نداشت؛ همه از بیتالمال به یک اندازه استفاده میکردند. بهخاطر اینگونه امتیازات، پیغمبر اکرم برای کسی سهم بیشتری از بیتالمال قائل نمیشد. پیغمبر اکرم از دنیا رحلت کردند، در دوران خلافت ابیبکر هم که دو سال و خردهای طول کشید، عیناً همینطور بود. آنجا هم هیچگونه امتیازی بین مسلمانها وجود نداشت در بیتالمال.
غصب بیتالمال به دست خلفا، از پیامهای مبلغان ائمه (ع)