گسترش صدها برابری قلمرو اسلام تا آغاز حکومت امیرالمؤمنین (ع)
خب حالا بیستوپنج سال گذشته است از آن روزی که پیغمبر از دنیا رفت. در این بیستوپنج سال، وسعت کشور اسلامی صدها برابر شده؛ نه دو برابر و سه برابر و ده برابر؛ صدها برابر![21] یعنی آن روزی که امیرالمؤمنین به حکومت رسید، از آسیای میانه تا شمال آفریقا ـ یعنی مصر ـ در حیطۀ قدرت حکومت اسلام بود. دوتا دولت بزرگِ همسایۀ دولت اسلامیِ اولِ کار ـ یعنی ایران و روم ـ یکی بهکلی منهدم شده بود، که حکومت ایران بود، و تمام سرزمین ایرانِ آن روز در اختیار اسلام قرار گرفته بود. آن دیگری هم که روم باشد، بخش عمدهای از آن ـ که همین شامات و فلسطین و این مناطق هست، …
آغاز فتوحات پس از رحلت پیامبر (ص) و تداوم آن تا پایان دوران عثمان
بعد از پیغمبر، فتوحات عظیم اسلامی شروع شد. پیغمبر اکرم در حالی از دنیا رحلت کرد که لشکریانی که قرار بود بروند با امپراتوری روم بجنگند، در بیرون شهر مدینه اُتراق کرده بودند و منتظرِ دستور بسیج بودند که حرکت کنند بروند. پیغمبر در این حین بیمار شدند و در بسترِ رحلت خفتند و وضع دگرگون شد. آن لشکر، بعد از رحلت پیغمبر حرکت کرد ـ البته با یک فاصلهای ـ و از همانجا فتوحات اسلامی شروع شد و تا آخر دوران عثمان ـ یعنی تا بیستوپنج سال ـ تقریباً بیوقفه ادامه داشت.[1] فقط در زمان امیرالمؤمنین بود که فتوحات اسلامی، بهطور عمده متوقف ماند و علی علیهالسلام سرگرم درونسازی جامعۀ اسلامی و ایجاد یک بنا و بنیاد مستحکمی در داخل اجتماعات اسلامی شد.
دستاورد فتوحات: زر و زیور، پول و قدرت
بیستوپنج سال مسلمانان فتوحات کردند و این فتوحات فقط جنگیدن نبود، بهمعنای واقعی فتوحات بود؛ یعنی قلمروِ حکومت اسلامی و جامعۀ اسلامی را، هرچه توانستند گستردهتر کردند. خُب، از فتوحات چه بهدست میآید؟ از فتح سرزمینهای وسیع امپراتوری روم و کاخهای مزیّن پادشاهان ایران، چه بهدست میآید؟ جز زر و زیورها، جز پول، جز قدرت؟ آن عرب مسلمانی که تا دیروز در مدینه فقط یک مؤمنِ مجاهد بود، یک مبارز بود، شمشیرش آماده تا فریاد بسیج را بشنود و در راه خدا و در طلب شهادت برود، وقتیکه سرزمینهای اسلامی فتح میشد، همین عرب مجاهدِ مسلمان را چه کار میکردند؟ میگذاشتند حاکم فلان شهر؛ از حالا …
پیشنرفتن عمق فکر اسلامی به موازات گسترش مرزهای جغرافیایی
خب، حالا امام حسن درمقابل معاویه قرار گرفته، با آن سابقۀ تاریخی و با آن طرز فکر ـ طرز فکر جدش پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم ـ و با این جَو نامتناسب. که در عدم تناسب و مساعدنبودن فضای جامعه، من تفصیل ندادم، بیشتر از این ظاهراً میباید تفصیل داد. وقتیکه لشکریان اسلام به فتوحاتی دست زدند و این مرز وسیع اسلامی ازلحاظ جغرافیایی بهوجود آمد، متأسفانه به محاذاتِ[2] وسعت مرزِ جغرافیایی، عمقِ فکر پیش نرفت. مردم مسلمان شدند، اسلام را قبول کردند، اما نه مسلمانی مثل ابوذر، نه مسلمانی مثل آنکسانیکه تحت تعلیم شَدید مکتب، در داخل حجاز یا در مدینه یا در مکه قرار گرفته بودند. مردمی که از دور یک مکتبی را دیدهاند و بههرحال پسندیدهاند و نداهای آزادیبخش این مکتب، آنها را به خود جلب و جذب کرده است، شعارهای جالبی که غالباً با عمل هم توأم بوده است، اینها را به خود جذب کرده و به این مکتب گرویدهاند، این یک مسئله است؛ آن عمیقنگری در …
برداشتن مانع حکومتهای ظالم و استقبال مردم، جز در دورهای شبیه جهانگشایی سلاطین
… به مردم است. تا مردم نخواهند، تا ایمان نداشته باشند، تا اعتقاد نداشته باشند، مگر میشود؟ پیامبر را اگر مردم مدینه نمیخواستند و در انتظار او نمینشستند و بارها سراغش نمیرفتند، مگر به مدینه میآمد و جامعهی مدنی تشکیل میشد؟ پیامبر که با شمشیر نرفت مدینه را بگیرد. کمااینکه فتوحات اسلامی تا آنجایی که درست انجام گرفته است -چون همهی فتوحات در فصول صحیحی انجام نگرفته؛ در دورانی، فتوحات همان شکل جهانگشاییهای سلاطین را پیدا کرد- رزمندگان اسلام رفتند آن مانع را که قدرت حکومت فاسد و ظالم آن محل بود، از سرِ راه برداشتند؛ مردم خودشان از رزمندگان استقبال کردند -هم در ناحیهی شرقی، هم در ناحیهی غربی- و این در تواریخ ما مشخّص و موجود است. نمونههای فراوان و مثالهای زیبا و شیرینی در این خصوص هست که جای گفتنش در اینجا نیست، لیکن در کتابها هست؛ اگر بخواهید، میتوانید مراجعه کنید. بنابراین، خواست و اراده و ایمان مردم، حتّی بالاتر از این، عواطف آنها، پایهی اصلی حکومت است. این نظر اسلام است و ما هم …
فتح ایران و روم با نیروی ایمان و کنار زدن سران زر و زور با شمشیر
… که اول در دلها انقلاب ایجاد کرد، بعد گسترش پیدا کرد به اطراف مدینه، بعد دژ طبیعی مکه را تسخیر کرد، بعد قدم گذاشت به راههای دور، تا اعماق دو امپراتوری و کشور بزرگِ آن روز پیش رفت؛ و هرجا رفت، دلها را تکان داد؛ هرجا رفت انقلاب در درون انسانها بهوجود آورد. ایران و روم را لشکر اسلام، در صدر اسلام با نیروی ایمان فتح کردند. هم ایمان خودشان، هم ایمانی که آن ملتهای مورد هجوم بهمجردیکه اینها را میدیدند، در دل آنها هم این ایمان بهوجود میآمد. شمشیر برای این بود که مانعها را، سرکردههای زر و زورمدار را از سر راه بردارد؛ تودۀ مردم، همهجا همان توفان را دریافت کردند و دو امپراتوری عظیم در آن روزگار ـ یعنی امپراتوری روم و کشور بزرگ ایران ـ تا اعماقِ خودشان شدند جزوِ نظام اسلامی و کشور اسلامی. و همۀ اینها چهل سال طول کشید؛ چهل سال. ده سالش در زمان پیغمبر بود، سی سال، بعد از پیغمبر. این همان توفان بود.
بیحاصلی فتح ایران و روم بدون اجرای عدالت و انتقال روح اسلام
… توجه به خدا، بیاعتنایی به زخارف دنیا، مناجات نیمهشب، نمازِ با حال، دعا و توسل و مناجات دور بماند و فقط شمشیر دست بگیرد و بجنگد در راهِ خدا، باز میتواند مسلمان باشد! واقعاً این اشتباه را یک عدهای میکردند و این اشتباه بعد از بیستوپنج سال اثرش ظاهر شد. شمشیرهای تیز و برّندۀ مسلمانان و مجاهدان صدر اسلام، تمام ایران و روم را گرفت. بله، درست است، اما همین بود؟ آن ایرانی که در آن عدالت اجرا نشود و آن ایرانیای که در زیر سایۀ حکومت مسلمانان، از روح اسلام، از عطوفت، از تقوا، از توجه به خدا، از ذکر، از معنویت، از عرفان چیزی سرش نشود، چه تفاوتی دارد با آن ایران و ایرانیای که در دوران ساسانی زندگی میکرد؟
ورود نسلهای تازهمسلمان بیبهره از تربیت پیامبرگونه
بیستوپنج سال از آن روزگار گذشته، در طول این بیستوپنج سال، فتوحات گستردۀ عظیمی در جهان اسلام واقع شده، سرزمینهایی ازجمله سرزمین عراق به قلمرو اسلامی وصل شده، نسلهایی وارد اسلام شدند، درحالیکه معلمی مثل پیغمبر بالای سر آنها نبود. احساسات اسلامی دارند، ایمان اسلامی هم دارند، اما آگاهیهای اسلامی نه. سوابق را نمیدانند، قضایا را نمیدانند، بر سر این نهضت عظیم از روز اول تا زمان آنها چه آمده، خبر ندارند. قضایای صدر اسلام را از زبانهایی شنیدند که همۀ آن زبانها مطمئن و مورد اطمینان …