رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دومین امام شیعیان، زندگی و صلح او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۳
۱۳۵۹۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۰۱ پاراگراف)

انتخاب زنده ماندنی دشوارتر از شهادت

گاهی شهید شدن آسان‌تر از زنده ماندن است! حقّاً که چنین است! این نکته را اهل معنا و حکمت و دقّت، خوب درک میکنند. گاهی زنده ماندن و زیستن و تلاش کردن در یک محیط، به مراتب مشکلتر از کشته شدن و شهید شدن و به لقای خدا پیوستن است. امام حسن علیه‌السّلام این مشکل را انتخاب کرد.

تدبیر هوشمندانه برای ادامهٔ اسلام اصیل به شکل نهضت

راجع به صلح از ابعاد مختلف صحبت کرده‌‌ایم؛ حالا مسئله این است که بعد از صلح امام حسن مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) کار به شکلى هوشمندانه و زیرکانه تنظیم شد که جریان اسلامى وارد کانال آلوده‌‌اى که به نام خلافت ــ و در معنا سلطنت ــ به‌‌ وجود آمده بود نشود؛ این هنر امام حسن مجتبىٰ (علیه‌‌السّلام) بود. امام حسن مجتبىٰ کارى کرد که جریان اصیل اسلام که از مکّه شروع شد و به حکومت اسلامى رسید و به زمان امیرالمؤمنین و به زمان خود او رسید، در یک مجراى دیگرى جریان پیدا بکند، منتها اگر نه به شکل حکومت ــ زیرا ممکن نیست ــ لااقل دوباره به شکل نهضت. این دوره‌‌ى سوّم اسلام است. اسلام دوباره شد نهضت؛ اسلامِ ناب، اسلامِ اصیل، اسلامِ ظلم‌‌ستیز، اسلامِ سازش‌‌ناپذیر، اسلامِ دور از تحریف و مبرّا از اینکه بازیچه‌‌ى دست هواها و هوس‌‌ها بشود، باقى ماند؛ منتها در شکل نهضت باقى ماند. و از زمان امام حسن (علیه الصّلاة …

حق عظیم امام حسن (ع) بر بقای اسلام

… منتهى بشود، امام حسین هم باید در همین ماجرا کشته میشد؛ اصحاب برجسته هم باید کشته میشدند؛ حجربن‌‌عدی‌‌ها هم باید کشته میشدند؛ همه باید از بین میرفتند. کسى که بماند و بتواند از فرصتها استفاده بکند و اسلام را در شکل ارزشى خودش باز هم حفظ کند، دیگر باقى نمیماند. این حقّ عظیمى است که امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) بر بقاى اسلام دارد.

حق عظیم امام حسن (ع) بر بقای اسلام

… بشود، امام حسین هم باید در همین ماجرا کشته می‌شد، اصحاب برجسته هم باید کشته می‌شدند، حجربن‌عدی‌ها هم باید کشته می‌شدند، همه باید از بین می‌رفتند، کسی که بماند و بتواند از فرصت‌ها استفاده بکند و اسلام را در شکل ارزشی خودش بازهم حفظ کند، دیگر باقی نمی‌ماند. این، حق عظیمی است که امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام بر بقای اسلام دارد. (1369/1/22)

آماده نبودن زمینهٔ قیام به‌سبب کمی رشد مردم و فراوانی تبلیغات و پول دشمن

بنابراین در زندگی امام حسن (ع) و در کلمات این بزرگوار، این معنی واضح است، گرچه در آن دوران زمینۀ چنین قیامی آماده نبود، زیرا رشد مردم کم و تبلیغات و امکانات مالی دشمن خیلی فراوان بود. دشمن از شیوه‌هایی استفاده می‌کرد که امام حسن نمی‌توانست از آن شیوه‌ها استفاده کند، مثل دادن پول‌های بی‌حساب، جمع‌کردن افراد غیر موجّه و ناصالح که امام از این کارها نمی‌توانست بکند، چرا که دست او باز بود، و دست امام حسن بسته. پاسدار اسلام، ش6

رد گمان ترس آن حضرت از جنگ و شجاعت و دلاوری‌های فراوان او

روش‌های جریان حق؛ جریان حق هم بیکار که ننشسته بود درمقابل این تهاجم باطل. آنها هم روش‌هایی داشتند که به‌طورخلاصه عبارت است از: اول، مقاومت و تحرک قدرتمندانه. بعضی خیال می‌کنند امام حسن مجتبی ترسید که بجنگد؛ نه. امام حسن مجتبی قاطعانه عازم به جنگ بود و جزو شجاعان عرب است. من نگاه می‌کردم توی کتاب، در شرح دلاوری‌های امام مجتبی در قضایای مختلف، دلاوری‌های آن حضرت در جریانات مختلف خیلی زیاد است. منتها در جنگ‌های امیرالمؤمنین، آنجایی که میدان جنگیدن بود، خودِ امیرالمؤمنین مانع می‌شد از جنگیدن امام حسن و امام حسین، نمی‌گذاشت اینها بروند خودشان را در خطر قرار بدهند. بعضی گفتند که چرا شما محمدبن‌حنفیه[35] را می‌فرستی جلو، او هم پسرت است، امام حسن را …

راهبرد حفظ جریان عمیق و اصیل در اقلیت به‌جای جریان عمومی رو به زوال

و اما گروه مغلوب با گروه فاتح چه کردند؟ آنها استراتژی‌شان را این قرار دادند که در میان این فضای بسیار فتنه‌آمیز و غبارآلوده و بسیار خطرناک و مسموم، یک جریان حقی را سازماندهی کنند و شکل بدهند و به‌عنوان ستون اصلی حفظ اسلام این جریان را پیش ببرند. حالا که نمی‌توانیم کل جامعه را در پوشش تفکر درست اسلامی قرار بدهیم، پس به‌جای روی‌آوردن به یک جریان رقیق و رو به زوال ـ که همان جریان عمومی است ـ یک جریان عمیق و اصیل را در اقلیت و در زیر پوشش نگه می‌داریم تا بماند و تضمین‌کنندۀ حفظ اصالت‌های اسلام باشد. این کار را امام حسن کرد. یک جریان محدودی را به‌وجود آورد، یا بهتر بگوییم سازماندهی کرد، که این جریان همان جریان یاران و صحابۀ اهل‌بیت است، جریان تشیّع. که اینها در طول تاریخ اسلام، در طول دوران‌های سیاه و خفقان‌آلود، ماندند و موجب شدند و تضمین کردند بقای اسلام را. اگر اینها نبودند …

کار بنیانی ده‌ساله در پرورش یاران و تضعیف دستگاه معاویه

..کار امام حسن (ع) کار بنیانی و بسیار عمیق و زیربنایی بود. ده سال امام حسن با همان چگونگی‌ها زندگی کردند. در این مدت افرادی را دور خود جمع کرده و پرورش دادند. عده‌ای در گوشه و کنار با شهادت خودشان، با سخنان مخالفت‌آمیز خودشان با دستگاه معاویه مخالفت کرده و در نتیجه آنها را تضعیف نمودند.

نداشتن یاوری که علی (ع) داشت و عبور سالم از تنگنایی بی‌مانند

… به سر آورد، که شرح و تفصیل و تشریح این پنج سال خیلی مفصّل است. امام حسن دنبال امیرالمؤمنین را گرفت. شش ماه را هم امام حسن در کوران یک بحران عجیب، با همین دردسرهای عجیب گذرانید. تا اینکه بعد از گذشت شش ماه، امام حسن واقعیتی را درک کرد و رسید به یک نقطۀ خاص. نه اینکه امیرالمؤمنین گفته بود: «وَ قِیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» من چون یاور داشتم، دانستم که حجت خدا بر من تمام است و بایستی قدرت را در دست بگیرم؛ همین ناصری که آن روز علی داشت، امروز حسن علیه‌السلام نداشت؛ همین. ماجرای امام حسن خلاصه می‌شود در این. در یک تنگنای عجیب قرار گرفت، در یک مضیقه‌ای که هیچ انسان بزرگی از این مضیقه نمی‌تواند به سلامت رد بشود، اما امام حسن علیه‌السلام به سلامت رد شد. (51/11/22)

خطبهٔ امام حسن در توصیف امیرالمؤمنین پس از شهادت او

در روزی که امیرمؤمنان [در سن شصت‌وسه‌سالگی] به شهادت رسید و مردم با امام حسن علیه‌السلام بیعت کردند به خلافت، امام مجتبی در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. امام حسن به مردم این‌چنین فرمود: «لَقَد قُبِضَ فی هَذِهِ اللَّیلَةِ رَجُلٌ لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»[1] یعنی ای مردم، خدا دیشب کسی را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده، از حیث عمل و تلاش و کار برای خدا، به پایۀ او نرسیده‌اند و نخواهند رسید. «وَ قَد کانَ رَسولُ‌اللهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَسَلَّمَ یُعطیهِ رایَتَهُ فَیُقاتِلُ وَ جِبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ عَن یَسارِهِ فَما یَرجِعُ حَتَّی یَفتَحَ اللهُ عَلَیهِ» یعنی پیامبر پرچم جهاد را به علی می‌سپرد و علی به صحنۀ جنگ می‌رفت، جبرئیل امین در …

اعلان جنگ پس از بیعت و حساب‌شده بودن آغاز لشکرکشی

امام حسن علیه‌السلام که به خلافت رسیدند، باید چه‌کار می‌کردند؟ خب معلوم بود دیگر، لشکر حاضر، آماده در اردوگاه، دشمن هم معلوم، راه هم مشخص، هدف هم که فرق نکرده ـ حکومت علی و حکومت حسن که تفاوتی ندارند ـ باید راه می‌افتاد؛ لذا به‌مجردی‌که حضرت به خلافت رسید و جمع عام مسلمان‌ها با امام حسن بیعت کردند، حضرت اعلان کرد، گفت می‌رویم به‌طرف جنگ، کسی هم مخالف نبود. پس شروع لشکرکشی یک کار حساب‌شده بود.

رد طعن مورخان مغرض به لشکرکشی او بدون نیرو و امکانات

عده‌ای از تاریخ‌نویس‌های مغرض یا بی‌اطلاع، گوشه‌کنار نِقی به امام حسن زدند در طول تاریخ، که خب، حالا شما که نیرو نداشتید، امکانات نداشتید، چرا لشکرکشی کردید؟ نه! قضیه این‌طوری نبود، نیرو بود، امکانات هم بود. (65/3/4) [حضرت] نمی‌توانست که به جنگ نرود و بایستی حرکت می‌کرد، دنبالۀ کار امیرالمؤمنین علیه‌السلام را می‌گرفت و می‌رفت، و امام تمام آنچه را که برای یک فرمانده لازم هست، اینها را انجام دادند. (51/1/24) هم حرکت کردند، هم از اطراف‌واَکناف جهان اسلام در آغاز کار [به دعوت ایشان] پاسخ دادند.

عزم قطعی بر جنگ با معاویه تا پیروزی کامل

امام حسن راه افتادند، حدود شش ماه هم طول کشیده ماجرای لشکرکشی. (65/3/4) امام مجتبی علیه‌السلام رفتند به‌طرف میدان جنگ، عده‌ای را هم فرستادند...زبدۀ سپاه امام حسن مجتبی علیه‌السلام در حدود دوازده‌هزار ـ که اختلاف زیاد است ـ در زیر آسمان «مَسکِن»[1] روبه‌روی لشکر معاویه قرار گرفت.[2] امام مجتبی به‌حسب ظواهر امر، عازم بر جنگ است. هیچ تردیدی از کلمات امام مجتبی برنمی‌آید که می‌خواهد با معاویه بجنگد و بنا دارد که این جنگ را تا پیروزی کامل ادامه بدهد. در خطابه‌هایی که امام مجتبی بیان می‌کند و ایراد می‌کند، همه‌جا نشانه‌های اینکه امام عازم بر جنگ است، مشاهده می‌شود. بعد هم زبدۀ سپاهیان را فرستاده است و روبه‌روی لشکر معاویه قرار گرفته‌اند. (51/1/24)

پرسش از نقش و موضع امام در جهاد ۲۵۰‌سالهٔ امامان

مسئلۀ دوم که باید دربارۀ آن بحث بکنیم، مسئله‌ای است در مرتبۀ بعد. و آن این است که در جهاد مداوم و مستمری که امامان اهل‌بیت، دویست‌وپنجاه سال سرگرم به آن بودند، امام مجتبی چه نقشی دارد؛ موضع امام مجتبی در این جهاد 250 ساله چیست؟ این مسئله‌ای است که هم از مسئلۀ اول دقیق‌تر است، و هم برای بسیاری از کسانی که دستشان در کار این مسئله هست، ناشناخته‌تر. (51/1/25)

ریشه‌داشتن نسبت مطلاق‌بودن امام در سخن منصور عباسی

مسئلۀ تعدد زوجات امام حسن علیه‌السلام که مِطلاق[5] بوده است ـ زن می‌گرفته و طلاق می‌داده ـ به‌حسب تحقیقی که یکی از نویسندگان عرب معاصر ما[6] انجام داده است، ریشه‌اش به منصور عباسی برمی‌گردد؛ و شگفت آنکه امروز، خودِ ما جاهلان، سخنی را که از زبان منصور و از حلقوم عداوت و خصومت بیرون آمده است، تکرار می‌کنیم، و احیاناً در صدد توجیه و تأویلش برمی‌آییم. این دست دشمن است؛ دست دشمن کوشش می‌کند تا چهرۀ واقعی و اصیل حادثۀ صلح را از نظر مردم پوشیده بدارد، و …

نزاع امام با معاویه، نزاع دو فکر نه دو مدعی حکومت

اساساً باید ببینیم نزاع میان امام حسن علیه‌السلام و معاویه، مگر نزاع دو منازع خلافت بود؟ اگر ما این منازعه را به‌معنای منازعۀ میان دو مدعی حکومت و زعامت بگیریم، مطلب به همین دست‌اندازهایی که حالا افتاده است، طبعاً باید بیفتد؛ ولی مسئلۀ میان امام و معاویه، مسئلۀ منازعۀ میان دو مدعی سلطنت و حکومت نبود؛ منازعۀ دو فکر بود. منازعۀ یک ایدئولوژی انقلابیِ تکامل‌طلب و انسان‌ساز بود، با یک فکر ارتجاعی فردی که همه‌چیز را برطبق منافع شخصی خود توجیه و تحلیل می‌کند. و به عبارت خیلی روشنی ـ که در فرهنگ اسلامی کاملاً قابل درک است ـ مبارزۀ میان توحید و شرک بود، و مبارزۀ میان ایمان و کفر. ماهیت مبارزه میان امام و معاویه، اصلاً این است.

پیوستگی مبارزهٔ امام با معاویه با مبارزهٔ پیامبر با ابوسفیان

وقتی‌که ما چهرۀ جنگ میان امام مجتبی علیه‌السلام و معاویه را به این صورت شناختیم، بالطبع می‌فهمیم که این مبارزه مربوط به سال چهلم هجری نبود، یعنی سال شهادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و به حکومت نشستن امام مجتبی علیه‌السلام. مسئله مربوط به لااقل نیم قرن و بیشتر، پیش از آن روز بود؛ یعنی [مقابلۀ] میان خاتم‌الانبیا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و میان ابوسفیان. این همان جنگی بود که سیزده سال، پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در مکه به آن دچار بود، و بعد که به مدینه عزیمت کرد و جامعۀ اسلامی را تشکیل داد و شکل مطلوب را به گروه انسان‌های پیرو خود بخشید، میان مدینه و مکه این جنگ برقرار بود. این همان مبارزۀ مرگ و زندگی است …

لشکرکشی به سوی معاویه در ادامهٔ کار پیامبر و امیرالمؤمنین

امام مجتبی علیه‌السلام که لشکریان پیرو خود را جمع می‌کند و برای جنگ، عده‌ای را به «مَسکِن»می‌فرستد و عده‌ای را با خود به مدائن می‌برد، و برای سپاه خطبه می‌خواند و آنها را بر جنگ تحریض می‌کند، درحقیقت ادامۀ همان کاری را می‌کرد که پیش از او پدرش امیرالمؤمنین علیه‌السلام با همین گروه و اَسلاف[11] این گروه انجام داده بود، و پیش از او پیامبر. کارِ امام مجتبی علیه‌السلام یعنی لشکرکشی او به‌طرف معاویه، کارِ تازه‌ای نبود. بعضی از مورخین ساده‌دل ـ اگر نگوییم مغرض ـ به امام مجتبی تاختند که چرا ایشان بعد از آنکه به خلافت رسید و مردم با او بیعت کردند، به فاصلۀ مدتی که حداکثر مدت آن دو ماه است، از کوفه حرکت کرد و به مدائن رفت و عده‌ای را به مَسکِن فرستاد؟ چرا به جنگ معاویه شتافت؟ …

پیمودن خط پیامبر و امیرالمؤمنین در مبارزه با معاویه

… سالیانی، به‌شکل مکتب علوی درمقابل مکتب اموی، این درگیری وجود داشت و امیرالمؤمنین علیه‌السلام که با معاویه می‌جنگید، توحید بود که با شرک می‌جنگید، اسلام و ایمان بود که با کفر مبارزه می‌کرد و جنگ‌های زمان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بود که تکرار می‌شد. بعد هم که نوبت به امام مجتبی رسید، صحنه همان صحنه است، صحنه‌گردان عوض شده است. پس امام مجتبی علیه‌السلام در مبارزه‌ای که ابتدائاً با معاویه شروع کرد و تجهیز لشکر و فراهم‌آوردن سپاه و رفتن به میدان جنگ و فرستادن عده‌ای از زبدگان سپاه به میدان جنگ، در تمام این کارها، دنبالۀ خطی را که جدش پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و پدرش امیرالمؤمنین علیه‌السلام رفته بودند، می‌پیمود؛ در همین راه قدم برمی‌داشت. بنابراین جنگ میان این دو، جنگ دو منازع بر سر حکومت نبود، جنگ میان دو فکر بود یا جنگ میان یک فکر انقلابی و یک عده افراد یا یک تشکیلات ضد انقلاب؛ یک‌چنین مبارزه‌ای بین امام حسن و معاویه شروع شد. (51/1/24)

تفاوت شرایط عینی جامعهٔ تحت حکومت امام با قلمرو معاویه

حالا امام حسن علیه‌السلام درمقابل معاویه قرار گرفته است. مردم به امام مجتبی مؤمنند؛ یعنی به ظاهر با او بیعت کرده‌اند و حکومت او را عموم مردمی که در قلمرو حکومت علوی بودند، گردن نهادند...اما شرایط عینیِ دو حکومت و دو منطقه‌ای که در یک منطقه امام مجتبی علیه‌السلام قرار دارد و در یک منطقه معاویه، بسیار باهم متفاوتند. چیزهایی در جامعه‌ای که حسن علیه‌السلام بر آن حکومت می‌کند وجود دارد، که در هر جامعه‌ای و در زیر سایۀ هر حکومتی، این‌گونه مسائلی وجود داشته باشد، فلج‌کننده است. و درمقابل، معاویه از امتیازاتی در اجتماعِ خود برخوردار است که در هر حکومتی و در هر جامعه‌ای، این امتیازات باشد، او کامیاب و موفق می‌شود. نویسندۀ عرب‌زبان مصری، عباس عقّاد، حکومت علی علیه‌السلام و معاویه را این‌طور بیان می‌کند: بعد از مرگ عثمان، معاویه بر منطقه‌ای حکومت می‌کرد که در آن مطلقاً اختلاف و نفاق نبود و همه باهم، هم‌دل و هم‌زبان بودند، و علی علیه‌السلام به حکومت منطقه‌ای رسید که در آن …

پارسایی و پایبندی شدید امام به اصول و دوری از ریا، نه سادگی

… و دستگاه امام حسن، اصول، هم مورد قبول است و هم به‌شدت و با سخت‌گیری مورد عمل. این‌هم یک فرق بین اینجا و آنجاست. معاویه یک فرد ریاکار بود، در باطن یک عملی را انجام می‌داد، اما در ظاهر، ضد آن را به مردم وانمود می‌کرد. و امام حسن از این صفت شوم هم برکنار بود. ریا نمی‌کرد. آن‌چنان‌که می‌اندیشید و مصلحت بود و حق بود، ظاهر قضایایش هم آن‌چنان بود. و همۀ مردم می‌دانستند و می‌فهمیدند. آن‌چنان پارسایی امام حسن و پایبندی او به اصول، شدید بوده است که بعضی آن را به «سادگی» تعبیر کرده‌اند، درحالی‌که مسئله، مسئلۀ سادگی نیست. اگر دیروز مردم خیال می‌کردند که اینها سادگی است، امروز دیگر روشن است که اینها سادگی نبود. دربارۀ علی علیه‌السلام هم همین سادگی‌ها گفته می‌شد و بعد به برکت تحقیق، به برکت دقت، به برکت پیشرفت افکار، روشن شد که اینها سادگی نبوده است؛ اینها پایبندی به اصول است که …

کاردانی و تیزهوشی امام در صلح فراتر از اندیشهٔ امثال معاویه

… پیش ببرد. این اسمش زرنگی نیست، این درایت و هوش نیست؛ این شیطنت است، یک نوع شیطنت است. خب، اِشکال ندارد، این فضیلت شیطنت برای معاویه ثبت بشود در تاریخ، ولی تدبیر چیزی است، کاردانی و حساب‌شده کارکردن ماهیتاً یک چیزی است غیر از شیطنت؛ تیزهوشی فرق دارد با شیطنت. امام حسن علیه‌السلام درمقابل این صفت معاویه، فردی بود که آن شیطنت را اِعمال نمی‌کرد؛ اما کاردانی و تیزرأیی و تیزهوشی امام حسن علیه‌السلام آن‌چنان است که وقتی انسان درست دقت کند و ماجرای صلح را درست تحلیل کند و بفهمد، خواهد دید که خیلی عمیق و خیلی جالب‌تر از آنچه که امثال معاویه، حتی فکرش را بکنند و بتوانند حساب بکنند، امام حسن علیه‌السلام فکر کرده و اندیشیده و عمل کرده است.

حکومت بر جامعه‌ای خسته و دور از روح اسلام که هدف امام را درک نمی‌کرد

پنج سال هم مردم جنگیده‌اند. این‌هم یک مسئلۀ دیگر است. پنج سال مردمِ کوفه مبارزه کرده‌اند و جنگیده‌اند و خسته‌اند. خب، در یک‌چنین جَو اجتماعی، امام حسن علیه‌السلام می‌خواهد با معاویه بجنگد. امام حسن علیه‌السلام وارث این‌چنین جامعه‌ای است؛ جامعه‌ای که از روح اسلام دور است و خوبان در آن در اقلیتند و اسلام‌شناسان خیلی در نُدرتند. امام حسن در جامعه‌ای به حکومت نشسته است که خیلی کمند کسانی که با فکر او و با ایدۀ اسلامی او، آشنا باشند. هدف او را خیلی کمند کسانی که بفهمند و درک کنند و به آن هدف علاقه‌مند باشند. اما معاویه بر جامعه‌ای حکومت می‌کند که مردمی که پیرامون او هستند، همه با هدف او موافقند، و هدف معاویه چیست؟ هدف معاویه، به پولِ بیشتر و به قدرتِ بیشتر رسیدن [است]، و نزدیکان، و بعدش، نزدیکِ نزدیکان، و بعد هم عامۀ رعیت خود را تا آنجایی که لازم بداند، از این …

پرهیز امام از تطمیع و رشوه و عمل‌نکردن جز به حق و قانون

ازطرف دیگر، معاویه به رشوه خیلی اعتماد و اعتقاد دارد؛ خیلی معتقد است به رشوه، و خوب هم فهمیده. و در دستگاه امام حسن علیه‌السلام جز مُرّ حق و مُرّ قانون، به هیچ‌چیز عمل نمی‌شود. از ناحیۀ دیگر، کسانی در تشکیلات امام حسن، از تطمیع‌های معاویه ـ نه رشوۀ فعلی، رشوۀ به وعده ـ از تطمیع‌های او، که دخترم را به تو می‌دهم، خواهرم را به تو می‌دهم، چقدر پول می‌دهم، حکومت کجا را می‌دهم، برخوردار شدند. و امام حسن معنی ندارد به یک کار مشابهی دست بزند. معنی ندارد که امام حسن علیه‌السلام بنویسد به عمرو عاص، که اگر تو به معاویه خیانت کردی، من به تو چنین حکومتی خواهم داد؛ نه! عمرو عاص و معاویه ندارد برای امام حسن، عمرو عاص هم مثل معاویه است، معاویه هم مثل عمرو عاص است. هرکسی در آن تشکیلات است، هرکسی با آن طرز فکر است، برای امام حسن حکم واحدی دارد. برای امام حسن افراد مطرح نیستند. هرکه ضد حق است و غیر حق است، در منطق امام حسن، باطل …

صفر بودن احتمال پیروزی امام بر معاویه با یاران موجود

… شیوۀ کار و به‌عنوان تاکتیک کار، یک مورد، حتی یک عمل شرک‌آلود و شرک‌آمیز [انجام دهد]، معنی ندارد؛ این ضدیت با اصول است. پایبند‌بودن به اصول، اجازه نمی‌دهد به امام حسن علیه‌السلام که از روش‌های باب معاویه و شایستۀ معاویه و ناشایستۀ با امام حسن استفاده کند. و اوضاع طوری شد که خلاصه‌اش در این کلمه هست: امام حسن هرچه نگاه کرد به اطراف، دید امکان غلبه‌یافتن بر معاویه، احتمالش برابر با صفر است؛ صفر! باز مجبورم برای ثابت‌کردن این قسمت از ماجرا، شما را احاله کنم به کتاب‌هایی که نوشته شده است در این زمینه. لکن از نظر یک مورخی که خیلی هم عمیق نباشد، امروز مسلّم است و روشن به نظر می‌آید که ممکن نبود که آن لشکر غلبه کند. احتمال اینکه امام حسن بتواند با آن عده‌ای که اطرافش هستند، بر لشکر معاویه پیروز بشود و او را شکست بدهد، برابر با صفر بود، امکان نداشت. (51/1/24)

شجاع‌ترین چهرهٔ تاریخ اسلام

این است که من معتقدم امام حسن مجتبی، شجاع‌ترین چهرۀ تاریخ اسلام است. بله! می‌پرسید که از علی علیه‌السلام هم شجاع‌تر است؟ از برادرش حسین علیه‌السلام شجاع‌تر است که در میدان جنگ و آن جنگ خونین، با آن فداکاری عجیب، خودش را به کشتن داد؟ بنده معتقدم که..شجاعت واقعی این است که انسان برطبق آنچه مصلحت فکر و ایدئولوژی اوست اقدام کند، اگرچه …

نترسیدن از مرگ، دانستنی از دودمان هاشمی او

ببینید مسائلی هست که اینها هیچ سند تاریخی‌ای لازم ندارد، هیچ! مسائلی است که انسان به‌خودی‌خود، با مختصر تفکری اینها را می‌فهمد. اگر کسی بخواهد بفهمد که آیا امام حسن از مردن می‌ترسد یا نه، احتیاج ندارد به اینکه سندی در تاریخ بگوید امام حسن مرد شجاعی بود و از مردن نمی‌ترسید؛ کافی است که ما بدانیم حسن‌بن‌علی علیه‌السلام از دودمان هاشمی است؛ دودمانی که مرگ همیشه بازیچه‌اش بوده است و از مرگ نمی‌ترسیدند؛ و فرزند علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام یعنی آن شیرمرد شجاع خدا و پیامبر و اسلام است، و برادر بزرگ و مُطاعِ[9] حسین‌بن‌علی علیه‌السلام؛ این خانواده‌اش و دودمانش است. ازطرفی، آن‌کسی‌که از مسند خلافت و حکومت اسلام به زیر آمده باشد و سیل تهمت‌ها به‌طرف او سرازیر بشود، مگر زندگی برایش چقدر لذت‌بخش است که مردن در راه فکر و عقیده را بر آن ترجیح ندهد و یک‌چنین زندگی‌ای را بپذیرد؟ و از اینها گذشته، …

شجاعت در واقعهٔ ساباط، محاصرهٔ خانهٔ عثمان و جنگ‌های امیرالمؤمنین (ع)

در همین واقعۀ «ساباط» که به او حمله کردند، شجاعت امام معلوم شد. در واقعۀ عثمان که خانۀ عثمان را محاصره کردند، شجاعت امام مجتبی در آنجا به‌نحو آشکاری به ثبوت رسید. در جنگ‌های امیرالمؤمنین، شجاعت و بیمناک‌نبودن از مرگ و استقبال مرگ در کارهای امام مجتبی واضح و آشکار است. و علاوه‌بر اینها، معاویه، دشمن امام مجتبی، از شجاعت امام مجتبی تعریف می‌کند. خواهید پرسید که چطور شده که معاویه بر سر لطف آمده با امام مجتبی و از او تعریف می‌کند؟ از این تعریف‌ها در تاریخ، از معاویه و از عمرو عاص و زیادبن‌ابیه و عبدالله‌بن‌زبیر و دشمنان سرسخت …

شجاعت و نترسیدن از مرگ به گواهی نامهٔ معاویه

در نامه‌ای که معاویه به مناسبتی به زیادبن‌ابیه می‌نویسد،[11] می‌گوید که این فرزندِ آن کسی است که هرکجا می‌رفت، مرگ با او و پابه‌پای او می‌رفت؛ مرگ با او می‌رفت! و «شیر را بچه همی ماند بدو»[12]، جمله‌ای دارد که درست ترجمۀ همین است: «وَ هَل یَلِدُ الرِّئبالُ اِلّا نَظیرَهُ»[13] آیا شیر جز نظیر خود را و جز موجودی مثل خود را مگر می‌زاید و از شیر به‌وجود می‌آید، یعنی شیر را بچه همی ماند بدو. پس امام حسن علیه‌السلام شجاع است، از مرگ نمی‌ترسد، برای او زنده‌ماندن مسئله‌ای نیست که او را به تحمل یک وضع آن‌چنانی وادار کند. (51/1/24)

حفظ جریان حق و جلوگیری از نابودی اسلام با صلح

انتقال قدرتی که [از بنی‌امیه به بنی‌عباس] انجام گرفت، این‌قدر برای دنیای اسلام فاجعه‌بار بود؛ و امام حسن مجتبی علیه‌الصلاة‌والسلام را، ضعف‌های خواص و ناآگاهی‌های عوام مجبور کرد که [صلح را] قبول کند. البته اگر امام مجتبی علیه‌السلام آن صلح را انجام نمی‌داد، وضع به‌مراتب بدتر می‌شد. اگر امام حسن مجتبی جنگ را ادامه می‌داد و به دست معاویه به شهادت می‌رسید، هیچ‌چیز از اسلام باقی نمی‌ماند. باز تظاهری که دستگاه معاویه می‌کرد به اسلام و گرایش به احکام اسلامی، به‌خاطر آن جریان حقی بود که امام مجتبی آن جریان را حفظ کرد در جامعه. چون او بود، اگر او نبود که به‌کلی همه‌چیز از بین رفته بود. اما آنچه پیش آمد و آن‌کسانی‌که حکومت را به‌دست گرفتند، این خصوصیات و این روش‌ها را داشتند. (68/2/7)