۷۳. گسترش فراگیر شبکۀ تشیّع در زمانۀ امام رضا (علیهالسلام)
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
اسلام یعنی انقلاب در همۀ ارزشها و معیارها و بنیادهای فکری و اجتماعی در جامعه. اینها از هم جدا نیست. اسلام یک انقلاب است، و انقلابِ درست و واقعی، اسلام است. اندیشۀ اسلامی یعنی همان اندیشۀ انقلابی قرآنی، که بهکلی از زبان و دل و مغز و قلم و کتاب و گفتۀ آنکسانیکه اطراف تخت خلافت را گرفته بودند، دور بود. اینجا لازم بود که مردم آگاه بشوند در جامعه چه میگذرد؛ بدانند آنچه به نام خلافت پیغمبر در متن جامعه مطرح است، خلافتِ پیغمبر که نیست، بلکه خلافت شیطان است! که مردم اگر میدانستند، تحمل نمیکردند و همیشه همینطور است. چه کسی این را باید به مردم بگوید؟
فکر اسلامی این را به ما یاد میدهد که ما به مردم آگاهی بدهیم؛ برخلاف تفکرات مادی. در مبارزۀ ملت ایران هم مسئله همین بود. مردم تا نمیدانند، تحمل میکنند؛ اما هنگامیکه دانستند، دانستند که ضد اسلام است، دانستند که ضد انسانیت است، دانستند که آنچه بر مردم میرود برخلاف خواست خداوند و امر خداست؛ اینها را که دانستند، حرکت میکنند. برخلاف تفکرات مادی! تفکرات مادی نمیگوید به مردم آگاهی بدهید، میگوید در مردم نارضایی را تشدید کنید، درحالیکه تشدید نارضایی نمیتواند راه به جایی ببرد. ایبسا مردمی که در سختترین رنجها زندگی میکنند، اما چون آگاهی ندارند، حتی نارضایی هم ندارند.
مبارزۀ سیاسی ائمۀ ما اینطوری بود که به تمام اطرافواکناف کشور بزرگ اسلامیِ آن روز، مبلّغانی را بفرستند تا به [مردم] چند چیز را بگویند. اول بگویند که خلفا غاصبند. این خلفایی که در رأس کارند، اعم از هارون، منصور، خلفای بنیعباس یا خلفای بنیمروان، اینها غاصب مقام خلافت الهی هستند، و دنبالهروی مسلمینِ بزرگ صدر اسلام نیستند. این یک.
دوم به مردم بفهمانند که اینها غاصب بیتالمالند.
سوم به مردم بگویند و خبر بدهند که حاملان اصلی اسلام و مفسّران واقعی قرآن، یعنی فرزندان پیغمبر، صاحبان حق خلافت و حق حکومتند.
چهارم به مردم بگویند که اگر میخواهند مسلمان و مؤمنِ واقعی باشند، بایستی پیوندشان را با خاندان پیغمبر محکم کنند؛ ولایت. ولایت یعنی این. مردم ما خیال میکنند ولایت یعنی اسم علی را آوردن، مدح علی را خواندن، محبت علی را داشتن. محبت علی داشتن کافی نیست. پیوند با علی، پیوند با خاندان پیغمبر، پیوند فکری، پیوند روحی، پیوند عملی، این معنای ولایت است. و تشیّع این بود در دوران ائمۀ هدی علیهمالسلام. همینیکه در روایات میشنوید، یک جمعی آمدند خدمت امام علیهالسلام گفتند ما شیعیانیم،[1] حضرت گفتند: شیعیان! بعد که توضیح دادند، [حضرت] فرمودند نه، شما شیعیانِ من نیستید. شیعیان من این صفت، این صفت، این صفت را دارند. این، معنایش این است؛ صِرف اعتقاد، صِرف ادعا کافی نیست.
این مبارزۀ سیاسی ائمه بود که بفرستند مبلّغان و دُعاتشان را به تمام اکناف عالم اسلامی، و این حقایق را به آنها بگویند: غاصببودن خلیفه نسبت به مقام حکومت، غصب سیاسی؛ غاصببودنِ خلیفه نسبت به اموال مردم، غصب اقتصادی؛ حضور صاحبان حق در متن جامعه، ائمۀ هدی علیهمالسلام؛ لزوم پیوند با آنها، ولایت. اینها را میرفتند به مردم میگفتند. و فرزندان موسیبنجعفر و پیروان راستین مکتب امامت، در این بیابانها، شهرها، میان روستاها، به راه افتادند؛ و بیشتر اینها هم برای دوران علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه است.
این امامزادههایی که شما ملاحظه میکنید در سراسر ایران، در فلان کوه، در فلان درهاند، اینها همین است. بعضی از اینها کسانی هستند که در زمان حیات علیبنموسی الرضا از دنیا رفتند یا شهید شدند. بعضی هم آنهایی هستند که بعد از شهادت علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه بهوسیلۀ عمّال حکومت مأمون قلع و قمع شدند. غالباً در کوهها، در این روستاهای دوردست، در نقاط صعبالعبور، (59/6/30) این بزرگواران میآمدند و مردم این مناطق، با محبتشان، با معرفتشان، با بلندنظریشان و با شجاعتشان ـ که انسان باید شجاعت داشته باشد تا دشمنانِ مغضوب دستگاه خلافت عباسی را با آغوش باز در میان خود جای دهد ـ عزیزان و جگرگوشگان خاندان پیغمبر را در میان خود جا دادند. تا وقتیکه به مرور زمان، مأموران عباسی اینها را کشف کردند و در هر نقطهای که بودند، بر سرشان ریختند و شهیدشان کردند. (79/8/27)
بعد به برکت هرکدام از این بزرگمردان و ستارگان درخشان، یک آبادیای، یک شهری، یک مرکز تجمعی [درست] شد. این مبارزۀ سیاسی علیبنموسی الرضا را میفهماند. که در آن روز به تمام اطرافواکناف کشور اسلامی، این مبلّغین را میفرستند. شما میتوانید این را به یاد بیاورید.
خوشبختانه روزگار ما روزگاری است که میتواند قضایای مهم صدر اسلام را برای ما منعکس کند. [دوران مبارزۀ] ایرانِ خودِ ما، همین وضعیت را داشت؛ مبلّغین، گویندگان، طلاب در اطراف این کشور بزرگ، برای مردم روستا، برای مردم شهر، دور از چشم دشمن [سخن میگفتند]، با تقیّه ـ یعنی با ظاهر روضهخوانی و با باطنِ بردن پیام انقلاب به دوردستترین نقاط ـ تا آن مأمور نفهمد، تا فرماندار نفهمد، تا ژاندارم نفهمد و اینها بتوانند کارشان را انجام بدهند. (59/6/30) من یکوقت این را به زنبور عسل تشبیه کردم. 70/8/201 «وَ اَوحیٰ رَبُّکَ اِلَی النَّحلِ اَنِ اتَّخِذی مِنَ الجِبالِ بُیوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعرِشونَ * ثُمَّ کُلی مِن کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسلُکی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یخَرُجُ مِ بُطونِها شَرابٌ مُختَلِفٌ اَلوانُهُ فیهِ شِفآءٌ لِلنّاسِ اِنَّ فی ذَلِکَ لَآیَةً لِقَومٍ یَتَفَکَّروَ»[3] حقایق را میمکیدند. (74/3/3) از رزق طیّب و طاهر اندیشۀ انقلابی [میمکیدند و] به روستاها میرفتند، به شهرها میرفتند، به مجالس میرفتند، در خانههای مردم میرفتند، با مردها، با زنها، با جوانها، با همه صحبت میکردند، آنها را ذهناً آمادۀ انقلاب بزرگی میکردند. (62/1/9) و عسل ناب را به تشنگان حقیقت میدادند، که «فیهِ شِفآءٌ لِلنّاسِ». (74/3/3) دقیقاً یکچنین وضعیتی در دوران علیبنموسی الرضا بهوجود آمد.
در طول زندگی هارون، این مسئله مکتوم ماند و هارون نتوانست کشف کند که امام علیبنموسی الرضا چه میکند. (59/6/30) بعد از آنکه موسیبنجعفر شهید شدند، هارونالرشید فوراً به حاکم مدینه یک نامهای نوشت...میدانست که بالاخره [امام] یک جانشینی دارد و آن جانشین برایش همان خطر موسیبنجعفر را بهوجود خواهد آورد. لذا نامه نوشت به مدینه، که بگرد در اولاد موسیبنجعفر ـ که اولاد هم زیاد دارد ـ ببین که چه کسی جانشین است و این جانشین چهکار میکند. تحقیقات کردند و گفتند که در اولاد موسیبنجعفر، آنکه از همه به پدرش نزدیکتر بود و شایستهتر بود و مورد توجه بود، علیبنموسی است. او باید جانشینش باشد. فوراً [پیغام دادند] که زودی ببینید علیبنموسی چهکار میکند. گزارشی که از حاکم مدینه، بعد از مثلاً یک ماه، دو ماه به دست هارون رسید، این بود که ما دربارۀ علیبنموسی تحقیق کردیم، دیدیم که این جوان به کارهای کوچک زندگی مشغول است. یک خروس و یک بز خریده، و اینها را برده در خانه و با همینها مشغول به گذرانِ زندگی است. خلاصه، دارد خروسداری و بزداری و دامداری میکند، آنهم در یک حد کوچک. حالا شاید هم [تعبیرشان] این بود که با همینها بازی میکند. خیال هارون تخت شد، راحت شد. گفت الحمدلهل، [این] پسر افتاده به فکر زندگی، آنهم چه زندگی کوچکِ حقیری، خروس و بز و اینها.
تقیّه که شنیدید: «اَلتَّقِیَّةُ دینی وَ دینُ آبائی»[4]، یعنی این. یعنی کاری بکند که سر دشمن کلاه برود. دشمن خیال کند که این مشغول مبارزۀ با او نیست. این تقیّه است. علیبنموسی الرضا که مطّلع شده بود یکچنین گزارشی از هارون آمده و میخواهند زندگی او را درست بسنجند، فوری ـ به این معنای اصطلاحی ـ رفته بود داخل تونل، بهاینمعنا که تقیّه کرده بود. ظاهر کار را طوری درست کرده بود که گزارش چنینی برای هارون برود.
خب، هارون دیگر تا آخر عمرش ـ که چند سال هم بعد از موسیبنجعفر زنده بود؛ چون هارون، وقتی موسیبنجعفر شهید شد، خیلی جوان بود ـ به علیبنموسی الرضا کاری نداشت. خیالش راحتِ راحت بود. امام هشتم هم در پوشش تقیّه، تمام کارهای شئون امامت را انجام داد. شیعیان را جمعکردن، تعلیمات اسلامی به اینها دادن، قرآن را و فرهنگ اسلامیِ بهشکل درست را به اینها آموختن، اصحاب را و هواداران را در سراسر عالم اسلام ـ که خیلی هم آنوقت بزرگ بود ـ جمعوجور کردن، با اینها مکاتبهکردن، از اینها کمکطلبیدن، اینها را نسبت به سرنوشت تشیّع علاقهمندکردن. خراسان، آنوقت مثلاً مرکز شیعه بود، مصر مرکز شیعه بود، یمن همینطور، و بعضی جاهای دیگر همینطور، شاید عراق مثلاً، کوفه و بصره یک مقداری شیعهها بودند، اینها را با یک پیوندِ معنویِ فکری و مالی به هم متصلکردن. این کارهایی که ائمۀ ما میکردند، زمینه را برای یک حرکت کلی که به دنبالش یک حکومتی از آل علی تشکیل بشود و حکومت الهی باشد، فراهم میکرد. این کارها را هم امام شروع کرد. تا هارون مُرد. (60/9/26)
بعد از مرگ هارون یک دورۀ جدیدی آغاز شد و آن دورۀ اختلافات داخلی در میان مدعیان حکومت و خلافت بود. (63/9/3) هارون که از دنیا رفت، امین ـ فرزندش ـ به حکومت رسید، مأمون در خراسان تحمل نکرد. جنگ بین این دو برادر مدتها طول کشید که بالاخره با پیروزی سپاهیان مأمون بر سپاهیان امین، این جنگ پایان پذیرفت و امین کُشته شد. (59/6/30) بعد از آنکه امین به دست مأمون کشته شد و از بین رفت، برادر هارون ـ ابراهیمبنمهدی ـ مدعی خلافت شد. یک مدت هم آنها با همدیگر جنگیدند. (63/9/3)
[در این] چهار پنج سال، امام علیهالسلام و شیعه راحت بودند. باز تحت تعقیب نبودند و کارهای خودشان را با سرعت و با جدیت ادامه میدادند. یعنی تمام این بزرگان خاندان پیغمبر، این جوانهای پرشور، به سراسر کشورهای اسلامی گسیل بشوند؛ بروند در شهرها، بروند در روستاها، بروند مردم را دعوت بکنند به حکومت حقۀ علوی و مفاسد رژیم بنیعباس را برای مردم ذکر بکنند. این کارها بهشدت آغاز شده بود و ادامه داشت. (60/9/26)
وقتی مأمون عباسی به حکومت رسید، دید با بودن علیبنموسی الرضا در مدینه و دستگاه عظیم و وسیعی که آن حضرت در سراسر کشور اسلامیِ آن روز بهوجود آورده، ادامۀ حکومت برای او ممکن نیست؛ لذا به فکر تقلب و توطئه افتاد. (63/9/3)
مأمون زیرکترین و کیِّسترین خلیفۀ بنیعباس بود. یعنی شاید در میان بنیعباس حتی از منصور هم ـ چون منصور عباسی خیلی زیرک بوده ـ زیرکتر است و سیاستمدارتر است. و چون فرزند کنیز بود، ـ یعنی مادرش کنیز بود برخلاف مادر امین، زبیده، که یک خانم خیلی محترمی بود ـ زمان پدرش در دستگاه خلافت خیلی جایی نداشت. این را پرت کرده بودند خراسان که برود آنجا و مثلاً مرزدارها را، نیروهای مرزی را جمع کند و با هند و با آن کشورهایی که در همسایگی ایران بودند، بجنگد و مرزها را آرام نگه دارد. درحقیقت او را پِی نخودسیاه فرستاده بودند! لذا یک حالت پارسایی پیدا کرده بود؛ یعنی حالت بیاعتنایی به ناز و نعمت و رفاه و این چیزها. یک سرباز جنگی زاهدمنش شده بود. و خود این کمک میکرد که او بتواند بر خودش مسلط باشد و تصمیم بگیرد. چون این حالات پارسایی برای آدمهای مؤمن هم مفید است، برای آدمهای کافر هم مفید است. یعنی هرکسی این بیاعتنایی به راحتِ دنیا و رفاه و خوردنِ چرب و نرم و لمیدن در بستر راحت را از خودش دور کند، برایش فایده دارد؛ چه مؤمن باشد، چه منافق باشد. و مأمون یکچنین حالتی داشت و مسلط بر اوضاع خودش بود، زیرک و باهوش هم که بود. (60/9/26)
[حالا] مأمون بر سر کار است، اما در کجاست؟ در خراسان. از زمان هارون ـ که هارون هم در خراسان، در حالت اردوکِشی و جنگ کُشته شد و مُرد[5] ـ در خراسان مانده و مرو را مقر حکومت خودش قرار داده. و اینجا، وسط عالم اسلام نیست، مثل عراق نیست. بنابراین تسلط و اشراف کامل به همۀ مناطق جهان اسلام ندارد. ازطرفی متکی به ایرانیهاست و نمیخواهد این پایگاه ایرانی را از دست بدهد. این جوانب سیاسی را دقت کنید تا حرکت علیبنموسی الرضا روشن بشود که چه بود. مأمون میخواهد هنوز مدتی در خراسان بماند. به بغداد خواهد رفت و آنجا را مقر خلافت قرار خواهد داد، اما حالا نه، برای اینکه پشتیبانی ایرانیها از او باقی بماند. لذا در بغداد، در حجاز، در مصر، در شام، کسانی ازطرف او مشغول حکومت هستند و خودش در خراسان است، (59/6/30) در مرو؛ شهر مرو که در شمال خراسان قرار دارد. در همانجا اعلام خلافت کرد. ایرانیها هم که چون مادرش کنیز بود و ایرانی، با او یک احساس خویشاوندی داشتند و دورُوبَرش را گرفته بودند. وزیر از فارسها، اعیان دولت از فارسها، مداحان دستگاه خودش، شعرای فارس، و از این کارها، و مسلط بر کارش. تمام کشور اسلامی را درحقیقت قبضه کرد. (60/9/26)
نگرانی او از دو سه ناحیه بود و مهمتر از همه ازطرف علیبنموسی الرضا. نگرانی از چند چیز؛ یکی اینکه نکند که علیبنموسی الرضا که از خاندان علوی است ـ و خاندان علوی و خاندان عباسی مدتهاست با یکدیگر اختلاف دارند ـ از فرصت دوریِ مأمون از مرکز کشور اسلامی استفاده کند و در مدینه علَم مخالفت بلند کند؛ که اگر بلند کند، برای حکومت مأمون ضربهای خواهد بود. باز مجبور است برود جنگ و جدال، و عاقبت معلوم نیست چه خواهد شد. این یک.
دوم نگرانی از اینکه کسانی از مدعیان حکومت، غیر از علیبنموسی الرضا، در مصر، در شام، در عراق، نام علیبنموسی الرضا را و نام خاندان علوی را مطرح کنند و قیام بکنند. همچنانیکه این کار شده بود. زیدنامی از خاندان آل علی ـ غیر از زید معروف، زیدبنعلی علیهالسلام ـ در همان زمانِ مأمون در عراق قیام کرد، در بصره، و خیلی کارها کرد و خیلی ضربه داشت برای حکومت مأمون. مورد قبول علیبنموسی الرضا علیهالسلام هم نبود؛ یعنی مطرود خاندان آل علی هم بود. اینهم خطر دیگری بود که کسانی به نام طرفداری از خاندان پیغمبر، این کار را بکنند.
خطر دیگر این بود که علیبنموسی الرضا که دوستان و پیروان زیادی در ایران، خراسان، و مناطق دیگر دارد، طرفداران خود را در این مناطق وادار کند که اینها علیه حکومت مأمون قیام بکنند. اینهم یک خطر. بههرحال مسئلۀ علیبنموسی الرضا یک مشکلۀ عظیمی را در حکومت بهوجود آورد. در نتیجه، چه میشود کرد؟ مطالعه کرد، دید کُشتن علیبنموسی الرضا به مصلحت نیست. زیرا مردم را داغدار میکند و حرکات علیه او را تشدید میکند؛ زندانکردنش هم همینطور؛ تبعیدکردن او به هر منطقهای هم همینطور؛ ماندن او هم در آنجا هیچ مصلحت نیست. بهترین کار این است که علیبنموسی الرضا را دعوت کند خیلی محترمانه به خراسان بیاید، بهعنوان ولیعهدی و جانشینی.
این برایش چندین فایده داشت؛ اولاً علیبنموسی الرضا از مدینه بیرون میآمد و کانون خطر در مدینه خاموش میشد. ثانیاً اگر کسانی میخواستند به نام علیبنموسی الرضا پرچم مخالفت بلند کنند، مأمون میتوانست بگوید خودِ علیبنموسی الرضا کنار من است، شماها چه میگویید؟ و آنها را سخت سرکوب کند. ثالثاً میتوانست حیثیّت معنوی امام را در نظر دوستانش از بین ببرد؛ یعنی به شیعیان بفهماند که خاندان پیغمبر حاضر شدند با ما سازش کنند، اینها یک جناح سازشکار هستند. سازشکاری، یک انسانِ مبارزِ انقلابی را در نظر پیروان و طرفدارانش از اعتبار و آبرو میاندازد. سازش، یعنی هر چیزی را برخلاف فکر و عقیدۀ خود تحملکردن، با انقلابیگری نمیسازد. و یک عنصر انقلابی نمیتواند با چیزهایی که برخلاف فکر اوست بسازد و کنار بیاید. رابعاً این فرصت را به او میداد که هروقت لازم دانست و احساس خطر کرد، همانجا علیبنموسی الرضا را در غربت از بین ببرد، هیچکس هم نمیگفت چرا! بهترین راه این بود. لذا همانطورکه شنیدید، نامه نوشت به والی مدینه و حضرت را دعوت کرد. (59/6/30)
مأمورینش را فرستاد، گفت بروید علیبنموسی الرضا را بیاورید. البته میتوانستند زورکی بیاورند؛ اما اگر زورکی میآوردند، همۀ این مقاصد حاصل نمیشد؛ بعضی حاصل میشد، اما همهاش حاصل نمیشد. لذا رفتند آنجا و حضرت را دعوت کردند و به آن ترتیب آوردند.
حالا امام چهکار کرد؟ امام وقتیکه قضیه مطرح شد، گفتند نه، من نمیآیم. من از کنار قبر جدم پیغمبر، جدا نمیشوم؛ نمیآیم.
حالا ببینید امام تعبیرش چیست. نمیگوید نهخیر! بنده میخواهم اینجا بمانم، مبارزه کنم، پدر شما را دربیاورم. میگوید از کنار قبر جدم پیغمبر جدا نمیشوم؛ اینهم همان تقیّه است! یعنی بهخاطر اینکه قبر جَدم پیغمبر، اینجا هست، میمانم. تا اگر بشود آنها را اغفال کند و وادار کند که اینها فکر کنند امام بهخاطر قبر جدش اینجا مانده و منصرف بشوند. آنها به این قانع نمیشوند، میگویند نه، نمیشود و باید بیایید، حتماً باید بیایید.
حضرت در برآورد خودش میبیند که اینها مصمماند و او را به هر تقدیر خواهند برد. اگر او نرود، و بهزور ببرند، البته بعضی از منافع عاید خواهد شد؛ اما بعضی از منافع هم فوت میشود. که حالا میگویم آن منافعی که فوت میشود، چیست، آنهایی که عاید میشود، چیست. لذا در مجموعِ جمعبندیِ خودش، امام علیبنموسی الرضا به این نتیجه رسید که باید بگوید بسیار خب میآیم و با آنها برود؛ اما به مردم بفهماند که من را بهزور دارند میبرند. یعنی هم بهزور بردن را و اعمال زوری که دارد میشود و ظلمی که میشود، را به مردم تفهیم کند، و هم اینکه علیالظاهر با قبول دعوت برود. امام در جمعبندیاش به این نتیجه رسید. حالا چرا؟ پس امام هم دنبال مصالحی بود. این مصالح را من میشمارم.
اولاً در مورد اصل رفتن. امام دیدند که اگر بروند به آنجا، با امکاناتی که قاعدتاً مأمون در خراسان در اختیار امام خواهد گذاشت، میتوانند زیر کاخ حکومت مأمونی، بهصورت نامحسوس، به همۀ مبارزینی که به خودشان متصلند، امکانات بدهند. یک آدم زرنگ این کار را میتواند بکند. درست است که مأمون میخواهد دستوبال امام را ببندد، اما امام هم ـ که بهنوبۀ خود سیاستمدار زیرکی است، و از مأمون زیرکتر است ـ با استفادۀ از همان امکانات، میخواهد دستوبال دوستان خودش و یاران خودش را باز کند. و دیدیم که کرد. این یک؛ یعنی تهیه و تقسیم امکانات میان عناصر انقلابی و زبده.
دوم، برای علیبنموسی الرضا بهحسب عادی، امکانپذیر نبود که به مناطقی که شیعیانِ او هستند ـ از مدینه تا خراسان ـ سرکشی بکند. چنین چیزی اصلاً امکان نداشت. (60/9/26) علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه همواره با دوستان و علاقهمندان خود از راه دور سخن گفته است، مردم امام را ندیدهاند؛ به همین دلیل، سخنان، آنچنانکه باید، بیپرده و عریان با مردم در میان گذاشته نشده. یک حرف را تا از مدینه بردارند، بیاورند خراسان، نیشابور، توس، مرو، برسانند به مردم، این سخن آن طراوت خود را از دست میدهد. (59/6/30) این یک امکان طبیعی برای علیبنموسی الرضا بود که میتوانست با این حرکت برود از نزدیک با یارانش، با دوستانش، با شیعیان خود تماس بگیرد، و آنها را تقویت کند و به آنها روحیه بدهد. آنها را درمقابل حرکت بنیعباس به مقاومت و سرسختی بیشتری تشویق کند و فکر خود را به آنها برساند. امروز حالا مثلاً آدم با یک تلویزیون حرف میزند، اقصی نقاط دنیا هم ممکن است بشنوند؛ اما آن روز که امام میخواهد حرف بزند، وسیلۀ تبلیغ ندارد. و با چه عسرتی تبلیغات امام انجام میگیرد. این فرصت که بتواند خودش برود رویاروی با تودۀ مردم حرف بزند، از چهاردیواری مدینه خارج بشود، خیلی فرصت بزرگی است. این دو.
ثالثاً؛ به مردم مدینه، که امروز به دوریِ او دچار خواهند شد، یک چیزی بدهد که بالقوه مثل وجود خود اوست؛ یک انگیزه، یک عقده، یک فکر برانگیزاننده به آنها بدهد. و آن این است که به آنها بگوید که امامشان را مأمون عباسی بهزور از آنجا برداشت برد؛ این احساس مظلومیت را در مردم مدینه بهوجود بیاورد. میدانید، وقتیکه شخصیت مورد علاقۀ مردم بین مردم است، خب روی مردم کار میکند. وقتی او را برمیدارند، میکَنند، میبرند، زندانش میکنند، تبعیدش میکنند، خود او نیست که روی مردم کار کند؛ اما یاد او، داغ او، مردم را برمیانگیزد. به همین دلیل است که شهادتها اینهمه اثر دارد، و زندانها و تبعیدها در دوران طاغوت آنهمه اثر دارد. اینهم سه؛ که در مردم مدینه این انگیزه را بهوجود بیاورد.
چهارم، این حرف را که ممکن است کسانی بگویند که خب، ای آل علی! شما که اینقدر میگویید حق ما غصب شد، حق ما غصب شد، بسیار خب، مأمون عباسی داشت حق شما را به شما میداد. خب میرفتید میگرفتید. چرا نگرفتید آقا! این حرفی بود که آن روز هم زده میشد، تا امروز هم زده میشود. میگفتند آقا! آل علی قدرت اینکه بتوانند ادارۀ حکومت بکنند، نداشتند. مأمون عباسی، مرد مؤمنِ خالصِ بیریا آمد حکومت را داد به اینها؛ نتوانستند بگیرند، نتوانستند اداره کنند؛ گفتند ما زاهدیم، ما از دنیا بیزاریم. آقا چرا دروغ میگویید! این حرف را هم آن روز میگفتند، هم بعدها میگفتند. علیبنموسی الرضا جلوی این حرف را گرفت. رفت، تا ثابت کند که نه، مأمون عباسی حق آل علی را نمیدهد، دغل میکند، کَلک میزند، ریاکاری میکند. این چهار.
برای علیبنموسی الرضا در مدینه، این فرصت هرگز بهوجود نمیآمد که دستگاههای فکری و فرهنگی دروغگو و رسوا را افشا کند. برای خاطر اینکه در بغداد و در خراسان ـ اطراف مأمون ـ و در کوفه و در سراسر کشورهای اسلامی، یک عده کسانی بودند به نام مفسّر قرآن، به نام حامل حدیث، به نام عالم، که اینها از علم اسلامی هیچ بهرهای نداشتند و به مردم فکر و فرهنگ اسلامی میفروختند؛ البته نوع تقلبیاش را! و محکمکننده و استوارکنندۀ پایههای حکومت بنیعباس هم، اینها بودند. در همۀ دوران بنیامیه و بنیعباس هم ازاینقبیل آدم زیاد بوده. توجیهگرانِ ستمِ قدرتمندانِ ستمکار؛ اینها در دوران علیبنموسی علیهالسلام زیاد بودند. خب حضرت که میرفت به خراسان، پیش مأمون، این فرصت برای حضرت پیش میآمد که جمع اینها را افشا کند. با اینها بحث کند، و اینها را افشا کند، اینها را رسوا کند. ثابت کند که اینها بیبهرۀ از فکر و فرهنگ اسلامی هستند. اینهم پنج. (63/8/24)
[ششم] کسانی هستند که بهخاطر ندیدن امام، از او تصور غلطی دارند. دشمن تبلیغات کرده در این مدت، و دوستان هنوز در اقلیت هستند. از دور نسبت به کسانی که میخواهند آنها را ازلحاظ شخصیت ترور کنند و کاربرد آنها را از آنها بگیرند، خیلی حرفها میشود زد. تبلیغات دشمن علیه امام علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه مانند همۀ چهرههای برجستۀ خاندان پیغمبر، تبلیغات وسیعی بوده در طول سالیان دراز. وقتی تبلیغات میتواند از علیبنابیطالب، اولمؤمنِ به اسلام و اولمجاهد در راه خدا، آنچنان چهرهای بسازد که مردم برای خاطر خدا راحت او را لعن کنند، خیلی راحت هم میتواند از علیبنموسی الرضا یک چهرۀ غلط بسازد. این تا وقتی است که مردم این چهره را ندیدهاند. در دنیا، همواره شایعهسازی، زشتکردن چهرههای زیبا، مخدوشکردن چهرههای منوّر، جزوِ موفقترینِ کارها بوده؛ و این مخصوص علیبنموسی الرضا هم نبود. امام باقر صلواتاللهعلیه وقتیکه از پیش هُشام برمیگشت، شایع کردند مسیحی شده. اما تا وقتی این شایعه میگرفت که امام را ندیده بودند. وقتی میدیدند، وقتی حرف میزد، وقتی حقایق را میگفت، آن نفوذ کلام، آن حلاوت سخنِ ازدلبرخاسته، همۀ توطئهها را خنثی میکرد. این فرصتی بود که علیبنموسی الرضا بیاید در این شهرها حرکت کند و آن شبههها و شائبهها را از بین ببرد.
[هفتم]؛ ارتباطات یک چیز مهمی است. علیبنموسی الرضا عوامل و ایادی خودش را فرستاده در کوهها و دشتها و شهرها و روستاها و جادههای ایران. اما آنوقت نه تلفن هست، نه پست هست، نه تلویزیون و رادیو هست که اطلاعیه بدهد؛ مدتها، ماهها، سالها گذشته، و آنان از امامِ خود خبری ندارند، از او دستوری نگرفته و به او گزارشی نداده[اند]. حرکتِ علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه به ایران و آمدن به خراسان، این فرصت را میدهد که سر راه، همۀ کسانی که ازطرف امام مأمورند، این فرصت را پیدا کنند، این امکان را پیدا کنند که بیایند با امام صحبت کنند، و نیرو بگیرند. فرصت میدهد که شعرا با هیجانی که بهوجود میآید، بروند معارف عالی خاندان پیغمبر را در اختیار مردم بگذارند. فرصت میدهد که عناصر بالقوه، عناصری که هنوز پیوسته نیستند، اما آمادۀ پیوستگیاند، به امام جذب شوند. و بالاخره فرصت میدهد که امام برود و از پایگاه قدرت و حکومت مأمون، پایگاهی بسازد برای اشاعۀ اندیشۀ درست اسلامی و داعیۀ امامت و خلافت شیعی. (59/6/30)
و ازاینقبیل اگر بخواهم بشمارم مصالح و آن عملکردهای این کارِ علیبنموسی الرضا را، زیاد میشود؛ دهتا، دوازدهتا مصلحت ازهمینقبیل در جمعبندی علیبنموسی علیهالسلام وجود داشت.
خب، حالا اگر حضرت صبر میکرد که او را بهزور ببرند، خیلی از این مصالح از دست میرفت. زیرا اگر حضرت را بهزور میبردند، دیگر حضرت در راه، امکان این را نداشت که سخنرانی برای مردم بکند. در نیشابور، درمقابل چندصدهزار آدم، اصولیترین حرفهای اسلام را در یک جمله بگوید. یا به سراغ شیعیان دورافتادۀ خودش برود؛ که در نیشابور امام این کار را کرده. از یک فرصتی استفاده کرده، رفته خانۀ یکی از دوستانش، از شیعیان. این خیلی کار مهمی است. و ما نیشابورش را خبر داریم. هیچ دلیلی نداریم که حضرت در دَه شهر دیگر هم این کار را نکرده باشد؛ منتها نیشابور اتفاقاً راویاش ـ خدا پدرش را بیامرزد ـ آمده گفته که بله، در نیشابور این کار واقع شد. ممکن است در ده شهر دیگر هم از مدینه تا نیشابور حضرت در یکچنین اجتماعاتی شرکت کرده و سخنرانی کرده و حرف زده باشد، منتها رُواتش نگفتند، یا اگر هم گفتند به دست ما نرسیده. یقین داریم که حضرت در این فرصتها چیزهایی بیان کرده.
اگر حضرت را زندانی میکردند و میآوردند، دیگر این فرصت پیش نمیآمد. اگر حضرت را زندانی میکردند و میآوردند، دیگر در دستگاه مأمون امکان نداشت که امکانات در اختیارش بگذارند. بله! درد و داغ کندهشدن حضرت از مدینه، در مدینه باقی میماند درآنصورت؛ اما این امکانات از دست میرفت. که آن درد و داغ را هم حضرت خودش بهوجود آورد. حالا امام را دارند علیالظاهر! با آقایی، با کمال عزت و احترام از مدینه میبرند خراسان. برای اینکه ولیعهدش کنند علیالظاهر! اما حضرت در مدینه، مردم را گریه میاندازد. حضرت جمع میکند کنیزها و خدمه و اهلبیت و همۀ فرزندان را، برادران و خویشاوندان و اهل خودش را و میگوید بر من گریه کنید! تعجب میکنند؛ یکی میگوید مثلاً یا اباالحسن، گریه سر راه مسافر میمنت ندارد ـ همینهایی که شنیدید ـ بعد حضرت میگویند بله، او مسافری است که امید برگشتن داشته باشد! یعنی چه؟ یعنی من امید برگشتن ندارم. یعنی چه؟ یعنی مأمون دارد من را میبرد که بکُشد. پس ببینید، بااینکه با عزت و با احترام دارد حرکت میکند حضرت، آن اثرِ با زور و با فشار بُردهشدن را در مدینه باقی میگذارد و میرود. میرود حرم رسولالله با وضع گریهآلودی خداحافظی میکند از پیغمبر، و راه میافتد میرود. (60/9/26)
[بنابراین امام از مدینه تا خراسان] در شهرها، از هرجا که عبور میکرد، مردم را ملاقات میکرد و در این راهها و در فاصلهای که امام طی کرده ـ که البته در تاریخ معیّن شده که از کجا آمده ـ در آنجاهایی که امام میرفته، طبق قراین، دوستان، امامزادهها، فرستادهها، و برگزیدهها توانستهاند با امام ملاقات کنند. و امام وارد خراسان شده است، درحالیکه صدهاهزار مردم، از نزدیک امامشان را دیدهاند و سخن او را شنیدهاند. و بلندگوی عظیمی در اختیار آن جناب قرار گرفته بود که توانسته اندیشه و فکر خودش را به مردم برساند.[6]
وارد خراسان شد و در توس مستقر شد. مأمون هم اول در مرو بود و بعد آمد توس، علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه را هم آورد، درحالیکه شیعیان و دوستان و عوامل امام میتوانستند با امام در مراوده باشند. یک سندی را در یکی از امامزادههای خراسان به دیوار آویختهاند؛ نامهای است از علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه به حاکم آن محل، دربارۀ جوانی از خاندان پیغمبر؛ که امام از آن حاکم استفسار[7] کردند و در آن نامه به آن فرماندار گفتند که ما محبت تو را به خودمان میدانیم. این نشان میدهد که در میان عوامل حکومت هم، کسانی بودند که علاقهمند به علیبنموسی الرضا بودند.[8]
مسئلۀ نیشابور و ورود به شهر نیشابور یکی از برجستهترین بخشهای این مسافرت است. و این حدیث، معروف است؛ امام علیهالسلام وقتی وارد نیشابور شدند، مردم، آن اجتماع عظیم را تشکیل دادند. امام لازم نمیداند یک سخنرانی مفصّل بکند، شاید هم برای سخنرانی مفصّلِ آشکار امکانی در اختیار امام نیست. اما از فرصت استفاده میکند و لُبِّ همۀ مسائل مورد نظر خود را میگوید: «کَلِمَةُ لااِلَهَ اِلَّا اللهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[9] این پیام اسلام است. تمام اسلام در این کلمه است: «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه. لاالهالاالله نفی همۀ قدرتهای غیر خدایی است. و شما ببینید که داعیۀ ائمه مگر چیست؟ ائمه چه میخواهند بگویند؟ ائمه که قدرتطلب نبودند. ائمه که مقام را برای خود نمیخواستند. دعوت شیعی از روز اول برمبنای این بود که قدرت متعلق به خداست، پس بندگان شایستۀ خدا بایستی جایگزین مقام قدرت و حکومت باشند. همان حرفی که امیرالمؤمنین به ابنعباس فرمود. فرمود این حکومتی که در اختیار من هست، بهقدر این کفش کهنۀ دهبار وصلهزده، در چشم من ارزشی ندارد؛ «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً اَو اَدفَعَ باطِلاً»[10] مگر اینکه حقی را بهوسیلۀ این قدرت و حربهای که در اختیار من هست، اقامه کنم و باطلی را برطرف کنم.
نظام اسلامی، نظامی است که برمبنای حکومت خدا بر انسانهاست؛ حکومت الله است، حکومت خداست، اما برای سعادت انسانها. سعادت انسانها به چه صورت تأمین میشود؟ به این صورت که یک جامعهای بهوجود بیاید که در این جامعه احکام الهی پیاده بشود. زیرا با پیادهشدن احکام الهی در یک جامعه و حکومت توحید ـ یعنی حکومت اندیشه و بینش الهی ـ در یک جامعه، انسانها همۀ نیازهایشان برآورده خواهد شد؛ هم نیازهای مادی و هم نیازهای معنوی. هم نیازهای جسمی که امروز دنیای مادی بیشتر به این نیازها متوجه است؛ هم نیازهای معنوی و فکری و فرهنگی که امروز دنیا این را از همیشه یا از بسیاری از ادوار تاریخ بیشتر کسر دارد، و نمیداند؛ و فاجعۀ دنیای معاصر در این است. «اَلهلُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا یخُرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النّورِ»[11] انسانها را به نور ببرند، نور معنویت و صفا و خداجویی بهجای خودجویی، و خداطلبی بهجای خودخواهی و خودپسندی؛ به یکچنین جامعهای اسلام دعوت میکند. پیغمبر هم برای تأمین چنین جامعهای و چنین نظامی آمد. و انقلاب اسلامی هم در صدر اسلام، برای تأمین یکچنین هدفی است. و همۀ طواغیت، ضد این هدف عمل کردند؛ یعنی با غصب و زور، حکومتِ بر مردم را بهدست گرفتند. طاغوتها بدون ارادۀ انسانها و بدون خواست واقعی انسانها، بر آنها حکومت میکنند و معیارهای انسانی را سرکوب میکنند. لذا در جامعۀ طاغوتی، ارزشهای انسانی از بین میرود، و انسانها بهطرف معرفت، بهطرف دانش، بهطرف معنویت، بهطرف صفا و مهربانی با یکدیگر سوق داده نمیشوند؛ انسانها به خودخواهی و فردیّت کشانده میشوند. این همان حکومت بتهاست، حکومت طاغوتهاست. «وَ الَّذینَ کَفَروا اَولیآؤُهُمُ الطّاغوتُ یخُرِجوَهنُم مِنَ النّورِ اِلَی الظُّلُماِ» به ظلمتها وارد میشوند. بنابراین اگر جامعهها بخواهند به سعادت برسند و بخواهند رستگار بشوند و بخواهند از این قیدوبندها و زنجیرها و فشارها که بر روی انسانها و بر روی مستضعفین ـ هرجور مستضعفی ـ وجود دارد برهند، بایستی حکومت الهی را قبول کنند؛ زیرا هرچه بر سر انسان میآید، از منیّت و خودپرستی و خودخواهی است. عبادت خدا، انسان را از خود خارج میکند. قبولِ خدا، انسان را از حاکمیت خود بیرون میآورد؛ هم هوسهای خود، هم هوسهای هر خودِ دیگری؛ هم من، هم همۀ منهای دیگر.
..همۀ نابسامانیها، به هواها و هوسها برمیگردد؛ هواها و هوسها وقتیکه تعیینکنندۀ وضع زندگی انسانها شدند، زندگی انسانها به این بدبختی و تیرهروزی امروز دنیا درمیآید. و توحید میآید این هواوهوس را تحتالشعاع امر خدا قرار میدهد. کسی که برای خاطر خدا کار میکند، دنبال هوس خودش نیست، دنبال حکومت خودش نیست. حکومتی که برای خاطر خدا کار میکند، اگر یکوقتی دید که این حکومتکردنِ او برخلاف امر خداست، خودش میبوسد میرود کنار. آن حکومتی که برای انسانها ارزش قائل است، اگر یک روز این مردم گفتند آقا ما شما را نمیخواهیم؛ میآید کنار، مقاومت نمیکند. اجبار و زور بهوجود نمیآید. لذا در حکومت الهی استبداد نیست، دیکتاتوری و تحمیل و فشار بر مردم نیست. اما هیچ حکومت طاغوتیای، اینطور عمل نکرده و نمیکند. حکومت الهی چنین حکومتی است که فقط برطبق امر خدا و فرمان الهی است. آنجایی که خدا میگوید بکن، انسانی که بندۀ خداست میکند؛ آنجایی که میگوید نکن، نمیکند. آنجایی که مصلحت اسلام و عالم اسلامی میداند، بیستوپنج سال از حق قطعی خودش هم دست برمیدارد. امام مجتبی صلواتاللهعلیه آنجایی که مصلحت مسلمین و مصلحت اسلام میداند، بعد از شش ماه حکومتی که مردم هم آن حکومت را خواسته بودند، کنار میکِشد؛ و ده سال ـ تا وقتی به شهادت میرسد ـ بهطرف حکومت نمیرود. انسانی که برای خدا کار میکند، اینطوری است. پس ببینید؛ تمام نابسامانیها، رنجها، بدبختیها، جنگها، نزاعها، گرسنگیها، فقرها، و جهلها ناشی از این است که کسانی از انسانها، تابعِ هواوهوس خودشان هستند و میخواهند این هواوهوس را بر مردم تحمیل کنند. درحالیکه خدا انسانها را برده و بندۀ هواوهوس اینوآن قرار نداده. لاالهالاالله یعنی این. لاالهالاالله یعنی انسانها بردۀ هواوهوس طاغوتها و بتها و ظالمها و ستمگرها نیستند. حکومت بر مردم از سوی خداست و شایستهترین انسانها باید بر مردم حکومت کنند. صالحترینِ انسانها حق دارد زمام کار مردم را بهدست بگیرد. و تازه همانطوریکه در اسلام و فرهنگ اسلامی هست، حکومت بهمعنای سلطهمندی و سلطهگری نیست. حکومت یعنی یک خدمت سطح بالاتر، یک خدمت سنگینتر و مشکلتر، یک مسئولیت بزرگتر.
خب، آنوقت در جامعهای که حدود دو قرن است که بویی از حکومت اسلامی نبرده، مثل جامعۀ نیشابور آن روز، یک فرماندار را فرستادند آنجا، گفتند برو و فلانمقدار برای ما سالیانه مالیات بفرست؛ کاری هم به خیر و شرش نداریم. او هم آمده، سه برابر، چهار برابرِ این مالیات را از مردم بهزور مکیده و گرفته، سهم آنها را فرستاده، سهم خودش را هم خورده! و قدرتمندانه، هر کاری دلش خواسته کرده، هر فسادی دلش خواسته راه انداخته، هر نوع شهوترانی که نفْس او رغبت پیدا کرده، از آن دریغ نکرده. کمااینکه خودِ مأمون هم همینطور بود. یکچنین مردمی که یک عمری را، بلکه عمرهایی را از گذشتۀ پدرانشان با این وضع گذراندهاند، ناگهان ندای لاالهالاالله را میشنوند! خیلیها برای آنها حرف زده بودند، خیلیها برایشان از پیغمبر حدیث خوانده بودند، خیلی بهاصطلاح احکام و معارف برایشان گفته بودند؛ اما اینجا میبینند فرزند پیغمبر آمده؛ آنکسیکه دلهایی ـ نه همۀ دلها، دلهایی ـ به عشق او و به یاد او میتپد. حالا او که میخواهد حرف بزند، از پیغمبر حدیث نقل کند، آنهم از پدرش، و پدرش از پدرش، و پدرش از پدرانش، تا میرسد به پیغمبر. تازه پیغمبر هم از قول خودش نمیگوید، از قول جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و لوح و قلم، و از قول خودِ خدا میگوید. با این سلسلۀ مفصّل و مستند و محکم، یک حدیثی را میخواهد از قول خدا نقل کند. و آن کلمهای را نقل میکند، که پیغمبر در اول بعثت آن کلمه را گفت: لاالهالاالله. پیغمبر گفت «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه، «قُولُوا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ تُفْلِحُوا»، بنا بر نقل، علیبنموسی الرضا هم میگوید که «کَلِمَةُ لااِلَهَ اِلَّاالله ُ حِصنی» خدا گفته که کلمۀ لاالهالاالله حصار من است، حصاری است که اگر وارد شدی، از عذاب و آسیب در امان خواهی ماند. یعنی همان رستگاری، یعنی همان فلاح. مردم به فکر فرومیروند: مگر لاالهالاالله در جامعۀ ما نیست که علیبنموسی الرضا برای ما این را سوغات آورده! مفهوم لاالهالاالله را مردم یکبار دیگر در ذهنشان مرور میکنند. و مفهومی است که همه میتوانند مرور کنند؛ لاالهالاالله، هیچ معبودی جز خدا نیست. شما ببینید در زندگیتان چه معبودهایی وجود دارد، نفی کنید. هر چیزی که جز از راه خدا و جز به فرمان خدا شما را تحت سیطره گرفته [است]، این الهی است الّ الله؛ باید آن را نفی کنید. همۀ سلطههای بیگانگان ازاینقبیل است، همۀ وابستگیهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی ازاینقبیل است، همۀ سلطههای استبدادی و زورگویی ازاینقبیل است، همۀ هواها و هوسهای نفسانی ازاینقبیل است، همۀ دلبستگیهای به مقام، به مال، به هرچه که در زندگی برای انسان جاذبه دارد، ازاینقبیل است؛ اینها معبودند، الهِ الّ الله هستند. این قابل فکرکردن است، قابل فهمیدن است. هر انسانی با تدبر میتواند این را بفهمد. وقتی مردم را خوب به فکر فرومیبرد، بعد یک جملۀ دیگر هم اضافه میکند: «بِشَرطِها»؛ یعنی لاالهالاالله را اگر میخواهی در زندگی پیاده کنی، پیادهکردن این مفهوم کلی به این صورت است که این شرط را در نظر بگیری. «وَ اَنَا مِن شُروطِها» یعنی همان حرفی را که صدها مبلّغ و گوینده از خاندان پیغمبر، باید راهها را طی کنند تا به یک جمعیتی برسند و آهسته درِ گوششان بگویند، علیبنموسی الرضا با صدای بلند این مطلب را به همۀ مردم رساند؛ یعنی حقانیت خود و غصب خلافت بهوسیلۀ مأمون را به اطلاع مردم رساند. این شگردِ کار علیبنموسی الرضاست. (59/6/30)
«خراسان» ـ محلی که امام در آن مدتی بودند ـ مرکز رفتوآمد شیعیان شد. شعرای شیعه، اُدبای شیعه، محدثین، امامزادهها، بنا کردند آمدن و رفتن. اصلاً منطقه را از آنِ خود کردند، با فرهنگ تشیّع پر کردند. در اینجا امام که آمدند، درحقیقت تمام آن فریبها و ترفندهای مأمونی را از بین بردند. اولاً زندگی امام، مأمون را افشا میکرد. در قضیۀ نماز روز عید فطر، مأمون به امام گفت که شما عید فطر برو و با مردم نماز بخوان. امام فرمودند که اگر من بروم، به شیوۀ خودمان میروم، به شیوۀ جدم. مأمون هم بیچاره، نفهمید که این چطوری میشود. گفت خیلی خب، عیب ندارد، هرطور که میلتان است تشریف ببرید. مثلاً میخواست بگوید که حالا ما خلیفه هستیم، ایشان هم خب ولیعهد ماست، جانشین ماست، گاهی ایشان را میفرستیم بهجای خودمان، از این کارها هم بکنند. خودش هم که به نماز و اینها دلی نداشت خیلی، از خدا هم میخواست که نرود نماز، لابد.
بعد حضرت آمدند. حالا مأمون که نماز میرفت، اسبها و خدمه، پیشرو و پسرو، با چه تفصیلاتی مأمون را میبردند نماز. و در مسجد، لابد اطراف محراب، محافظین میایستادند به احترام، به تجلیل، به عظمت. فکر میکرد که حالا علیبنموسی الرضا هم میرود به همان ترتیب یک نمازی برای مردم میخواند و برمیگردد میآید فوری. حضرت اعلام کرد که ما میرویم در صحرا نماز میخوانیم و مردم بیایند از خانه باهم برویم.[12] چون باید بروند دنبال امام، امام را از خانه بردارند ببرند به مصلی. جمعیت راه افتادند. حالا همه هم دلشان میخواهد علیبنموسی الرضا را ببینند، نمازش را ببینند. دوست دارند صدایش را بشنوند. جمع شدند. جلوی مردم هم این امرا و وزرا و فرماندهان لشکر و بزرگان کشوری، سوار بر اسبهای قیمتی، لباسهای فاخر، چکمهها پایشان، همه آمدند منتظر. که حالا امام از خانه میآید بیرون، یک اسب فاخر هم سوار میشود، یک لباس فاخر هم پوشیده، جلوجلو راه میافتد، مردم هم در گردوغبار و پیاده! و باریبههرجهت، نمازی میخوانند.
یکوقت دیدند درِ خانه باز شد. علیبنموسی الرضا با پای برهنه، بدون کفش، در آستانۀ در ظاهر شد؛ در لباسی که گویا لباس پیغمبر است. یک لباس سادهای تنش، عمامۀ سفیدی بر سرش، پایش برهنه است. تحتالحنکش افتاده است و لبها به ذکر گشاده است، چشمها پر از اشک. دارند طرف خدا میروند دیگر؛ نماز عید چیست؟ نماز چیست؟ دارند میروند که خدا را سجده کنند. دیگر جای شادمانی، جای سبکی، جای فخرفروشی نیست. جای تواضع و جای گریه و جای اشک و آه است. تا این منظرۀ پارسایی و سادگی در چهرۀ علیبنموسی الرضا و در لباس او و در رفتار او مشاهده شد، صدای تکبیر امام بلند شد: «اَللّٰهُ أَکْبَر». جمعیت یکپارچه صدا زدند: «اللّٰهُ أَکبَرُ». همۀ اینکسانیکه روی اسبهای فاخر و قیمتی سوار بودند، دیدند وجود اینها اینجا بین این مردم، وصلۀ ناجور است. خب، مردم هم دیگر همه پابرهنه شدند، کفشهایشان را درآوردند؛ روی زمین هم که بودند. اینها سوار این اسبها و با آن لباسها، دیدند چه وصلۀ ناجوریاند. با دستپاچگی فوراً خودشان را از اسبها انداختند پایین. بنا کردند لباسها را کندن، بنا کردند چکمهها را کندن؛ و چون کندن چکمهها طول میکشید، دشنههایشان را درآوردند، چکمهها را دریدند و از پایشان بیرون انداختند! برای اینکه همرنگ علیبنموسی الرضا بشوند. آنوقت همۀ مردم شدند مثل هم. حضرت با آن لباس ساده، فقیرانه و متواضعانه جلو، مردم هم مثل پروانههای گِرد شمع، دوُروبَرش. رجال دولتی و امرا و وزرا و بقیه هم، بین مردم گُم. همه تکبیرگویان بنا کردند راهرفتن. اللهاکبر... اللهاکبر... و لِلهِالحمد... دارند میروند طرف مصلی، یک محیط روحانی و معنوی. همۀ مردم دارند اشک میریزند. و امام محور اینهمه عاطفه و عشق و سوز و توجه و عبادت، دارند میروند بهطرف مصلی. خب این حرکت، این هیئت به چه معناست؟ آیا این بهمعنای خط قرمز کشیدن دور زندگی اشرافیمآبانۀ مأمون نیست؟ این افشای مأمون نیست؟ پس مردم فهمیدند اگر نماز این است، تا حالا همۀ نمازهایی که پشت سر مأمون خواندند، باطل بوده. اگر امام این است، با این سادگی، با این بیپیرایگی، با این عبادت، با این حالت خشوع و تواضعش درمقابل خدا، با این حالت خضوعش درمقابل مردم و همرنگیاش با مردم، اگر این است امام و پیشوای مردم، پس مأمون چه میگوید؟ آن تکبر مأمون به چه معناست؟ آن لباسهای فاخری که او میپوشد به چه معناست؟ آن جداییاش از مردم و بیاعتناییاش به مردم چیست؟
خود حضور علیبنموسی الرضا در آن جمع، تخطئهکنندۀ دستگاه حکومت مأمونی بود. امام با هیچ تبلیغاتی نمیتوانست این را ثابت کند. یعنی هیچ گفتنی اینطور نمیتوانست مثل این عملکردن، مأمون را افشا کند. یک مقداری که حرکت کردند، جاسوسهای باهوش و زیرک، قضیه دستشان آمد. فهمیدند که این حرکتی که امام دارد میکند، [آخرش کجاست]. حالا میروند نماز، حضرت نماز را میخواند، بعد هم برای مردم باید خطبه بخواند دیگر؛ آنوقت خطبهای که علیبنموسی الرضا در این جمع ایراد بکند، در آن خطبه چه حقایق افشاگری خواهد بود، آن را دیگر خدا میداند! رفتند به مأمون گفتند که خانهخراب! ـ به قول روضهخوانها ـ چه نشستی؟ علیبنموسی الرضا را فرستادی برود نماز؟ پدرت درآمد! کاخ حکومتت ویران شد! قضایا را که گفتند، مأمون رنگ از رویش پرید. دستپاچه شد. گفت بروید فوراً بگویید برگرد. آمدند فوراً به حضرت ابلاغ کردند، اعلام کردند که آقا، مأمون گفته برگرد.
خب، اینجا هم حضرت دوتا کار میتوانست بکند؛ یک کار اینکه برگردد، که برگشت؛ یک کار هم اینکه بگوید نهخیر! برنمیگردم. مأمون غلط کرده گفته. میرویم نمازمان را میخوانیم. برود نمازش را بخواند، خطبه بخواند و افشا بکند. کدام بهتر بود به نظر شما؟ آن راه اولی بهتر بود. این راه دومی یکخُرده همچین بهظاهر حزباللهیتر و اینها میآید؛ اما سیاستمدارانه نیست، کیداللهی نیست، مکراللهی نیست؛ «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ».[13]
خب، حضرت اگر میرفت خطبه میخواند، البته یک سری مطالب را میگفت، اما دیگر تمام شده بود، دیگر هیچچیز بعدش نبود. و مردم هم یک مقداری داغ میشدند. بعدهم پچپچ میافتاد که خب، خلیفه که گفت آقا نروند، چرا رفتند؟ و مثلاً اینها. این پچپچها را هم جاسوسها راه میانداختند. اثرش کم میشد. اما حضرت برگشت. برگشت یعنی چه؟ یعنی آن شوق و علاقۀ مردم که داشتند میجوشیدند که آره! حالا امام میرود نماز میخواند، حالا خطبه میخواند، تبدیل کرد به یک کینۀ شدیدی علیه مأمون. خب، مردم فهمیدند که مأمون حضرت را برگرداند. گفتند ای خدا لعنتش کند که نگذاشت ما نماز امام را درک کنیم. ای خدا بکشدش که نگذاشت ما کلمات امام را بشنویم. بعد هم [حضرت] برای خودشان امکان فعالیت و تلاش بعدی را باقی گذاشتند.
امام در طول مدت بودنشان در خراسان یکچنین کارهایی را انجام دادند. آنوقت دِعبل خُزاعی میآید خراسان و میرود در حضور مأمون، آن قصیدۀ معروفِ مهمِ خودش را در مدح علیبنموسی الرضا و مدح خاندان پیغمبر میخواند. که بسیار قصیدۀ مهمی است.
که اولش «مَدارِسُ آیاتٍ خَلَت مِن تِلاوَةٍ» هست و به نام قصیدۀ «مدارس آیات» معروف است.[15] و از مهمترین اشعار عرب در دوران امامت است. ازلحاظ هنری در مرحلۀ خیلی بالایی است این شعر. دعبل، شاعر خیلی بزرگی بود. میرود این را میخواند و این شعر در سراسر عالم اسلامِ آن روز، پخش میشود. در این شعر، اولاً یاد شهیدان کربلا هست. که مدتها بوده یاد اینها مکتوم مانده بود؛ و یاد دیگر شهدای اهلبیت، شهید فَخّ، زید، فرزندان عبدالله، یاد همۀ اینها آمده است؛ شهدای گوناگونی که همه با غربت شهید شدند و با غربت دفن شدند؛ یاد اصالت و حقانیت خاندان پیغمبر در این قصیده هست. و اینکه صاحب حق خلافت، اینها هستند و دیگران غاصبند. آنوقت یکچنین قصیدۀ افشاگرِ بهمحاکمهکشانندهای، در حضور مأمون خوانده میشود؛ و خطاب به مأمون و به همۀ آنهایی که آنجا بودند. مأمون هم چهکار کند؟ دهانش را پر از سرب داغ بکند؟ آبرویش بیشتر خواهد رفت؛ چون شعر که گفته شد، از دهان که بیرون آمد، تمام شد...حضرت با آمدن به خراسان، هم سرمایههای هنری را، هم سرمایههای سیاسی را، هم سرمایههای علمی را، در خدمت آن تفکری که داشتند، بسیج کردند. خیلی نمونههای دیگری هم وجود دارد که نشان میدهد حضرت در این سیاست الهی و مکر الهی، بر مأمون غلبه پیدا کردهاند. (60/9/26)
آنطور که ملاحظه میشود، علیبنموسی الرضا صلواتاللهوسلمااهعلیه در این فصل از زندگیاش، که آخرین فصل از زندگی امام است، بزرگترین ضربه را بر پیکر حکومت عباسی وارد کرد. و لذا خراسان، مرکزی شد برای شورشهای ضد عباسی و سالهای متمادی آنها را راحت نگذاشتند و اگر مردمِ آن روز همت میکردند، فداکاری میکردند، دنبال راه علیبنموسی الرضا را میگرفتند، حکومت اسلامی تشکیل میشد. هیچ دلیلی وجود نداشت که باید حکومت اسلامی بماند تا در سال 1399 قمری در ایران تشکیل بشود.[16] نه! هزار سال پیش میتوانست تشکیل بشود، اگر مردم همت میکردند و اگر اراده به خرج میدادند. بار دین، یکچنین باری است و بار انقلاب اسلامی اینچنین باری است؛ «مَن یَرتَدَّ مِنکُم عَن دینِهِ فَسَوفَ یَأتِی اللهُ بِقَومٍ یُحِبُّهُم وَ یُحِبُّوَهُ»[17] این بار زمین نخواهد ماند. بنده برنمیدارم، شما برمیدارید؛ اولی به منزل نمیرساند، دومی نمیرساند، سومی میرساند. بالاخره این بار به منزل خواهد رسید. البته با شجاعت و دلاوری و فداکاری انسانهای مؤمن و فداکار، این خورشید زودتر طالع میشود. با کوتاهی و بیغیرتی مردمی، این بار دیرتر به منزل میرسد و انسانیت خسارت میبیند. آن روز مردمِ مسلمانی که این پیام علیبنموسی الرضا را شنیدند، اگر همت میکردند، اگر دنبال این فکر را میگرفتند، اگر اندیشۀ اسلامیِ درست را که بهوسیلۀ دهها و صدها پیامآور از قول امام علیبنموسیالرضا و دیگر ائمه پخش میشد را، بهعنوان دستورالعمل و رهنمود زندگی خودشان قرار میدادند، متشکل میشدند، و مبارزه میکردند، آن روز حکومت اسلامی تشکیل میشد. (59/6/30)
بالاخره مأمون طی همان قضایایی که تکرار شده است و میدانید، احساس میکند که ناچار است علیبنموسی الرضا علیهالسلام را ـ که با نیّتهای خاص خودش، آن بزرگوار را از مدینه کشانده بود، آورده بود، به خود نزدیک کرده بود و قصد کشتن آن بزرگوار را هم نداشت ـ برخلاف آنچه تدبیر کرده بود، به شهادت برساند. و کارِ قضای الهی و ارادۀ الهی و تدبیر الهی بهوسیلۀ دشمنان اهلبیت انجام گرفت و پارۀ تن پیغمبر در این نقطۀ دوردست از مدینه، مدفون شد که خود این یک تدبیر الهی است، یک مهندسی الهی است. (92/6/26)
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ کتاب الایمان و الکفر/ ابواب الایمان و الاسلام و التشیع/ باب19 صفات الشیعة/ حدیث11
۲.در احادیث مختلفی پیامبر اکرم، مؤمن را به زنبور عسل تشبیه کردهاند. برای نمونه در حدیثی میفرمایند: «اِنَّ مَثَلَ المُؤمِنِ کَمَثَلِ النَّحلَةِ اِن صاحَبتَهُ نَفَعَکَ وَ اِن شاوَرتَهُ نَفَعَکَ وَ اِن جالَستَهُ نَفَعَکَ وَ کُلُّ شَأنِهِ مَنافِعُ وَ کَذَلِکَ النَّحلَةُ کُلُّ شَأنِها مَنافِعُ» مَثَل مؤمن، مَثَل زنبور عسل است. اگر با او همراه شوی، به تو نفع میرساند، اگر از او مشورت بخواهی به تو نفع میرساند، و اگر با او همنشین شوی به تو نفع میرساند، و در هر وضعی سود است. همانند زنبور عسل که در هر وضعی سرشار از سود است. (بحارالانوار/ کتاب السماء و العالم/ ابواب الحیوان و اصنافها و احوالها و احکامها/ باب 10)
۳.سوره مبارکه نحل/ آیات 68 و 69
۴.بحارالانوار/ کتاب العشرة/ ابواب حقوق المؤمن/ باب التقیّة و المداراة/ حدیث61
۵.در سال 193 ق هارون برای سرکوب شورشهایی که در منطقۀ خراسان شکل گرفته بود، به این منطقه رفت. در این سفر امین را بهجای خود در بغداد گذاشت و مأمون را که والی خراسان بود، همراه خود برد. هارون بعد از برقراری آرامش در این منطقه، در مسیر برگشت، مُرد.
۶.نقشۀ شمارۀ 9: مسیر حرکت کاروان امام رضا علیهالسلام از مدینه به مرو
۷.(فسر) توضیحخواستن، جویاشدن
۸.حضرت این نامه را به عامربنزَروامهر نوشتهاند. بخشی از این نامه: «اما بعد، در میان کارها، برای ما پیشامدی روی داده و من در آن ناحیه بر هیچکس جز تو اعتماد ندارم. و آن این است که فرزندی از فرزندانِ قریش از عترت پیامبر مفقود شده و این موضوع، حزن و اندوه مرا سبب گشته است. این فرزند، حسین نام دارد، او نزدیک به بلوغ و در سن کودکانِ دوازدهساله است. رنگِ چهرهاش گندمگون است و در سفیدیِ چشمِ راستش نقطهای قرمز است. اطلاع یافتم که او قصد آن ناحیه را که دروازۀ خراسان است، داشته و در آنجا ساکن است. از تو میخواهم که از دوستانت کمک بخواهی و اقدام به یافتن این گمشده کنی و چنانچه او را یافتی، پس از آنکه صفات و نشانههایش برایت مسلّم شد، مرا آگاه سازی.» (مکاتیبالائمة/ ج5/ ص 302)
۹.عیون اخبار الرضا/ باب 37 باب ما حدث به الرضا فی مربعة النیسابور/ حدیث4
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 33 / کلام حضرت هنگامیکه برای جنگ با اهل جمل به طرف بصره در حرکت بودند
۱۱.سوره مبارکه بقره/ آیه 257
۱۲.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ فصل الامام الرضا و ولایة العهد
۱۳.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 54
۱۴.«ای فاطمه اگر تصور کنی حسین را که به تیغ بیدریغ اعداء بر خاک کربلا افتاده، در کنار شط فرات تشنه لب جان داده.» (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنموسی و.../ ابواب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ باب 17/ حدیث 13)
۱۵.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 27، «قصیدۀ مدارس آیات» را مطالعه کنید.
۱۶.سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل اولین حکومت اسلامی در دوران غیبت، در ایران/ یکشنبه 22 بهمن 1357 / 13 ربیعالاول 1399
۱۷.سوره مبارکه مائده/ آیه 54، «ای کسانی که ایمان آوردهاید، هرکس از شما از دین خود برگردد، بهزودی خدا گروهی را میآورد که آنان را دوست میدارد و آنان نیز او را دوست دارند.»