تحلیل قبول ولایتعهدی بهعنوان مبارزه میان مأمون و امام رضا
حالا شما در این باب ببینید نقش امام رضا (علیه السّلام) چیست. حالا البتّه من الان یادم نیست مطالب آن سخنرانی که جنابعالی[12] میفرمایید؛ قبل از آن هم من سال اوّل یک پیامی[13] فرستادم مشهد و در آن پیام، مسئلهی قبول ولایتعهدی امام رضا را تحلیل کردم. یعنی گفتم این در واقع یک مبارزهای بود بین مأمون عاقل و زیرک و بسیار باهوش، و امام رضا. مأمون اوّل گفت خلافت را میدهم؛ اوّل ولایتعهدی نبود؛ گفت من خلافت را به شما میدهم. حضرت قبول نکردند؛ اصرار کرد؛ بعد گفت حالا که قبول نمیکنید، پس ولایتعهدی [را قبول کنید]. علّت اینکه مأمون این کار را کرد چه بود؟ من [در آن پیام]، چهار پنج علّت و دلیل برای مأمون …
نشانهٔ جوشش محبت مردم به اهلبیت و اوج کار امام رضا
… است- یا دیگران، یا دیگران، بایستی فرهنگ ارادت به خاندان پیغمبر در آن سابقه داشته باشد؛ و این آنجور نیست که آناً ببینیم که بله، در مدینه و در خراسان و در ری و در مناطق گوناگون، با ولایتعهدی علیّبنموسیالرضا جشن گرفتهاند، امّا قبلاً چنین چیزی سابقه ندارد. آنچه در دوران ولایتعهدی علیّبنموسیالرضا پیش آمد که حادثهی بسیار مهمّی است -و بنده سال گذشته در پیام البتّه به اشاره عرض کردم- نشاندهندهی این است که وضع علاقهی مردم و جوشش محبّتهای مردم نسبت به اهلبیت در دوران امام رضا، خیلی بالا بوده؛ بههرحال، بعد هم که اختلاف امین و مأمون و جنگ و جدال بین خراسان و بغداد پنج سال طول کشید، همهی اینها موجب شد که علیّبنموسیالرضا بتوانند کار خوبی بکنند که اوجش رسید به مسئلهی ولایتعهدی، منتها متأسّفانه آنجا هم باز -همانطور که گفتیم- با آن حادثهی شهادت قطع شد، و یک دوران جدیدی شروع شد که به نظر بنده دوران محنت و غم اهلبیت از دوران امام جواد به بعد شروع میشود، بدتر از همهی اوقات دیگر.
دعوت امام به خراسان در پی ارزیابی مأمون از خطر تشیع
مأمون این خطر را زیرکانه حدس زد و درصدد مقابله با آن برآمد و بدنباله همین ارزیابی و تشخیص بود که ماجرای دعوت امام هشتم از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولی عهدی به آن حضرت پیش آمد. و این حادثه که در همهی دوران طولانی امامت کم نظیر و یا در نوع خود بی نظیر بود تحقق یافت.
نبرد پنهان سیاسی تعیینکنندهٔ سرنوشت تشیع
اکنون جای آن است که به اختصار، حادثه ولیعهدی را مورد مطالعه قرار دهیم. در این حادثه امام هشتم علیبنموسیالرضا در برابر یک تجربه تاریخی عظیم قرار گرفت و در معرض یک نبرد پنهانی سیاسی که پیروزی یا ناکامی آن میتوانست سرنوشت تشیع را رقم بزند، واقع شد.
هدف مأمون: تبدیل مبارزهٔ انقلابی شیعیان به فعالیت سیاسی بیخطر
اولین و مهمترین آنها، تبدیل صحنهی مبارزات حاد انقلابی شیعیان به عرصهی فعالیت سیاسی آرام و بیخطر بود. همانطور که گفتم شیعیان در پوشش تقیه، مبارزاتی خستگیناپذیر و تمام نشدنی داشتند،این مبارزات که با دو ویژگی همراه بود، تأثیر توصیفناپذیری در برهم زدن بساط خلافت داشت، آن دو ویژگی، یکی مظلومیت بود و دیگری قداست.
هدف مأمون: خارج کردن فکر شیعی از جایگاه تفکر مخالف پرجاذبه
این تدبیر میتوانست فکر شیعی را هم در ردیف بقیهی عقاید و افکاری که در جامعه طرفدارانی داشت قرار دهد و آن را از حد یک تفکر مخالف دستگاه که اگرچه از نظر دستگاهها، ممنوع و مبغوض است، از نظر مردم بخصوص ضعفا پرجاذبه و استفهامبرانگیز است، خارج سازد.
هدف مأمون: تخطئهٔ شیعه و مشروعیت دادن به خلافتهای اموی و عباسی
دوم: تخطئه مدعای تشیع مبنی بر غاصبانه بودن خلافتهای اموی و عباسی و مشروعیت دادن به این خلافتها بود. مأمون با این کار به همهی شیعیان، مزورانه ثابت میکرد که ادعای غاصبانه و نامشروع بودن خلافتهای مسلط که همواره جزو اصول اعتقادی شیعه به حساب میرفته یک حرف بیپایه و ناشی از ضعف و عقدههای حقارت بوده است، چه اگر خلافتهای دیگران نامشروع و جابرانه بود خلافت مأمون هم که جانشین آنهاست میباید نامشروع و غاصبانه باشد، و چون علیبنموسیالرضا با ورود در آن دستگاه و قبول جانشینی مأمون، او را قانونی و مشروع دانسته پس باید بقیه خلفا هم از مشروعیت برخوردار بوده باشند و این نقض همهی ادعاهای شیعیان است. با این کار نه فقط مأمون از علیبنموسیالرضا بر مشروعیت حکومت خود و گذشتگانش اعتراف میگرفت بلکه یکی از ارکان اعتقادی تشیع را که همان ظالمانه بودن پایهی حکومتهای قبلی است نیز درهم میکوبید.
هدف مأمون: نقض ادعای زهد و بیاعتنایی ائمه به دنیا
علاوه بر این، ادعای دیگر شیعیان مبنی بر زهد و پارسائی و بیاعتنائی ائمه به دنیا نیز با این کار نقض میشد، و چنین وانمود میشد که آن حضرت فقط در شرایطی که بدنیا دسترسی نداشتهاند نسبت به آن زهد میورزیدند و اکنون که درهای بهشت دنیا به روی ایشان باز شد، بسوی آن شتافتند و مثل دیگران خود را از آن مغتنم کردند.
هدف مأمون: قرار دادن امام و سران علوی در کنترل دستگاه خلافت
سوم: اینکه مأمون با این کار، امام را که همواره یک کانون معارضه و مبارزه بود در کنترل دستگاههای خود قرار میداد و بجز خود آن حضرت، همه سران و گردنکشان و سلحشوران علوی را نیز در سیطره خود در میآورد، و این موفقیتی بود که هرگز هیچیک از اسلاف مأمون چه بنی امیه و چه بنی عباس برآن دست نیافته بودند.
هدف مأمون: محاصرهٔ امام و فاصله افکندن میان او و مردم
چهارم: اینکه امام را که یک عنصر مردمی و قبله امیدها و مرجع سئوالها و شکوهها بود در محاصره ماموران حکومت قرار میداد و رفته رفته رنگ مردمی بودن را از او میزدود و میان او مردم و سپس میان او و عواطف و محبتهای مردم فاصله میافکند.
هدف مأمون: کسب وجهه و حیثیت معنوی برای خود
هدف پنجم این بود که با این کار برای خود وجهه و حیثیتی معنوی کسب میکرد، طبیعی بود که در دنیای آن روز همه او را بر اینکه فرزندی از پیغمبر و شخصیت مقدس و معنوی را به ولیعهدی خود برگزیده و برادران و فرزندان خود را از این امتیاز محروم ساخته است ستایش کنند و همیشه چنین است که نزدیکی دینداران به دنیا طلبان از آبروی دینداران میکاهد و بر آبروی دنیاطلبان میافزاید.
هدف مأمون: تبدیل امام به توجیهگر دستگاه خلافت
ششم آنکه در پندار مأمون، امام با اینکار به یک توجیهگر دستگاه خلافت بدل میگشت، بدیهی است شخصی در حد علمی و تقوائی امام با آن حیثیت و حرمت بینظیری که وی بعنوان فرزند پیامبر در چشم همگان داشت، اگر نقش توجیه حوادث را در دستگاه حکومت برعهده میگرفت هیچ نغمهی مخالفی نمیتوانست خدشهای بر حیثیت آن دستگاه وارد سازد، این همان حصار منیعی بود که میتوانست همهی خطاها و زشتیهای دستگاه خلافت را از چشمها پوشیده بدارد.
شرط امام برای عدم دخالت در شئون حکومت و نقش بر آب شدن نقشهٔ مأمون
3- با این همه علیبنموسیالرضا فقط بدین شرط ولیعهدی را پذیرفت که در هیچیک از شئون حکومت دخالت نکند و به جنگ و صلح و عزل و نصب و تدبیر امور نپردازد و مأمون که فکر میکرد فعلاً در شروع کار این شرط قابل تحمل است و بعدها به تدریج میتوان امام را به صحنه فعالیتهای خلافتی کشانید، این شرط را از آن حضرت قبول کرد. روشن است که با تحقق این شرط، نقشهی مأمون نقش برآب میشد و بیشترین هدفهای او نا برآورده میگشت.
روگردانی امام از کارهای حکومتی یک سال پس از ولیعهدی
مأمون علیبنموسی را از امکانات و حرمت بی حد و مرز برخوردار کرده است، اما همه میدانند که این ولیعهد عالی مقام در هیچ یک از کارهای دولتی یا حکومتی دخالت نمیکند و به میل خود از هر آنچه به دستگاه خلافت مربوط میشود روگردان است و همه میدانند که او ولیعهدی را به همین شرط که به هیچ کار دست نزند قبول کرده است.
دعوت امام از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولیعهدی در پی ارزیابی مأمون از خطر شیعیان
مأمون این خطر را زیرکانه حدس زد و در صدد مقابله با آن برآمد و بهدنبالۀ همین ارزیابی و تشخیص بود که ماجرای دعوت امام هشتم از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولیعهدی به آن حضرت پیش آمد و این حادثه که در همۀ دوران طولانی امامت کمنظیر و یا در نوع خود بینظیر بود، تحقق یافت.
نبرد پنهان سیاسی تعیینکنندهٔ سرنوشت تشیع
اکنون جای آن است که بهاختصار، حادثۀ ولیعهدی را مورد مطالعه قرار دهیم. در این حادثه امام هشتم علیبنموسی الرضا در برابر یک تجربۀ تاریخی عظیم قرار گرفت و در معرض یک نبرد پنهانی سیاسی که پیروزی یا ناکامی آن میتوانست سرنوشت تشیّع را رقم بزند، واقع شد.
استنکاف شدید امام از پذیرش ولیعهدی تا تهدید صریح به قتل
2. هنگامیکه در مَرو پیشنهاد ولایتعهدی آن حضرت مطرح شد، حضرت بهشدت استنکاف[15] کردند و تا وقتی مأمون صریحاً آن حضرت را تهدید به قتل نکرد، آن را نپذیرفتند.[16] این مطلب همهجا پیچید که علیبنموسی الرضا ولیعهدی و پیش از آن خلافت را که مأمون به او با اصرار پیشنهاد کرده بود نپذیرفته است. دستاندرکاران امور که به ظرافتِ تدبیر مأمون واقف نبودند، ناشیانه عدم قبولِ امام را همهجا منتشر کردند، حتی فضلبنسهل در جمعی از کارگزاران و مأموران حکومت گفت من هرگز خلافت را چنین خوار ندیدهام، امیرالمؤمنین آن را به علیبنموسی الرضا تقدیم میکند و …
شرط عدم دخالت امام در شئون حکومت برای پذیرش ولیعهدی
3. با اینهمه علیبنموسی الرضا فقط بدین شرط ولیعهدی را پذیرفت که در هیچیک از شئون حکومت دخالت نکند و به جنگ و صلح و عزل و نصب و تدبیر امور نپردازد[19] و مأمون که فکر میکرد فعلاً در شروع کار، این شرط قابل تحمل است و بعدها بهتدریج میتوان امام را به صحنۀ فعالیتهای خلافتی کشانید، این شرط را از آن حضرت قبول کرد. روشن است که با تحقق این شرط، نقشۀ مأمون نقش بر آب میشد و بیشترین هدفهای او نابرآورده میگشت.
دعوت محترمانهٔ امام به خراسان بهعنوان ولیعهد، بهترین راه در نظر مأمون
… بهوجود آورد. در نتیجه، چه میشود کرد؟ مطالعه کرد، دید کُشتن علیبنموسی الرضا به مصلحت نیست. زیرا مردم را داغدار میکند و حرکات علیه او را تشدید میکند؛ زندانکردنش هم همینطور؛ تبعیدکردن او به هر منطقهای هم همینطور؛ ماندن او هم در آنجا هیچ مصلحت نیست. بهترین کار این است که علیبنموسی الرضا را دعوت کند خیلی محترمانه به خراسان بیاید، بهعنوان ولیعهدی و جانشینی.
اهداف مأمون: خاموش کردن کانون خطر مدینه و سرکوب مخالفان
این برایش چندین فایده داشت؛ اولاً علیبنموسی الرضا از مدینه بیرون میآمد و کانون خطر در مدینه خاموش میشد. ثانیاً اگر کسانی میخواستند به نام علیبنموسی الرضا پرچم مخالفت بلند کنند، مأمون میتوانست بگوید خودِ علیبنموسی الرضا کنار من است، شماها چه میگویید؟ و آنها را سخت سرکوب کند. ثالثاً میتوانست حیثیّت معنوی امام را در نظر دوستانش از بین ببرد؛ یعنی به شیعیان بفهماند که خاندان پیغمبر حاضر شدند با ما سازش کنند، اینها یک جناح سازشکار هستند. سازشکاری، یک انسانِ مبارزِ انقلابی را در نظر پیروان و طرفدارانش از اعتبار و آبرو میاندازد. …
خنثی شدن انتظار مأمون با وداعهای امام در مدینه
… امام بدبینی خود به مأمون را با هر زبان ممکن به همهی گوشها رساند. در وداع با حرم پیغمبر، در وداع با خانوادهاش هنگام خروج از مدینه، در طواف کعبه که برای وداع انجام میداد، با گفتار و رفتار، با زبان دعا و زبان اشک، بر همه ثابت کرد که این سفر، سفر مرگ اوست. همه کسانی که باید طبق انتظار مأمون نسبت به او خوشبین و نسبت به امام به خاطر پذیرش پیشنهاد او بدبین میشدند در اولین لحظات این سفر دلشان از کینه مأمون که امام عزیزشان را این طور ظالمانه از آنان جدا میکرد و به قتلگاه میبرد لبریز شد.
پیچیدن خبر نپذیرفتن خلافت و ولیعهدی از سوی امام
2- هنگامی که در مرو پیشنهاد ولایت عهدی آن حضرت مطرح شد، حضرت به شدت استنکاف کردند و تا وقتی مأمون صریحاً آن حضرت را تهدید به قتل نکرد آن را نپذیرفتند. این مطلب همه جا پیچید که علیبنموسیالرضا ولیعهدی و پیش از آن خلافت را که مأمون به او با اصرار پیشنهاد کرده بود نپذیرفته است. دستاندرکاران امور که به ظرافت تدبیر مأمون واقف نبودند ناشیانه عدم قبول امام را همهجا منتشر کردند، حتی فضلبنسهل در جمعی از کارگزاران و مأموران حکومت گفت من هرگز خلافت را چنین خوار ندیدهام، امیرالمؤمنین آن را به علیبنموسیالرضا تقدیم میکند و علیبنموسی دست رد به سینهی او میزند.
مقاصد عمدهٔ مأمون از دعوت امام به خراسان
مأمون از دعوت امام هشتم به خراسان چند مقصود عمده را تعقیب میکرد:
آوردن امام با دعوت بهجای زور برای تحقق همهٔ مقاصد مأمون
مأمورینش را فرستاد، گفت بروید علیبنموسی الرضا را بیاورید. البته میتوانستند زورکی بیاورند؛ اما اگر زورکی میآوردند، همۀ این مقاصد حاصل نمیشد؛ بعضی حاصل میشد، اما همهاش حاصل نمیشد. لذا رفتند آنجا و حضرت را دعوت کردند و به آن ترتیب آوردند.
مقاصد عمدهٔ مأمون از دعوت امام به خراسان
مأمون از دعوت امام هشتم به خراسان چند مقصود عمده را تعقیب میکرد:
بردن ظاهراً محترمانهٔ امام از مدینه به خراسان برای ولیعهدی
… اگر حضرت را زندانی میکردند و میآوردند، دیگر در دستگاه مأمون امکان نداشت که امکانات در اختیارش بگذارند. بله! درد و داغ کندهشدن حضرت از مدینه، در مدینه باقی میماند درآنصورت؛ اما این امکانات از دست میرفت. که آن درد و داغ را هم حضرت خودش بهوجود آورد. حالا امام را دارند علیالظاهر! با آقایی، با کمال عزت و احترام از مدینه میبرند خراسان. برای اینکه ولیعهدش کنند علیالظاهر! اما حضرت در مدینه، مردم را گریه میاندازد. حضرت جمع میکند کنیزها و خدمه و اهلبیت و همۀ فرزندان را، برادران و خویشاوندان و اهل خودش را و میگوید بر من گریه کنید! تعجب میکنند؛ یکی میگوید مثلاً یا اباالحسن، گریه سر راه مسافر میمنت ندارد ـ همینهایی که شنیدید …