رفتن به محتوای اصلی

مأمون عباسیشخص

نام‌های دیگر: مأمون

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خلیفهٔ عباسی و رفتار او با علویان و ماجرای ولایت‌عهدی امام رضا (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی علمی بین‌المللی امام علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌السّلام— ۱۳۶۳/۰۵/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۳۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۶۱ پاراگراف)

محاسبهٔ سیاسی کشاندن امام رضا (ع) به مرو برای تضعیف معارف اهل‌بیت (ع)

… نوبت میرسد به مأمون و ماجراى اصرار و فشار فراوان براى کشاندن آن بزرگوار از مدینه به مروْ، به خراسان - آن‌روز مروْ پایتخت حکومت عبّاسى بود؛ یعنى مرکز حکومت را از بغداد منتقل کرده بودند به مروْ، که البتّه بعداً دوباره برگشت به بغداد - که مرکز سیاست عبّاسى بود. تفصیل خواسته‌هاى مأمون و دستگاه خلافت از اینکه انگیزه‌ى او از این دعوت و از این فشار و این اصرار و کشاندن امام هشتم چه بود، طولانى است؛ او یک محاسبه‌اى کرده بود که این محاسبه صرفاً سیاسى بود و براى تحکیم پایه‌هاى قدرت و به ضعف کشاندن حرکتِ معرفتِ اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) و کارى که این بزرگوارها میکردند، سیاست او این بود. در مقابل این حرکت سیاسى و زیرکانه‌ى مأمون، امام هشتم (سلام اللَّه علیه) یک برنامه‌ى مدبّرانه‌ى الهى را طرّاحى کردند و عمل کردند و پیش بردند که نه فقط خواسته‌هاى دستگاه خلافت برآورده نشد، بلکه درست بعکس، موجب رواج و گسترش فکر معارفىِ قرآنى و منتسب به اهل‌بیت …

دشمنی خونی با امام جواد و خاندانش و رد ادعای شیعه بودن او

البته من عقیده‌ام این است که مأمون عباسى هم با اینکه دخترش را به امام جواد داد، و آن حضرت را با آن احترام و تجلیل داماد خودش کرد، دشمن خونى این خانواده و شخص امام جواد بود؛ اینى که بعضى خیال کردند که مأمون عباسى با اینها دشمنى نداشته و شیعه بوده - تو بعضى از کتابها هم ساده‌دلانه این مسئله تکرار شده - نه این درست نیست؛ مأمون عباسى بسیار هم خبیث بود، خیلى هم دشمن و مخالف بود، منتها او فکر میکرد که بعد از اینکه پاى على بن موسى‌الرضا (علیه‌السّلام) را از وسط بیرون برده و حضرت را مسموم کرده، الان وقت این است که دیگر ماجراى آل‌على را به‌کلّى تمام کند؛ یک کودک هفت ساله‌اى است، این را بیاورد زیر بال خودش بگیرد، محبت بهش کند، با تربیت خودش بزرگ کند، بعد هم دختر خودش را به او بدهد؛ هم یک جاسوس در داخله‌ى او گمارده و مانع از خیلى از کارهاى پنهانى او شده، هم او را مدیون محبتهاى خودش کرده، و اگر مأمون زنده …

حل مشکل علویان از نخستین تدابیر پس از دستیابی به خلافت

هنگامی که مأمون در سال صدونودوهشت از جنگ قدرت با امین فراغت یافت و خلافت بی‌منازع را به چنگ آورد، یکی از اولین تدابیر او حل مشکل علویان و مبارزات تشیع بود.او برای این منظور، تجربه همه‌ی خلفای سلف خود را پیش چشم داشت. تجربه‌ای که نمایشگر قدرت و وسعت و عمق روزافزون آن نهضت و ناتوانی دستگاههای قدرت از ریشه‌کن کردن و حتی متوقف و محدود کردن آن بود. او می‌دید که سطوت و حشمت هارونی حتی با به بند کشیدن طولانی و بالاخره مسموم کردن امام هفتم در زندان هم نتوانست از شورشها و مبارزات …

هدف ریشه‌کن کردن تشیع با هوش و تدبیر بی‌سابقه

در این نبرد رقیب که ابتکار عمل را بدست داشت و با همه‌ی امکانات به میدان آمده بود مأمون بود. مأمون با هوشی سرشار و تدبیری قوی و فهم و درایتی بی سابقه قدم در میدانی نهاد که اگر پیروز می‌شد و اگر میتوانست آنچنانکه برنامه ریزی کرده بود کار را به انجام برساند،یقیناًبه هدفی دست می‌یافت که از سال چهل هجری یعنی از شهادت علی‌بن‌ابی‌طالب هیچ یک از خلفای اموی و عباسی با وجود تلاش خود نتوانسته بودند به آن دست یابند، یعنی می‌توانست درخت تشیع را ریشه‌کن کند، و جریان معارضی را که همواره همچون خاری در چشم سردمداران خلافتهای طاغوتی فرو رفته بود، بکلی نابود سازد.

کشاندن امام از میدان مبارزهٔ انقلابی به میدان سیاست

مأمون می‌خواست یک باره آن خفا و استتار را از این جمع مبارز بگیرد و امام را از میدان مبارزه انقلابی به میدان سیاست بکشاند و بدینوسیله کارآئی نهضت تشیع را که بر اثر همان استتار و اختفا روزبه‌روز افزایش یافته بود به صفر برساند. با این کار مأمون آن دو ویژگی مؤثر و نافذ را نیز از گروه علویان می‌گرفت زیرا جمعی که رهبرشان فرد ممتاز دستگاه خلافت و ولیعهد پادشاه مطلق العنان وقت و متصرف در امور کشور است نه مظلوم است و نه آنچنان مقدس.

پیچیدگی سیاست ولایت‌عهدی و پنهان داشتن آن حتی از نزدیکان

چنانکه مشاهده می‌شود این تدبیر بقدری پیچیده و عمیق است که یقیناً هیچکس جز مأمون نمی‌توانست آن را بخوبی هدایت کند و بدین جهت بود که دوستان و نزدیکان مأمون از ابعاد و جوانب آن بی‌خبر بودند.از برخی گزارشهای تاریخی چنین بر می‌آید که حتی فضل‌بن‌سهل وزیر و فرمانده کل و مقرب‌ترین فرد دستگاه خلافت نیز از حقیقت و محتوای این سیاست، بی خبر بوده است. مأمون حتی برای این‌که هیچگونه ضربه‌ای بر هدفهای وی از این حرکت پیچیده وارد نیاید داستان‌های جعلی برای علت و انگیزه این اقدام می‌ساخت و به این و آن می‌گفت.

ناکامی سیاست ولایت‌عهدی و روی آوردن به قتل امام

حقاً باید گفت سیاست مأمون از پختگی و عمق بی‌نظیری برخوردار بود، اما آن سوی دیگر این صحنه‌ی نبرد، امام علی‌بن‌موسی‌الرضا است و همین است که علیرغم زیرکی شیطنت‌آمیز مأمون، تدبیر پخته و همه جانبه‌ی او را به حرکتی بی‌اثر و بازیچه‌ای کودکانه بدل می‌کند. مأمون با قبول آن همه زحمت و با وجود سرمایه‌گذاری عظیمی که در این راه کرد از این عمل نه تنها طرفی بر نبست بلکه سیاست او به سیاستی بر ضد او بدل شد. تیری که با آن، اعتبار و حیثیت و مدعاهای امام علی‌بن‌موسی‌الرضا را هدف گرفته بود خود او را آماج قرار داد، بطوریکه بعد از گذشت مدتی کوتاه ناگزیر شد همه‌ی تدابیر گذشته خود را کأن لم یکن شمرده، بالاخره همان شیوه‌ای را در برابر امام در پیش بگیرد که همه گذشتگانش در پیش گرفته بودند یعنی «قتل»، و مأمون که در آرزوی چهره‌ی قداست‌مآب خلیفه‌ای موجه و مقدس و خردمند، این همه تلاش کرده بود سرانجام در همان مزبله‌ای که همه خلفای پیش از او در آن سقوط کرده بودند یعنی فساد و فحشا و عیش و عشرت توأم با ظلم و کبر فرو غلتید.

آشکار شدن ریاکاری و فساد او پس از ماجرای ولیعهدی

دریده شدن پرده ریای مأمون در زندگی پانزده ساله او پس از حادثه ولیعهدی را در دهها نمونه می‌توان مشاهده کرد که از جمله به خدمت گرفتن قاضی القضاتی فاسق و فاجر و عیاش همچون یحیی‌بن‌اکثم و همنشینی و مجالست با عموی خواننده و خنیاگرش ابراهیم‌بن‌مهدی و آراستن بساط عیش و نوش و پرده‌دری در دارالخلافه‌ی او در بغداد است. اکنون به تشریح سیاستها و تدابیر امام علی‌بن‌موسی‌الرضا در این حادثه می‌پردازیم.

شکست در قمار ولیعهدی و توسل به قتل امام

… شده است، در مدینه و مکه و دیگر اقطار مهم اسلامی نه فقط نام علی‌بن‌موسی به تهمت حرص بدنیا و عشق به مقام و منصب از رونق نیفتاده بلکه حشمت ظاهری بر عزت معنوی او افزوده شده و زبان ستایشگران پس از دهها سال به فضل و رتبه معنوی پدران مظلوم و معصوم او گشوده شده است. کوتاه سخن آن‌که مأمون در این قمار بزرگ نه تنها چیزی بدست نیاورده که بسیاری چیزها را از دست داده و در انتظار است که بقیه را نیز از دست بدهد. این‌جا بود که مأمون احساس شکست و خسران کرد و در صدد بر آمد که خطای فاحش خود را جبران کند و خود را محتاج آن دید که پس از این همه سرمایه‌گذاری سرانجام برای مقابله با دشمنان آشتی‌ناپذیر دستگاههای خلافت یعنی ائمه اهل‌بیت علیهم‌السّلام به همان شیوه‌ای متوسل شد که همیشه گذشتگان ظالم و فاجر او متوسل شده بودند، یعنی قتل.

شایعه‌پراکنی و نسبت دادن سخنان دروغ به امام پیش از قتل

بدیهی است قتل امام هشتم پس از چنان موقعیت ممتاز به آسانی میسور نبود. قرائن نشان می‌دهد که مأمون پیش از اقدام قطعی خود برای به شهادت رساندن امام به کارهای دیگری دست زده است که شاید بتواند این آخرین علاج را آسان تر به کار برد، شایعه پراکنی و نقل سخنان دروغ از قول امام از جمله این تدابیر است، به گمان زیاد این‌که ناگهان در مرو شایع شد که علی‌بن‌موسی همه مردم را بردگان خود می‌داند جز با دست‌اندرکاری عمال مأمون ممکن نبود.

حل مشکل علویان و مبارزات تشیع از نخستین تدابیر خلافت او

هنگامی‌که مأمون در سال صدونودوهشت از جنگِ قدرت با امین فراغت یافت و خلافت بی‌منازع[2] را به‌چنگ آورد، یکی از اولین تدابیر او حل مشکل علویان و مبارزات تشیّع بود. او برای این منظور، تجربۀ همۀ خلفای سلفِ خود را پیش چشم داشت. تجربه‌ای که نمایشگر قدرت و وسعت و عمق روزافزون آن نهضت و ناتوانی دستگاه‌های قدرت از ریشه‌کن‌کردن و حتی متوقف و محدود کردن آن بود. او می‌دید که سَطوَت[3] و حشمت هارونی حتی با به بند‌کشیدن طولانی و …

هوش و تدبیر مأمون در نبرد سیاسی برای ریشه‌کن‌کردن تشیع

در این نبرد، رقیب که ابتکار عمل را به‌دست داشت و با همۀ امکانات به میدان آمده بود، مأمون بود. مأمون با هوشی سرشار و تدبیری قوی و فهم و درایتی بی‌سابقه قدم در میدانی نهاد که اگر پیروز می‌شد و اگر می‌توانست آن‌چنان‌که برنامه‌ریزی کرده بود کار را به انجام برساند، یقیناً به هدفی دست می‌یافت که از سال چهل هجری یعنی از شهادت علی‌بن‌ابی‌طالب هیچ‌یک از خلفای اموی و عباسی با وجود تلاش خود نتوانسته بودند به آن دست یابند، یعنی می‌توانست درخت تشیّع را ریشه‌کن کند و جریان معارضی را که همواره همچون خاری در چشم سردمداران خلافت‌های طاغوتی فرو رفته بود، به‌کلی نابود سازد.

تبدیل مبارزات انقلابی شیعیان به فعالیت سیاسی آرام به‌عنوان نخستین هدف

اولین و مهم‌ترینِ آنها، تبدیل صحنۀ مبارزات حاد انقلابی شیعیان به عرصۀ فعالیت سیاسی آرام و بی‌خطر بود. همان‌طورکه گفتم شیعیان در پوشش تقیّه، مبارزاتی خستگی‌ناپذیر و تمام‌نشدنی داشتند، این مبارزات که با دو ویژگی همراه بود، تأثیر توصیف‌ناپذیری در برهم‌زدن بساط خلافت داشت، آن دو ویژگی، یکی مظلومیت بود و دیگری قداست[4].

کشاندن امام از مبارزهٔ انقلابی به میدان سیاست برای بی‌اثرکردن نهضت تشیع

مأمون می‌خواست یکباره آن خفا و استتار را از این جمع مبارز بگیرد و امام را از میدان مبارزۀ انقلابی به میدان سیاست بکشاند و بدین وسیله کارایی نهضت تشیّع را که بر اثر همان استتار و اختفا روزبه‌روز افزایش یافته بود، به صفر برساند. با این کار، مأمون آن دو ویژگی مؤثر و نافذ را نیز از گروه علویان می‌گرفت. زیرا جمعی که رهبرشان فرد ممتاز دستگاه خلافت و ولیعهدِ پادشاه مطلق‌العنان وقت و متصّرف[5] در امور کشور است، نه مظلوم است و نه آن‌چنان مقدس.

مشروعیت‌بخشی به خلافت‌های اموی و عباسی به‌عنوان هدف دوم ولیعهدی

دوم تخطئۀ[6] مدعای تشیّع مبنی‌بر غاصبانه‌بودن خلافت‌های اموی و عباسی، و مشروعیت‌دادن به این خلافت‌ها بود. مأمون با این کار به همۀ شیعیان، مُزوّرانه[7] ثابت می‌کرد که ادعای غاصبانه و نامشروع بودن خلافت‌های مسلط که همواره جزو اصول اعتقادی شیعه به‌حساب می‌رفته یک حرف بی‌پایه و ناشی از ضعف و عقده‌های حقارت بوده است، چه اگر خلافت‌های دیگران نامشروع و جابرانه بود، خلافت مأمون هم که جانشین آنهاست می‌باید نامشروع و غاصبانه باشد، و چون علی‌بن‌موسی الرضا با ورود در آن دستگاه و قبول جانشینی مأمون، او را قانونی و مشروع دانسته پس باید بقیۀ خلفا هم از مشروعیت برخوردار بوده باشند و این نقض همۀ ادعاهای شیعیان است. با این کار نه‌فقط مأمون از علی‌بن‌موسی الرضا بر مشروعیت حکومت خود و گذشتگانش اعتراف می‌گرفت بلکه یکی از ارکان اعتقادی تشیّع را که همان ظالمانه‌بودن پایۀ حکومت‌های قبلی است نیز در هم می‌کوبید.

تلاش برای وانمودکردن دنیاطلبی امام و نقض ادعای زهد ائمه (ع)

علاوه‌براین، ادعای دیگر شیعیان مبنی بر زهد و پارسایی و بی‌اعتنایی ائمه به دنیا نیز با این کار نقض می‌شد، و چنین وانمود می‌شد که آن حضرت فقط در شرایطی که به دنیا دسترسی نداشته‌اند نسبت به آن زهد می‌ورزیدند و اکنون که درهای بهشت دنیا به روی ایشان باز شد، به‌سوی آن شتافتند و مثل دیگران خود را از آن مغتنم[8] کردند.

قراردادن امام و سران علوی در کنترل دستگاه خلافت

سوم اینکه مأمون با این کار، امام را که همواره یک کانون معارضه و مبارزه بود در کنترل دستگاه‌های خود قرار می‌داد و به‌جز خودِ آن حضرت، همۀ سران و گردنکشان و سلحشوران علوی را نیز در سیطرۀ خود درمی‌آورد، و این موفقیتی بود که هرگز هیچ‌یک از اسلاف مأمون ـ چه بنی‌امیه و چه بنی‌عباس ـ بر آن دست نیافته بودند.

جداکردن امام از مردم و عواطف آنان با محاصرهٔ مأموران حکومت

چهارم اینکه امام را که یک عنصر مردمی و قبلۀ امیدها و مرجع سؤال‌ها و شِکوه‌ها بود در محاصرۀ مأموران حکومت قرار می‌داد و رفته‌رفته رنگ مردمی‌بودن را از او می‌زدود و میان او و مردم و سپس میان او و عواطف و محبت‌های مردم فاصله می‌افکند.

کسب وجههٔ معنوی با برگزیدن فرزند پیامبر به ولیعهدی

هدف پنجم این بود که با این کار برای خود وجهه و حیثیتی معنوی کسب می‌کرد. طبیعی بود که در دنیای آن روز همه او را بر اینکه فرزندی از پیغمبر و شخصیت مقدس و معنوی را به ولیعهدی خود برگزیده و برادران و فرزندان خود را از این امتیاز محروم ساخته است، ستایش کنند؛ و همیشه چنین است که نزدیکی دین‌داران به دنیاطلبان از آبروی دین‌داران می‌کاهد و بر آبروی دنیاطلبان می‌افزاید.

تبدیل امام به توجیه‌گر دستگاه خلافت برای پوشاندن خطاهای آن

ششم آنکه در پندار مأمون، امام با این کار به یک توجیه‌گر دستگاه خلافت بدل می‌گشت. بدیهی است شخصی در حد علمی و تقوایی امام با آن حیثیت و حرمت بی‌نظیری که وی به‌عنوان فرزند پیامبر در چشم همگان داشت، اگر نقش توجیه حوادث را در دستگاه حکومت برعهده می‌گرفت، هیچ نغمۀ مخالفی نمی‌توانست خدشه‌ای بر حیثیت آن دستگاه وارد سازد، این همان حصار مَنیعی[9] بود که می‌توانست همۀ خطاها و زشتی‌های دستگاه خلافت را از چشم‌ها پوشیده بدارد.

پیچیدگی تدبیر ولیعهدی و ساختن داستان‌های جعلی دربارهٔ انگیزهٔ آن

چنان‌که مشاهده می‌شود این تدبیر به‌قدری پیچیده و عمیق است که یقیناً هیچ‌کس جز مأمون نمی‌توانست آن را به‌خوبی هدایت کند و بدین‌جهت بود که دوستان و نزدیکان مأمون از ابعاد و جوانب آن بی‌خبر بودند. از برخی گزارش‌های تاریخی چنین برمی‌آید که حتی فضل‌بن‌سهل وزیر و فرماندۀ کل و مقرب‌ترین فرد دستگاه خلافت نیز از حقیقت و محتوای این سیاست، بی‌خبر بوده است. مأمون حتی برای اینکه هیچ‌گونه ضربه‌ای بر هدف‌های وی از این حرکت پیچیده وارد نیاید داستان‌های جعلی برای علت و انگیزۀ این اقدام می‌ساخت و به این‌وآن می‌گفت.

روی‌آوردن سرانجام به قتل امام و سقوط در فساد و عیش و ظلم

… زیرکی شیطنت‌آمیز مأمون، تدبیر پخته و همه‌جانبۀ او را به حرکتی بی‌اثر و بازیچه‌ای کودکانه بدل می‌کند. مأمون با قبول آن‌همه زحمت و با وجود سرمایه‌گذاری عظیمی که در این راه کرد از این عمل نه‌تنها طَرفی برنَبست[10] بلکه سیاست او به سیاستی بر ضد او بدل شد. تیری که با آن، اعتبار و حیثیت و مدعاهای امام علی‌بن‌موسی الرضا را هدف گرفته بود، خودِ او را آماج قرار داد، به‌طوری‌که بعد از گذشت مدتی کوتاه ناگزیر شد همۀ تدابیر گذشتۀ خود را کَاَن‌لَم‌یَکُن[11] شمرده، بالاخره همان شیوه‌ای را در برابر امام در پیش بگیرد که همۀ گذشتگانش در پیش گرفته بودند یعنی «قتل»، و مأمون که در آرزوی چهرۀ قداست‌مآبِ خلیفه‌ای موجّه و مقدس و خردمند، این‌همه تلاش کرده بود سرانجام در همان مَزبله‌ای[12] که همۀ خلفای پیش از او در آن سقوط کرده بودند، یعنی فساد و فحشا و عیش و عشرت توأم با ظلم و کبر، فروغلتید.

دریده‌شدن پردهٔ ریای مأمون با عیش و نوش و همنشینی با فاسقان پس از ولیعهدی

دریده‌شدن پردۀ ریای مأمون در زندگی پانزده‌سالۀ او پس از حادثۀ ولیعهدی را در ده‌ها نمونه می‌توان مشاهده کرد که ازجمله به‌خدمت‌گرفتن قاضی‌القضاتی فاسق و فاجر و عیاش همچون یحیی‌بن‌اَکثم و هم‌نشینی و مجالست با عموی خواننده و خنیاگرش ابراهیم‌بن‌مهدی، و آراستن بساط عیش و نوش و پرده‌دری در دارالخلافۀ او در بغداد است. اکنون به تشریح سیاست‌ها و تدابیر امام علی‌بن‌موسی الرضا در این حادثه می‌پردازیم.

شکست مأمون در قمار ولیعهدی و تصمیم به توسل به قتل امام

… در مدینه و مکه و دیگر اقطار مهم اسلامی نه‌فقط نام علی‌بن‌موسی به تهمت حرص به دنیا و عشق به مقام و منصب از رونق نیفتاده بلکه [با] حشمت ظاهری بر عزت معنوی او افزوده شده و زبان ستایشگران پس از ده‌ها سال به فضل و رتبۀ معنوی پدران مظلوم و معصوم او گشوده شده است. کوتاه‌ سخن آنکه مأمون در این قمار بزرگ نه‌تنها چیزی به‌دست نیاورده که بسیاری چیزها را از دست داده و در انتظار است که بقیه را نیز از دست بدهد. اینجا بود که مأمون احساس شکست و خسران کرد و در صدد برآمد که خطای فاحش خود را جبران کند و خود را محتاج آن دید که پس از این‌همه سرمایه‌گذاری سرانجام برای مقابله با دشمنان آشتی‌ناپذیر دستگاه‌های خلافت یعنی ائمۀ اهل‌بیت علیهم‌السلام به همان شیوه‌ای متوسل شود که همیشه گذشتگان ظالم و فاجر او متوسل شده بودند، یعنی قتل.

شایعه‌پراکنی و نسبت دروغ به امام برای زمینه‌سازی قتل او

بدیهی است قتل امام هشتم پس از چنان موقعیت ممتاز به‌آسانی میسور نبود. قراین نشان می‌دهد که مأمون پیش از اقدام قطعی خود برای به شهادت رساندن امام به کارهای دیگری دست زده است که شاید بتواند این آخرین علاج را آسان‌تر به‌کار بَرد، شایعه‌پراکنی و نقل سخنان دروغ از قول امام ازجملۀ این تدابیر است. به گمان زیاد اینکه ناگهان در مَرو شایع شد که علی‌بن‌موسی همۀ مردم را بردگان خود می‌داند جز با دست‌اندرکاری عمّال مأمون ممکن نبود.

تشکیل مجالس مناظره به امید مجاب‌شدن امام و نومیدی از آن

تشکیل مجالس مناظره با هر آن کسی که کمتر امیدی به غلبۀ او بر امام می‌رفت نیز ازجملۀ همین تدابیر است. هنگامی‌که امام، مناظره‌کنندگان ادیان و مذاهب مختلف را در بحث عمومی خود منکوب کرد و آوازۀ دانش و حجت قاطعش در همه‌جا پیچید، مأمون در صدد برآمد که هر متکلم و اهل مجادله‌ای را به مجلس مناظره با امام بکشاند، شاید یک نفر در این بین بتواند امام را مجاب کند. البته چنان‌که می‌دانیم هرچه تشکیل مناظرات ادامه می‌یافت قدرت علمی امام آشکارتر می‌شد و مأمون از تأثیر این وسیله نومیدتر.

اختصاص دادن عمامه به خود در دربار برای تمایز از دیگران

… اولاً وزیر بود، ثانیاً با من دوست بود، گفتم احتیاط بر این است که من رعایت کنم این را. فردا رفتم دربار مأمون؛ کلاه سرم بود و عمامه نبستم. وقتی رسیدیم آنجا، دیدیم بله، رجال و اعیان و اینها جمعند، منتظرند که بار بیابند به محضر مأمون و ملاقات کنند با او. دراین‌بین، یک نفر از داخل آمد بیرون و گفت که امروز امیرالمؤمنین، یعنی مأمون، بر روی کلاه عمامه خواهد بست، همه عمامه‌ها را بردارید.[10] یعنی وقتی‌که او عمامه سرش می‌بندد، اختصاصی اوست، او باید فرقی داشته باشد، تمایزی داشته باشد. واِلّ همه عمامه سرشان باشد، بیایند بنشینند که همه مثل همند. این را مقایسه کنید با روش پیغمبر، که می‌گویند وقتی رسول اکرم در جلسه‌ای می‌نشستند، کسی وارد می‌شد، در این جمع نمی‌توانست بشناسد که پیغمبر کدامشان است. یعنی هیچ تفاوتی با دیگران ندارد. پیغمبر می‌فرمود: من می‌نشینم مثل بردگان و غذا می‌خورم مثل بردگان،[11] و …

ناممکن دیدن ادامهٔ حکومت با وجود امام رضا (ع) و روی آوردن به توطئه

وقتی مأمون عباسی به حکومت رسید، دید با بودن علی‌بن‌موسی الرضا در مدینه و دستگاه عظیم و وسیعی که آن حضرت در سراسر کشور اسلامیِ آن روز به‌وجود آورده، ادامۀ حکومت برای او ممکن نیست؛ لذا به فکر تقلب و توطئه افتاد. (63/9/3)

زیرک‌ترین و سیاست‌مدارترین خلیفهٔ بنی‌عباس با منش زاهدانه

مأمون زیرک‌ترین و کیِّس‌ترین خلیفۀ بنی‌عباس بود. یعنی شاید در میان بنی‌عباس حتی از منصور هم ـ چون منصور عباسی خیلی زیرک بوده ـ زیرک‌تر است و سیاست‌مدارتر است. و چون فرزند کنیز بود، ـ یعنی مادرش کنیز بود برخلاف مادر امین، زبیده، که یک خانم خیلی محترمی بود ـ زمان پدرش در دستگاه خلافت خیلی جایی نداشت. این را پرت کرده بودند خراسان که برود آنجا و مثلاً مرزدارها را، نیروهای مرزی را جمع کند و با هند و با آن کشورهایی که در …

استقرار حکومت در مرو و تکیه بر پشتیبانی ایرانیان

[حالا] مأمون بر سر کار است، اما در کجاست؟ در خراسان. از زمان هارون ـ که هارون هم در خراسان، در حالت اردوکِشی و جنگ کُشته شد و مُرد[5] ـ در خراسان مانده و مرو را مقر حکومت خودش قرار داده. و اینجا، وسط عالم اسلام نیست، مثل عراق نیست. بنابراین تسلط و اشراف کامل به همۀ مناطق جهان اسلام ندارد. ازطرفی متکی به ایرانی‌هاست و نمی‌خواهد این پایگاه ایرانی را از دست بدهد. این جوانب سیاسی را دقت کنید تا حرکت علی‌بن‌موسی الرضا روشن بشود که چه بود. مأمون می‌خواهد هنوز مدتی در خراسان بماند. به بغداد خواهد رفت و آنجا را مقر خلافت قرار خواهد داد، اما حالا نه، برای اینکه پشتیبانی ایرانی‌ها از او باقی بماند. لذا در بغداد، در حجاز، در …