رفتن به محتوای اصلی

مبارزهٔ سیاسی ائمه (ع)

نام‌های دیگر: مبارزات ائمه (ع)، مبارزهٔ ائمه (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بُعد سیاسی زندگی امامان شیعه و شیوه‌های آنان در برابر حکومت‌های زمان خود.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی علمی بین‌المللی امام علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌السّلام— ۱۳۶۳/۰۵/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۳۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اولاً مبارزه‌ی سیاسی، یا مبارزه‌ی حادّ سیاسی که ما به ائمّه (علیهم‌ السّلام) نسبت میدهیم، یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمّه‌ی معصومین (علیهم‌ السّلام) فقط مبارزه‌ی علمی و اعتقادی و کلامی، از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدّتْ شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید -مثل معتزله، مثل اشاعره و دیگران- نبود؛ مقصود ائمّه از این نشستن‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام، فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صد‌درصد ثابت کنند و خصوم[2] خودشان را مفحَم[3] کنند، [بلکه] چیزی بیش از این بود؛ همچنین نه یک مبارزه‌ی مسلّحانه از قبیل آن چیزی که انسان در تاریخ زندگی ائمّه، در زندگی جناب زید و بازماندگانش و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران میبیند؛ آن مبارزه را هم ائمّه (علیهم‌ السّلام) نداشتند؛ البتّه همین‌جا اشاره کنم -بعد اگر رسیدیم و وقت بود، یک‌قدری تفصیلی‌تر عرض خواهم کرد- که آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمیکردند؛ بعضی را تخطئه میکردند به دلایلی غیر از نفس مبارزه‌ی مسلّحانه، بعضی را هم تأیید کامل میکردند، در بعضی هم شرکت میکردند به‌نحو پشت جبهه؛ لَوَدِدتُ أَنَّ الخارِجیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِه؛[4] با کمک مالی، کمک آبرویی، جا دادن و مخفی کردن و از این قبیل؛ لکن خودشان به‌عنوان ائمّه (علیهم ‌السّلام) -آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم- وارد در مبارزه‌ی مسلّحانه نبودند و نمیشدند. مبارزه‌ی سیاسی نه آن اوّلی است و نه این دوّمی؛ عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی؛ آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل حکومت اسلامی و به تعبیر ما حکومت علوی.
اینها و صدها حادثه‌ی توجّه‌برانگیز و پُرمعنى و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگى موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) هنگامى معنا میشود و ربط می‌یابد که ما آن رشته‌ی مستمرّى را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظه‌ی شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خطّ جهاد و مبارزه‌ی ائمّه (علیهم السّلام) است که در تمام دوران ۲۵٠ ساله و در شکلهاى گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اوّلاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائه‌ی تصویرى روشن از معرفت اسلامى است، و ثانیاً تبیین مسئله‌ی امامت و حاکمیّت سیاسى در جامعه‌ی اسلامى، و ثالثاً تلاش و کوشش براى تشکیل آن جامعه و تحقّق بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و همه‌ی پیامبران؛ یعنى اقامه‌ی قسط و عدل و زدودن اندادا‌لله[21] از صحنه‌ی حکومت و سپردن زمام اداره‌ی زندگى به خلفاءا‌لله‌ و بندگان صالح خداوند.
اولاً مبارزۀ سیاسی یا مبارزۀ حاد سیاسی که ما به ائمه علیهم‌السلام نسبت می‌دهیم یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام فقط مبارزۀ علمی و اعتقادی و کلامی نبود؛ از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدت شما در تاریخ اسلام مشاهده می‌کنید؛ مثل مُعتَزِله، مثل اَشاعِره[2] و دیگران. مقصود ائمه از این نشست‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صددرصد ثابت کنند و خَصوم[3] خودشان را مُفهم کنند، چیزی بیش از این بود. همچنین یک مبارزۀ مسلحانه هم از قبیل آن چیزی که انسان در زندگی جناب زید و بازماندگانش، و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران، در تاریخ زندگی ائمه علیهم‌السلام می‌بیند، نداشتند. البته آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمی‌کردند، بعضی را تخطئه می‌کردند به دلایلی غیر از نفْسِ مبارزۀ مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل می‌کردند، در بعضی هم به‌نحو پشت جبهه شرکت می‌کردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به ج‌ادادن و مخفی‌کردن و ازاین‌قبیل. لیکن خودشان به‌عنوان ائمه علیهم‌السلام آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمی‌شدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».

شاهدها (۱۲۳ پاراگراف)

خط مستمر جهاد ائمه و اهداف سه‌گانهٔ آن در دوران ۲۵۰ ساله

اینها و صدها حادثه‌ی توجّه‌برانگیز و پُرمعنى و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگى موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) هنگامى معنا میشود و ربط می‌یابد که ما آن رشته‌ی مستمرّى را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظه‌ی شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خطّ جهاد و مبارزه‌ی ائمّه (علیهم السّلام) است که در تمام دوران ۲۵٠ ساله و در شکلهاى گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اوّلاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائه‌ی تصویرى روشن از معرفت اسلامى است، و ثانیاً تبیین مسئله‌ی امامت و حاکمیّت سیاسى در جامعه‌ی اسلامى، و ثالثاً تلاش و کوشش براى تشکیل آن جامعه و تحقّق بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و همه‌ی پیامبران؛ یعنى اقامه‌ی قسط و عدل و زدودن اندادا‌لله[21] از صحنه‌ی حکومت و سپردن زمام اداره‌ی زندگى به خلفاءا‌لله‌ و بندگان صالح خداوند.

مبارزه با هدف تشکیل حکومت اسلامی، نه صرفاً کلامی و نه مسلحانه

… أَنَّ الخارِجیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِه؛[4] با کمک مالی، کمک آبرویی، جا دادن و مخفی کردن و از این قبیل؛ لکن خودشان به‌عنوان ائمّه (علیهم ‌السّلام) -آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم- وارد در مبارزه‌ی مسلّحانه نبودند و نمیشدند. مبارزه‌ی سیاسی نه آن اوّلی است و نه این دوّمی؛ عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی؛ آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل حکومت اسلامی و به تعبیر ما حکومت علوی.

مبارزه با هدف سیاسی، نه صرفاً کلامی و نه مسلحانه

… مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل می‌کردند، در بعضی هم به‌نحو پشت جبهه شرکت می‌کردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به ج‌ادادن و مخفی‌کردن و ازاین‌قبیل. لیکن خودشان به‌عنوان ائمه علیهم‌السلام آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمی‌شدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».

تلاش ائمه (ع) برای حکومت الهی در افق‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت

ائمه از لحظۀ وفات رسول‌الله تا سال دویست‌وشصت، در صدد بودند که حکومت الهی را در جامعۀ اسلامی به‌وجود بیاورند، این، اصلِ مدعاست. البته نمی‌توانیم بگوییم که می‌خواستند حکومت اسلامی را در زمان خودشان ـ یعنی هر امامی در زمان خودش ـ به‌وجود بیاورند؛ آینده‌های میان‌مدت و بلندمدت و در مواردی هم نزدیک‌مدت وجود داشت. مثلاً در زمان امام مجتبی علیه‌السلام به نظر ما تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی، در آیندۀ کوتاه‌مدت بود. امام مجتبی در جواب به آن کسانی ـ مُسَیّب‌بن‌نَجَبَه[4] و دیگران ـ که می‌گفتند چرا شما سکوت کردید، می‌فرمود: «وَ اِن اَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ …

مبارزات تشیع، نزدیکی به پیروزی و ضربه از راه زندان و شهادت امام هر زمان

در تمام دوران صدوچهل‌سالۀ میانِ حادثۀ عاشورا و ولایتعهدی امام هشتم جریان وابستۀ به امامان اهل‌بیت ـ یعنی شیعیان ـ همیشه بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین دشمن دستگاه‌های خلافت به‌حساب می‌آمد. در این مدت بارها زمینه‌های آماده‌ای پیش آمد و مبارزات تشیّع، که باید آن را «نهضت علوی» نام داد، به پیروزی‌های بزرگی نزدیک گردید، اما هر بار موانعی بر سر راه پیروزی نهایی پدید می‌آمد و غالباً بزرگ‌ترین ضربه از ناحیۀ تهاجم بر محور و مرکز اصلی این نهضت، یعنی شخص امام در هر زمان با به‌زندان‌افکندن یا به‌شهادت‌رساندن آن حضرت، وارد می‌گشت و هنگامی‌که نوبت به امام بعد می‌رسید، اختناق و فشار و سخت‌گیری به حدی بود که برای آماده‌کردن زمینه، به زمان طولانی دیگری نیاز بود.

اهداف سه‌گانه: تبیین اسلام ناب، تبیین امامت و تشکیل جامعهٔ اسلامی

اینها و صدها حادثۀ توجه‌برانگیز و پرمعنی و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگی موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام هنگامی معنی می‌شود و ربط می‌یابد که ما آن رشتۀ مستمری را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظۀ شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خط جهاد و مبارزۀ ائمه علیهم‌السلام است که در تمام دوران 250 ساله و در شکل‌های گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اولاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائۀ تصویری روشن از معرفت اسلامی است و ثانیاً، تبیین مسئلۀ امامت و حاکمیت سیاسی در جامعۀ اسلامی و ثالثاً، تلاش و کوشش برای تشکیل آن جامعه و تحقق‌بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و همۀ پیامبران؛ یعنی اقامۀ قسط و عدل و زدودن اَندادُالله[13] از صحنۀ حکومت و سپردن زمام ادارۀ زندگی به خلفاءالله و بندگان صالح خداوند.

تلاش همهٔ ائمه برای ایجاد حاکمیت اسلامی با شیوه‌های گوناگون و هدف واحد

… اسلامی [بوده]؛ که ایجاد جامعه‌ی اسلامی بدون ایجاد حاکمیّت اسلامی امکان‌پذیر نیست؛ پس دنبال حاکمیّت اسلامی بودند. یک بُعد مهمّ امامت این است؛ امامت یعنی ریاست دین و دنیا، ریاست مادّه و معنا. خب مادّه‌اش عبارت است از همین سیاست و اداره‌ی کشور و اداره‌ی حکومت. و همه‌ی ائمّه دنبال این بوده‌اند؛ یعنی بدون استثنا همه‌ی ائمّه دنبال این بوده‌اند؛ منتها با شیوه‌های مختلف، در فصول مختلف، با روشها و اهداف کوتاه‌مدّت مختلف؛ [امّا] هدف بلندمدّت یکی بود.

گم شدن عنصر مبارزهٔ سیاسی در لابه‌لای روایات و شرح‌حال‌ها

یکی از آرزوهای دیرین در این اجتماع برآورده میشود. غربت ائمّه (علیهم ‌السّلام) به دوران زندگی این بزرگواران منتهی نشد بلکه در طول قرنها، عدم توجّه به ابعاد مهم و شاید اصلی از زندگیِ این بزرگواران، غربت تاریخی آنها را استمرار بخشید. یقیناً کتابها و نوشته‌‌ها در طول این قرون، از ارزش بی‌نظیری برخوردارند زیرا توانسته‌‌اند مجموعه‌‌ای از روایاتی را که در باب زندگی این بزرگواران است، برای آیندگان یادگار بگذارند، لکن عنصر مبارزه‌ی سیاسی حاد، که خطّ ممتدّ زندگی ائمّه‌ی هدا (علیهم ‌السّلام) را در طول ۲۵۰ سال تشکیل میدهد، در لابه‌‌لای روایات و احادیث و شرح‌‌حال‌های ناظر به جنبه‌‌های علمی و معنوی، گم شده. زندگی ائمّه (علیهم ‌السّلام) را ما به‌عنوان درس و اسوه باید فرا بگیریم، نه‌فقط به‌عنوان خاطره‌‌های شکوهمند و ارزنده؛ و این، بدون توجّه به روش و منش سیاسیِ این بزرگواران ممکن نیست.

قرار داشتن همهٔ کارهای ائمه از درس و حدیث تا تبعید در خط تشکیل حکومت

… ــ و در زمان امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام)، احتمال زیاد این است که برای آینده‌ی کوتاه‌مدّت، و از بعد از شهادت امام هشتم (علیه السّلام) به گمان زیاد برای آینده‌ی بلندمدّت. [تلاش] برای کدام آینده؟ مختلف بود، امّا همیشه بود؛ این معنای مبارزه‌ی سیاسی است. همه‌ی کارهای ائمّه (علیهم‌ السّلام) ــ غیر از آن کارهای معنوی و روحی که مربوط به اعلاء نفْس یک انسان و قرب او به خدا است بینه و بین ربّه ــ یعنی درس، حدیث، علم، کلام، محاجّه با خصوم علمی، با خصوم سیاسی، تبعید، حمایت از یک گروه و ردّ یک گروه، در این خط است؛ برای این است که حکومت اسلامی را تشکیل بدهند. مدّعا این است.

حرکتی همانند دعوت بنی‌عباس با سه تفاوت در هدف، روش و اشخاص

… تن میکردند، میگفتند «هَذَا السَّوَادُ حِدَادُ آلِ مُحَمَّدٍ وَ شُهَدَاءِ کَربَلَاءَ وَ زَیدٍ وَ یَحییٰ»؛[10] میگفتند این لباسِ ماتم آل محمّد و ماتمِ شهیدان کربلا و ماتم زید و یحیی است، و حتّی عدّه‌ای از سرانشان خیال میکردند که دارند برای آل علی کار میکنند. یک‌چنین حرکتی در زندگی ائمّه بود، منتها همان‌طور که گفتیم با سه تفاوت عنصری در هدف، در روشها و در اشخاص. این معنای مبارزه‌ی سیاسی است در زندگی ائمّه (علیهم ‌السّلام).

تقسیم مبارزه از دوران امام سجاد تا سال ۲۶۰ هجری به سه مرحله

… ترسیم کلّی در دوران سه امام اوّل یعنی امیرالمؤمنین و امام مجتبی و سیّدالشّهدا را فعلاً مسکوت میگذارم، [چون] درباره‌ی آنها بحث زیاد شده و تقریباً کسی شبهه ندارد که در حرکت آنها یک جهت‌گیری و عنصر سیاسی و هدف سیاسی وجود داشته؛ از دوران امام سجّاد شروع میکنیم. به نظر بنده، از دوران امام سجّاد یعنی از سال ۶۱ هجری، تا سال ۲۶۰ ــ که ۲۰۰ سال است ــ ما سه مرحله داریم: یک مرحله از سال ۶۱ است تا سال ۱۳۵ یعنی شروع خلافت منصور عبّاسی، که در این مرحله حرکت از یک نقطه‌ای آغاز میشود، بتدریج کیفیّت پیدا میکند، عمق پیدا میکند، گسترش پیدا میکند و اوج میگیرد تا سال ۱۳۵. سال ۱۳۵ که سال مرگ سفّاح و خلافت منصور است، وضع عوض میشود؛ مشکلاتی پدید می‌آید که بسیاری از پیشرفتها را متوقّف و معطّل میکند. در یک مبارزه‌ی سیاسی، این‌جور چیزی پیش می‌آید و ما هم در این دوران خودمان مشاهده کردیم یک مرحله‌ی دیگر، از سال ۱۳۵ است تا سال ۲۰۲ یا …

زبان تند ائمه در برابر خلفا برخلاف زبان نرم علما و زهاد محافظه‌کار

یکی، زبان تندوتیز ائمّه در مقابل خلفا است که اگر اینها آدمهای محافظه‌کاری بودند، باید مثل دیگر علما و زهّاد و مانند اینها، زبان نرم به خودشان میگرفتند؛ حتّی آن زهّادی که مورد ارادت خلفا بودند. میدانید زهّاد زیادی بودند که خلفا به اینها علاقه‌مند بودند؛ اینها نصیحت میکردند و هارون را مثلاً به گریه هم می‌آوردند، امّا مواظب بودند که به او جبّار و طاغی و شیطان نگویند، امّا ائمّه میگفتند.

مغفول ماندن مبارزهٔ سیاسی حاد ائمه (ع) در روایات و شرح‌حال‌ها

… ابعاد مهم و شاید اصلی از زندگی این بزرگواران، غربت تاریخی آنها را استمرار بخشید. یقیناً کتاب‌ها و نوشته‌ها در طول این قرون، از ارزش بی‌نظیری برخوردارند، زیرا توانسته‌اند مجموعه‌ای از روایاتی را که در باب زندگی این بزرگواران هست، برای آیندگان یادگار بگذارند. لکن عنصرِ «مبارزۀ سیاسی حاد»، که خط ممتد زندگی ائمۀ هدی علیهم‌السلام را در طول 250 سال تشکیل می‌دهد، در لابه‌لای روایات و احادیث و شرح‌حال‌های ناظر به جنبه‌های علمی و معنوی، گم شده.

جهت‌گیری درس، حدیث، مناظره و دیگر کارهای ائمه (ع) به‌سوی حکومت اسلامی

همۀ کارهای ائمه علیهم‌السلام غیر از آن کارهای معنوی و روحی که مربوط به اعلای نفْس یک انسان و قرب او به خداست ـ بَینَهُ وَ بَینَ رَبَّه ـ یعنی درس، حدیث، علم، کلام، مُحاجه با خَصوم علمی، با خَصوم سیاسی، تبعید، حمایت از یک گروه و رد یک گروه، در این خط است؛ برای این است که حکومت اسلامی را تشکیل بدهند. این، مدعاست. (1365/4/28)

شکل‌گیری نقشهٔ کلی ائمه (ع) پس از تحقق‌نیافتن هدف پیامبر (ص)

… اینکه آن‌کسانی‌که شوق دارند دنبال این مسئله بروند، با این چهارچوب یک‌بار دیگر روایات را نگاه کنند و کتب تاریخ را ببینند، آن‌وقت معلوم می‌شود که زندگی موسی‌بن‌جعفر یا ائمۀ دیگر ما علیهم‌السلام چه حقیقتی است که امروز هم همچنان مبهم و ناگفته و ناشناخته است. ائمه علیهم‌السلام بعد از آنکه احساس کردند، که هدف پیغمبر برآورده نشد، یعنی «یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ»[6] انجام نگرفت، بعد از آنکه دیدند که تشکیل یک نظام اسلامی، تشکیل یک دنیای اسلامی آن‌طوری‌که پیغمبران خواسته بودند بعد از دوران صدر اول، به‌کلی فراموش شد؛ جای نبوت و امامت را سلطنت گرفت؛ کسری‌ها و قیصرها و قُلدرها و اسکندرها و دیگرِ نامداران ظالم و طاغی تاریخ در لباس جانشینی و خلافت با نام سلسلۀ بنی‌امیه و بنی‌عباس روی کار آمدند و قرآن به آن شکلی که ارباب مُلک و قدرت می‌خواستند تفسیر شد و ذهن‌های مردم تحت تأثیر عملکرد خائنانۀ آن عالمانی که سر در آخور مطامع و محبت‌های مادی ارباب حکومت و مُلک داشتند، قرار گرفت؛ بعد که اینها را دیدند یک نقشۀ کلی در زندگی ائمه به‌وجود آمد.

ماهیت سیاسی مقابله با تحریف‌های برخاسته از دستگاه خلافت

خب، خودِ همین کار، یک ماهیت سیاسی دارد؛ یعنی وقتی‌که ما می‌دانیم که تحریف، با تحریک دستگاه سلطنت و خلافت انجام می‌گیرد و قلم‌به‌مزدها و مزدورهای علی‌الظاهر عالِم، برای خاطر سلاطین و حکمرانان تحریف می‌کنند، طبیعی است که اگر کسی علیه آن تحریف‌ها اقدام بکند، یقیناً کاری برخلاف سیاست آن حکام و سلاطین انجام داده. امروز که در بعضی از کشورهای اسلامی، بعضی از قلم‌به‌مزدها و نویسندگان مزدور و عالمان مأجور[10] ازطرف دستگاه‌ها، کتاب می‌نویسند تا ایجاد تفرقۀ بین مسلمان‌ها بکنند، یا چهرۀ برادران مسلمان خودشان را زشت نشان بدهند، اگر در این کشورها یک نویسندۀ آزادمنش پیدا بشود …

حرکت زیرزمینی سیاسی و انقلابی از دوران امام حسن (ع) برای قبضهٔ حکومت

… انجام می‌دادند. آنجایی هم که دربارۀ خصوصیات امام حرف می‌زنند باز یک عمل سیاسی دارند انجام می‌دهند. یعنی ائمه تعلیماتشان اگر در همین دو خصوصیت، دو عنوان و دو موضوعی که گفتم خلاصه هم می‌شد، باز ائمه زندگی‌شان یک زندگی سیاسی بود، اما به این هم اکتفا نمی‌کردند. علاوه‌بر همۀ اینها، ائمه علیهم‌السلام حداقل از دوران امام حسن مجتبی به بعد یک حرکت زیرزمینی همه‌جانبۀ سیاسی و انقلابی را به‌قصد قبضه‌کردن حکومت، شروع کرده بودند. هیچ شکی باقی نمی‌ماند برای کاوشگر زندگی ائمه که ائمه علیهم‌السلام این حرکت را داشتند. آنکه من عرض می‌کنم ناشناخته است، این نکتۀ قضیه است که متأسفانه در کتاب‌هایی که در زندگی ائمه نوشته شده، دربارۀ زندگی امام صادق، در زندگی موسی‌بن‌جعفر، در زندگی بسیاری از ائمۀ دیگر این نکته معرفی نشده است.

ناگفته ماندن حرکت تشکیلاتی گستردهٔ ائمه (ع) با وجود شواهد فراوان

اینکه ائمه علیهم‌السلام یک حرکت سیاسی تشکیلاتی وسیع و گسترده را انجام می‌دادند، بااینکه این‌همه شواهد وجود دارد، این ناگفته مانده و ذکر نشده و این مشکل عمدۀ فهم زندگی ائمه علیهم‌السلام است. حقیقت این است که ائمه این کار را شروع کردند. البته شواهد خیلی زیادی هست.

آغاز تلاش سیاسی هر امام (ع) برای گرفتن حکومت از ابتدای امامت

..پس این را به‌طورخلاصه همۀ برادران و خواهران بدانند که ائمه علیهم‌السلام، همه‌شان به‌مجرداینکه بار امانت امامت را تحویل می‌گرفتند، یکی از کارهایی که شروع می‌کردند یک مبارزۀ سیاسی بود، یک تلاش سیاسی بود برای گرفتن حکومت. این تلاش سیاسی مثل همۀ تلاش‌هایی است که آن‌کسانی‌که می‌خواهند یک نظامی را تشکیل بدهند، انجام می‌دهند و این کار را ائمه علیهم‌السلام هم می‌کردند. (1364/1/23)

داعیهٔ حکومت، علت اصلی آزار ائمه (ع) از سوی دستگاه‌های جور

تمام این نزاعی که شما در طول دوران زندگی ائمه علیهم‌السلام بین آنها و دستگاه‌های ظلم و جور مشاهده می‌کنید بر سر همین قضیه است. آنهایی که با ائمۀ ما مخالفت می‌کردند، آنها را مسموم می‌کردند، مقتول می‌کردند، زندان می‌انداختند، محاصره می‌کردند، دعوایشان بر سر داعیۀ حکومت ائمه علیهم‌السلام بود. اگر ائمه داعیۀ حکومت نداشتند، ولو علوم اولین و آخرین را هم به خودشان نسبت می‌دادند، اگر بحث قدرت سیاسی نبود، داعیۀ قدرت سیاسی نبود، هیچ‌گونه تعرضی نسبت به آنها انجام نمی‌گرفت، لااقل به این شدت انجام نمی‌گرفت؛ اصلاً مسئله این است. لذا شما می‌بینید در بین دعوت‌ها و تبلیغات ائمه علیهم‌السلام روی کلمۀ امامت و مسئلۀ امامت حساسیت بسیار بالایی است، یعنی وقتی‌که امام صادق هم می‌خواهد ادعای حاکمیت اسلامی و قدرت سیاسی بکند می‌گوید: «اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ …

رد تصور اکتفای امامان به بیان احکام و معارف بدون مبارزهٔ سیاسی

اگر کسی تصور کند که ائمۀ هشت‌گانه از امام سجاد تا امام عسکری علیهم‌السلام فقط به ذکرِ احکام دین یا معارف دین پرداختند و مبارزۀ سیاسی به‌شکل‌های متناسب با زمانشان نداشتند، حتماً غورِ[13] کافی در زندگی این بزرگواران نکرده است. آن‌طوری‌که از حالات آن بزرگواران به‌وضوح برمی‌آید و اساساً معنای امامت در اسلام و فلسفه‌ای که شیعه برای امامت قائل است، جز این را هم به‌هیچ‌وجه قبول نمی‌کند و سازگار نیست. و ما اگر دلیل روشنی هم بر مبارزۀ ائمه نمی‌داشتیم، باید معتقد بودیم که ما خبر نداریم، به ما نرسیده، آن بزرگواران مبارزه می‌کردند. و نمی‌شود ما معنای امامت را آن‌چنان‌که در فرهنگ اسلام ـ نه‌فقط فرهنگ شیعه ـ وجود دارد بدانیم و به آن معتقد باشیم و درعین‌حال قبول کنیم که صدوپنجاه سال مثلاً یا بیشتر، ائمه علیهم‌السلام در خانه‌ها نشستند دست روی دست گذاشتند، فقط دل را به این خوش کردند که احکام قرآن را و معارف اسلامی را بیان کنند و مبارزۀ سیاسی نداشتند، چنین چیزی به‌هیچ‌وجه درست نیست. البته وقتی می‌گوییم ائمه مبارزه می‌کردند، باید این را بدانیم که مبارزه در هر زمانی به‌شکل خاصی است. گاهی مبارزه با کار فرهنگی است، کار علمی است، گاهی با کار سیاسی است، گاهی با تشکُّل و تحزّب است، ایجاد سازماندهی است. گاهی با کارهای خونین و فعالیت‌های جنگی و …

طرح اشکال مبارزهٔ امامان برای حکومت با وجود علم به نرسیدن به آن

ممکن است بعضی اِشکال کنند که ائمه علیهم‌السلام چطور برای قبضه‌کردن حکومت مبارزه می‌کردند، درحالی‌که با علم الهی خودشان می‌دانستند که به حکومت نخواهند رسید. خُب معلوم است دیگر، زندگی ائمه علیهم‌السلام نشان داد که اینها نتوانستند به حکومت دست پیدا کنند و جامعۀ اسلامی را و نظام اسلامی را آن‌طوری‌که مِیلشان بود و وظیفه‌شان بود، آن را تشکیل بدهند. چطور ائمه بااینکه این را می‌دانستند و به الهام الهی از آن واقف بودند، این کار را انجام دادند؟ ممکن است این به ذهن بعضی برسد.

لزوم تلاش و مبارزهٔ امامان همانند کسی که از آینده آگاه نیست

… در بیرون کوفه برای اینکه به ادامۀ جنگ خود با معاویه بپردازد. اگر دانستن امیرالمؤمنین موجب می‌شود که او برطبق روالِ عادی و معمولی عمل نکند، چرا این اردوگاه را درست کرد؟ چرا این لشکرکشی را کرد؟ مردم را بُرد بیرون کوفه، منتظر نگه داشت، چرا؟ چه فایده‌ای داشت؟ اینکه ائمه می‌دانستند که به حکومت نمی‌رسند نباید موجب آن بشود که تلاش خودشان را نکنند. باید تلاش بکنند، مبارزه بکنند؛ آن‌طوری عمل کنند، مثل آن‌کسی‌که نمی‌داند، مثل آن‌کسی‌که اطلاع ندارد چه پیش خواهد آمد، تمام آن کارهایی را که یک آدمی که نمی‌داند چه پیش خواهد آمد باید انجام بدهد، ائمه علیهم‌السلام باید انجام بدهند. (1364/1/23)

مغفول ماندن مبارزهٔ حاد سیاسی امامان و شدت یافتن آن پس از آمیختگی خلافت با سلطنت

مهم‌ترین چیزی که در زندگی ائمه به‌طور شایسته مورد توجه قرار نگرفته، عنصرِ «مبارزۀ حاد سیاسی» است. از آغاز نیمۀ دوم قرن اول هجری، که خلافت اسلامی به‌طور آشکار با پیرایه‌های سلطنت آمیخته شد و امامت اسلامی به حکومت جابرانۀ پادشاهی بدل گشت، ائمۀ اهل‌بیت علیهم‌السلام مبارزۀ سیاسی خود را به شیوه‌ای متناسب با اوضاع و شرایط، شدت بخشیدند. این مبارزه بزرگ‌ترین هدفش تشکیل نظام اسلامی و تأسیس حکومتی بر پایۀ امامت بود. بی‌شک تبیین و تفسیرِ دین با دیدگاه مخصوص اهل‌بیتِ وحی، و رفع تحریف‌ها و کج‌فهمی‌ها از معارف اسلامی و احکام دینی نیز هدف مهمی برای جهاد اهل‌بیت به‌حساب می‌آمد. اما طبق قراینِ حتمی، …

هدایت هوشمندانه و شجاعانهٔ جریان تشیع از گذرگاه‌های دشوار و خطرناک

ائمه در میانِ توفانِ سختِ این حوادث، هوشمندانه و شجاعانه تشیّع را همچون جریانی کوچک اما عمیق و تند و پایدار از لابه‌لای گذرگاه‌های دشوار و خطرناک گذراندند. و خلفای اموی و عباسی در هیچ زمان نتوانستند با نابودکردن امام، جریان امامت را نابود کنند. و این خنجرِ بُرنده همواره در پهلوی دستگاهِ خلافت، فرورفته ماند و به‌صورت تهدیدی همیشگی، آسایش را از آنان سلب کرد. (1363/5/18)

لزوم آگاهی و آمادگی عمومی پیش از اعلان امام و زمامدار محق

همان‌طورکه توضیح خواهم داد، امام در هنگام اشاعه و تبلیغ این مطلب، خود را در مرحله‌ای از مبارزه می‌دیده است که می‌بایست به‌طورِ مستقیم و صریح، حکام زمان را نفی کند و خویشتن را به‌عنوان صاحب حق واقعی ولایت و امامت به مردم معرفی نماید؛ و قاعدتاً این عمل فقط هنگامی صورت می‌گیرد که همۀ مراحل قبلی مبارزه با موفقیت انجام گرفته است؛ آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی در قشر وسیعی پدید آمده؛ آمادگی‌های بالقوه در همه‌جا احساس شده؛ زمینه‌های ایدئولوژیک در جمع قابل توجهی ایجاد گردیده؛ لزوم حکومت حق و عدل برای جمعی کثیر به ثبوت رسیده است و بالاخره رهبر تصمیم راسخ خود را برای مبارزۀ نهایی گرفته است. بدون این‌همه، مطرح‌کردن نام یک شخص معیّن به‌عنوانِ امام و زمامدار مُحِق جامعه، کاری عجولانه و بی‌فایده خواهد بود.

توجه دستگاه خلافت عباسی به نقش مبارزهٔ غیرمستقیم علمی امام صادق (ع)

در اینکه دستگاه حکومت بنی‌امیه تا چه اندازه به مفهوم معارضه‌آمیز بساط علمی و فقهی امام صادق توجه داشت، سند روشن و قاطعی در دست نیست؛ ولی گمان قوی بر آن است که در زمان بنی‌عباس و مخصوصاً منصور که از هوش و زیرکی وافری برخوردار بود و به‌خاطرِ اینکه سراسر عمر پیش از خلافت خود را در محیط مبارزات ضد اموی گذرانیده بود، از نکته‌های دقیق در زمینۀ مبارزات و مبارزان علوی آگاهی داشت، سران دستگاه خلافت به نقش مؤثر این مبارزۀ غیر مستقیم توجه می‌داشته‌اند.

فشار حکومت بر امام کاظم (ع)، نشانهٔ مبارزهٔ سیاسی نه صرف بیان معارف

… آن‌طورکه در روایت هست ـ موسی‌بن‌جعفر به یکی از افراد گفتند که تو را خواهند خواست. راجع‌به من از تو سؤال خواهند کرد که تو کجا دیدی موسی‌بن‌جعفر را، به‌کلی منکر بشو، بگو من ندیدم؛ همین‌طور هم شد، زندانش کردند، بردند برای اینکه از او بپرسند موسی‌بن‌جعفر کجاست. شما ببینید زندگی یک انسانِ این‌طوری، زندگی کیست؟ آدمی که فقط مسئله می‌گوید، معارف اسلامی بیان می‌کند، هیچ کاری به کار حکومت ندارد، مبارزۀ سیاسی نمی‌کند که زیر این‌چنین فشارهایی قرار نمی‌گیرد.

استقامت ائمه (ع)، عامل دسترسی امروز به اسلام حقیقی و قرآن

… این‌طور گذراند. البته بارها آمدند در زندان حضرت را تهدید کردند، تطمیع کردند، خواستند آن حضرت را دل‌خوش کنند؛ اما این بزرگوار با همان صلابتِ الهی و با اتکای به پروردگار و لطف الهی ایستادگی کرد و همان ایستادگی بود که قرآن را و اسلام را تا امروز حفظ کرد. این را بدانید که استقامت ائمۀ ما درمقابل آن جریان‌های فساد، موجب این شد که امروز ما می‌توانیم اسلامِ حقیقی را پیدا کنیم؛ امروز نسل‌های مسلمان و نسل‌های بشری می‌توانند چیزی به نام اسلام، به نام قرآن، به نام سنت پیغمبر در کتب پیدا کنند، اعم از کتب شیعه و حتی در کتب اهل تسنن. اگر این حرکت مبارزه‌جویانۀ سرسخت ائمه علیهم‌السلام در طول این 250 سال نبود، بدانید که قلم‌به‌مزدها و زبان‌به‌مزدهای دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس اسلام را تدریجاً آن‌قدر عوض می‌کردند و می‌کردند که بعد از گذشت یکی دو قرن از اسلام هیچ‌چیزی باقی نمی‌ماند؛ یا قرآنی …

حفظ تشیع و قرآن و اسلام و معارف دینی با مجاهدت ائمه (ع)

یک روزِ مجاهدت این بزرگوارها ـ ائمه علیهم‌السلام ـ به‌قدرِ سال‌ها اثر می‌گذاشت. یک روز از زندگی مبارک اینها مثل جماعتی که سال‌ها کار کنند، در جامعه اثر می‌گذاشت. این بزرگواران دین را همین‌طور حفظ کردند، واِلّ دینی که در رأسش متوکل و معتزّ و معتصم و مأمون باشد و علمایش اشخاصی باشند مثل یحیی‌بن‌اَکثَم، که باآنکه عالِم دستگاه بودند، خودشان از فُسّاق و فُجّارِ درجۀ یک علنی بودند، اصلاً نباید بماند؛ باید همان روزها به‌کل کلَک آن کنده می‌شد، تمام می‌شد. این مجاهدت و تلاش ائمه علیهم‌السلام نه‌فقط تشیّع، بلکه قرآن، اسلام و معارفِ دینی را حفظ کرد؛ این است خاصیت بندگان خالص و مخلص و اولیای خدا. اگر اسلام انسان‌های کمربسته نداشت، نمی‌توانست بعد از هزارودویست، سیصد سال تازه زنده شود و بیداری اسلامی به‌وجود بیاید؛ باید یواش‌یواش از بین می‌رفت. اگر اسلام کسانی را نداشت که بعد از پیغمبر این معارف عظیم را در …