۶۵. امام باقر (علیهالسلام) و گسترش تشکیلات شیعه (۲)
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
خَیثَمه که راوی موثقی است میگوید: «دَخَلتُ عَلَی اَبِیجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلامُ اُوَدِّعُهُ فَقالَ یا خَیثَمَةُ اَبلِغ مَن تَرَی مِن مَوالینَا السَّلامَ وَ اَوصِهِم بِتَقوَی اللهِ العَظیمِ وَ اَن یَعودَ غَنِیُّهُم عَلَی فَقیرِهِم وَ قَوِیُّهُم عَلَی ضَعیفِهِم وَ اَن یَشهَدَ حَیُّهُم جِنازَةَ مَیِّتِهِم وَ اَن یَتَلاقَوا فی بُیوتِهِم فَاِنَّ لُقِیّا بَعضِهِم بَعضاً حَیاةٌ لِاَمرِنا رَحِمَ اللّٰهُ عَبداً اَحیا اَمرَنا. یا خَیثَمَةُ اَبلِغ مَوالِیَنا اَنّا لا نُغنی عَنهُم مِنَ اللهِ شَیئاً اِلّا بِعَمَلٍ وَ اَنَّهُم لَن یَنالوا وَلایَتَنا اِلّا بِالوَرَعِ وَ اَنَّ اَشَدَّ النّاسِ حَسرَةً یَومَ القِیامَةِ مَن وَصَفَ عَدلًا ثُمَّ خالَفَهُ اِلَی غَیرِهِ»[1] خدمت حضرت باقر سلماااللهعلیه برای خداحافظی رفتم ـ از این عبارت معلوم میشود که ایشان ساکن مناطق دور از مدینه، مثل کوفه یا بصره بوده است ـ حضرت به من فرمودند: سلام ما را به همۀ کسانی از دوستان ما که با آنها ملاقات میکنی برسان. اولین وصیت آن بزرگوار به شیعیان و دوستان و موالیشان این است که تقوای خدا را پیشه کنند، و ثروتمندانِ از شیعیان به فقرای آنها توجه و عطف محبت کنند، اقویا بر ضعفا متوجه باشند. بعضی از شیعیان هستند که تواناییهای اجتماعی و سیاسی دارند، آبرو دارند، این افراد به کسانی که برخوردار از این امکانات نیستند، توجه کنند. ازجمله موارد تکریم مؤمن، تشییعِ جنازۀ اوست که با مردن، ارتباط آنها قطع نمیشود، بنابراین برادری را بعد از مرگ هم ادامه بدهند و با حضور در تشییع جنازهاش از او تجلیل و تکریم کنند؛ این، غیر از طلب مغفرت است. همچنین با همدیگر در خانههایشان ملاقات کنند و رفتوآمد داشته باشند.
مرحوم فیض میفرمایند: «لُقِیّا بتشدید الیاء بِمَعنِی اللِّقا»؛ این جمله نشان میدهد که آنچه مورد نظر است، فراتر از یک مسئلۀ اخلاقی و معاشرتیِ صِرف است، مسئلۀ سیاسی نیز است؛ یعنی شما اقلیت شیعه، که در بین جامعۀ بزرگ ـ که از آن به عامه تعبیر میشد ـ زندگی میکنید، خودتان را نگه دارید، ارتباطاتتان را حفظ کنید، هویت و موجودیت خودتان را پاس بدارید. فقط این نیست که بهعنوان یک حکمِ اخلاقیِ محض، باهم رفتوآمد کنید و دلهایتان را به هم نزدیک کنید، بلکه شامل یک حکم سیاسی هم است که مربوط به حفظ هویت و موجودیت شماست. این همان نکتهای است که مکرر عرض شد که باید از جهت سیاسی در زندگی ائمه علیهمالسلاام مورد توجه قرار گیرد؛ غالباً آن جهت مغفولٌعنه[2] که در طول زمانها راجعبه ائمه علیهمالسلاام گفته نمیشود، این است.
میفرماید: رحمت خدا بر آنکسیکه امر ما را زنده کند. اشتباه است اگر خیال کنیم مراد از امر، یعنی دستورات و مسئلۀ حلال و حرام که مثلاً ابوحنیفه در مورد وضو عقیدهاش این است، عقیدۀ ما این است. مسئله این نیست؛ مسئلۀ اصلی و امر مهم، مسئلۀ امامت است. در ادامه فرمود: سوءاستفاده نکنید! فکر نکنید که چون با ما در ارتباط هستید، ما ضامن همۀ خیر و شرّ شما هستیم، اینطور نیست؛ اگر عمل خوب انجام بدهید، پیش خدای متعال اهل نجاتید. گمان نکنید اگر عمل هم نداشته باشید، ما از شما دفاع میکنیم. مقام ولایت و ارتباط و اتصال با اهلبیت علیهمالسلام که مایۀ نجات نهایی و تکامل به اَقصی مراتب است، جز با ورع بهدست نمیآید. اگر کسی کار نیکی را، عدلی را، خیری را توصیف کند، اما در عمل به چیز دیگری عمل کند، «خَالَفَهُ اِلَی غَیرِهِ» در آن صورت شدیدترین حسرتها را در روز قیامت خواهد داشت. (89/8/30)
یکی [دیگر] از کسانی که در دوران امام باقر جزو برجستگان تشکیلات امام باقر بود، جابربنیزید جُعفی است. (61/7/2) میگوید من رفتم مدینه برای استفادۀ از امام؛ حضرت به من گفتند تو از کجا آمدی؟ گفتم من اهل کوفه هستم و از محله یا از قبیلۀ جُعفم. فرمودند که برای چه آمدی؟ گفتم برای فراگرفتن معارف شما. فرمودند پس اگر کسی از تو پرسید که اهل کجایی، نگو اهل کوفه هستم؛ بگو اهل مدینهام.[3] جابر جعفی سؤال کرد ـ سؤالی که شاید به ذهن شما هم رسیده باشد ـ یابنرسولالله این دروغ نیست که من بگویم اهل مدینه هستم؟ فرمودند: نه، هرکسی در هر شهری مدتی ماند، خب میتوان گفت اهل آن شهر است دیگر، دروغ نگفتی، نگو اهل کوفه هستم. چون کوفه مرکز شیعیان بود و آمدن کسانی از کوفه و ماندنشان در مدینه، توجه دستگاه را جلب میکرد. این تاکتیک تقیّه [است]؛ پنهانکردن کاری که در راه هدف، انسان دارد انجام میدهد، پرهیزکردن از دشمن و خود را مصون نگهداشتن از دشمن.
همین جابر جعفی بعد از چند سال که خدمت امام باقر ماند، رفت کوفه و آنجا بساطی پهن کرد، مردمی را دعوت به امامت امام باقر کرد، و شد یکی از ارکان تشیّع. (67/6/25) شما در روایات وقتی نگاه کنید، میبینید که جابر جعفی صاحب سرّ امام باقر است.[4] حالا این چه سرّی است؟ من در کوچکیها که گاهی پای منبر نشسته بودم و از اینوآن، چیزی دربارۀ زندگی ائمه میشنیدم، شنیده بودم که صاحب سرّ، یعنی اسرار معنوی ولایت و امامت دست جابر جعفی بوده. این ممکن است درست هم باشد، اما ما میدانیم که فقط این نیست، مطمئناً یک راز دیگری هم امام پیش جابر جعفی داشتند و آن همان راز تشکیلاتی است. آن اسرار نابی که در باب معارف توحیدیِ خالص [است]، آن چیزهایی است که دست مردم نیست، آن چیزهایی است که دست عرفای بالله هست. اینها قابل افشا نیست، از باب اینکه مردم تحمل شنیدنش را ندارند، دل مردم ظرف واسعی برای گرفتن آن معارف نیست، واِلّ افشاکردن آنها که خطر جانی برای کسی ندارد که کسی اگر آنها را داشت خلیفۀ زمان او را بکُشد؛ خب داشته باشد. آنچه خطر جانی برای افراد صاحب راز دارد، راز دیگری است. آن چیست؟ آن همان راز سیاسیِ تشکیلاتی است، آن همان چیزی است که امام باقر در دل داشت، در عمل داشت، به اصحاب نزدیکش میگفت و آنها را بسیج میکرد، و آنها بودند که این تشکیلات را سازمان میدادند؛ صاحب راز، یعنی جابر جعفی از افراد تشکیلاتی امام باقر بود. (61/7/2)
«عَن جابِربنِ یَزیدَ الجُعفی قالَ: حَدَّثَنی مُحَمَّدُبنُ عَلِیٍّ عَلَیهِ السَّلامُ سبعین حَدیثاً لَم اُحَدِّث بِها احَداً قَطُّ وَلا اُحَدِّثُ بِها احَداً اَبَداً فَلَمّا مَضی مُحَمَّدُبنُ عَلِیٍّ عَلَیهِالسَّلامُ ثَقُلَت عَلی عُنُقی وَضاقَ بِها صَدری. فَاَتَیتُ اَباعَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ فَقلتُ اِنَّ اَباکَ حَدَّثنی سبعین حَدیثاً لَمْ یَخْرُجْ مِنّی شَیْءٌ مِنها اِلَی اَحَدٍ وَ اَمَرَنی بِسَترِها فَما تَاْمُرُنی؟ فَقالَ یا جابِرُ اِذا ضاقَ بِکَ مِنْ ذلِکَ شَیءٌ فَاخرُجْ اِلَی الجَبّانَةِ وَ احتَفِرحَفیرَةً ثُمَّ دَلِّ رَأسَکَ فیها وَ قُل حَدَّثَنی مُحَمَّدُبنُعَلِیٍّ بِکَذا وَ کَذا ثُمَّ طُمَّهُ فَإِنَّ الاَرضَ تَستُرُ عَلَیکَ قالَ جابِرٌ فَفَعَلتُ ذَلِکَ فَخَفَّ عَنّی ما کُنتُ اَجِدُهُ»[5] [جابربنیزید جعفی میگوید که امام باقر علیهالسلام هفتاد حدیث به من گفته است که تاکنون هرگز به کسی نگفتهام و از این پس نیز هرگز نخواهم گفت.] معلوم میشود این احادیث از اسرار امامت و ولایت و شاید هم دربارۀ مسائل مربوط به تشکیلات سرّی و فعالیتهای سیاسی ائمه بوده است. ایشان میفرماید: بعد از اینهم این روایات را با کسی در میان نخواهم گذاشت. بعد از آنکه حضرت باقر سلاماللهعلیه از دنیا رفت، این روایاتی که من از آن حضرت تحمل کرده بودم، بر دوش من سنگینی کرد، کسی نبود که با او در میان بگذارم. حضرت باقر علیهالسلام به من دستور داده بود که اینها را مکتوم بدار! پوشیده بدار! لذا من اینها را به کسی نگفتم. [به امام صادق عرض کردم چهکار کنم؟ فرمودند:] برو صحرا و گودالی بکَن، سرت را داخل آن گودال آویزان کن! اسرارت را با چاه! با این حفرهای که در صحرا کَندی در میان بگذار! بر زبان بیاور که دلت خالی بشود. بازهم به کسی نگو! بعد حفره را پرکن! زمین اسرار تو را به کسی نخواهد گفت، و رازداری میکند. جابر میگوید: همین کار حضرت را انجام دادم و راحت شدم. (89/8/10)
بعد از چندی، دستگاه روی جابر حساس شد و میخواست جابر را به قتل برساند، حتی دستور قتل او را هم به استاندار کوفه صادر کردند. (67/6/25)
ماجرای خیلی شیرینی اینجا وجود دارد که اینهم بد نیست بگویم. نعمانبنبشیر نامی است، میگوید که یک سفر با جابر جعفی رفتیم حج. حج کردیم و رفتیم مدینه. مدینه که رفتیم، جابر رفت خدمت امام باقر و حظِّ کاملاً وافری از امام برد؛ مثلاً یک روز، دو روز خدمت امام ماند. اصلاً خانۀ حضرت میماند و بیرون نمیآمد. تا اینکه بالاخره وقت حرکتمان شد و آمدیم سوار شدیم و آمدیم طرف کوفه. بین راه که از مدینه خارج شده بودیم، جابر جعفی شاداب بود، نشاط دیدار امام او را آنچنان شاداب کرده بود که میگفت و میخندید و شوخی میکرد. با تفرج و خوشدلی و خوشحالی، این حرکت ما ادامه داشت، تا رسیدیم به یک نقطۀ خاص، به یک جایی رسیدیم، مثلاً فرض کنید صد کیلومتری مدینه، بهطرف کوفه؛ یکوقت یک شخصی سوار بر یک اسب، مثلاً چنین و چنانی ـ خصوصیات آن شخص را هم میگوید، صورت او اینطوری بود، مثلاً سبزه بود، قدبلند بود، فلان بود ـ خودش را رساند به جابر و یک نامۀ سربهمُهری را داد به جابر، گفت این را مولای تو محمدبنعلی به من دادهاند که بدهم به تو، یعنی امام باقر. جابر نامه را گرفت، بوسید، روی چشم گذاشت، بعد مُهر نامه را باز کرد، نامه را باز کرد، بنا کرد خواندن، هرچه که این نامه را میخواند، قیافهاش بیشتر در هم میشد، گرفتهتر میشد؛ نامه را تمام کرد، پیچید، گذاشت در جیبش و راه افتادیم. میگوید من از آن ساعت تا وقتیکه وارد کوفه شدیم، دیگر قیافۀ جابر را بشاش و خشنود ندیدم، گرفته بود، دائماً اخمهایش در هم بود، و اوقاتش تلخ بود؛ نفهمیدم چه شد؛ وارد کوفه که شدیم، هرکه رفت خانۀ خودش.
فردا صبح، گفتم حالا چون جابر پیرمردی است و مرد بزرگی است و مُسن است و اهل علم و اینها، بروم یک دیدنی از جابر بکنم. آمدم دَم خانۀ جابر جعفی، یکوقت یک منظرۀ عجیبی دیدم! دیدم جابر، پیرمردی که ریش سفیدی هم دارد و آدم موقّر و متین و سنگینی است، از خانه با پای برهنه آمده بیرون، بیلباس، یک نِی گرفته، سوار نِی شده و یک مقدار از این کعب گوسفند، استخوانهای پای گوسفند را ـ مشهدیها به آن میگویند بُجُل[6] ـ یک مقدار از این بُجُلها را نخ کرده و به گردنش انداخته؛ مثل یک تسبیح بزرگ؛ مثل دیوانهها! دیوانه شده است، جابر دیوانه شده است! بچهها هم دورش را گرفتهاند و دارند مسخرهاش میکنند و دست میزنند و اینهم دیوانه است و دارد با بچهها بازی میکند و میپرد بالا و میپرد پایین! یک پیرمرد، عالم، محاسن سفید! خیلی من منقلب شدم از اینکه دیدم وضعیت اینطوری است؛ یک نگاهی با کمال تأسف به جابر کردم و جابر هم یک نگاه تندی به من کرد، من چیزی نفهمیدم، ولی گریهام گرفت از وضع جابر که این بیچاره آخرِ عمری، در این مقام علمی دیوانه شد. بچهها دورش را گرفتند و او رفت. رفت در یک محلۀ معروفی ـ رُحبه ـ از محلات معروف کوفه، رفت آنجا و بنا کرد به بازیکردن و اینها.
چند روز در همۀ شهر پیچید که بله، جابربنیزید جعفی، این شخصیت عظیم و معروف و محترم، دیوانه شده است و با بچهها و خاکوخل، بازی میکند و خانه نمیرود و اینها. اتفاقاً دو سه روز بعدش، حاکم جدیدی آمده بود در کوفه. نامهای از خلیفه، از شام برای آن حاکم جدید رسید که بگرد ببین جابربنیزید جعفی کیست، او را فوراً بگیر و بفرست شام که ما با او کار داریم، این آدمِ خطرناکِ فلانی است. آن حاکم کوفه، نامه را باز کرد و به آن دوروبَریهایش گفت که این جابربنیزید کیست؟ گفتند سرِ امیر بهسلامت باشد، این یک پیرمرد محترم خیلی موجّهی بود؛ اهل حدیث و محترم و خیلی آدم خوبی بود، مکه هم بود، [اما] متأسفانه چند روز است دیوانه شده. گفت دیوانه شده! گفتند بله. گفت من باید خودم مطمئن بشوم. بلند شد رفت آن محله و میدانی که این آقا، مرتب با بچهها، آنجا مشغول خاکبازی و گِلبازی و اینها بود و بچهها سنگ به او میزدند. رفت آنجا، دید بله، بیچاره دیوانۀ محض است، اصلاً نمیشود اسمش را آورد. نامه نوشت به شام که سرِ خلیفه سلامت باشد، اینکسیکه دشمن شما بود و میخواستید بگیرید، خدا راحت کرد شما را از شرّ او، دیوانه شده. بعد از چند روزی جابر دیده نشد. (61/7/2) جانش حفظ شد و آن حاکم هم عوض شد. (67/6/25) بعد از مدتی جابر مجدداً عاقل شد، مشغول زندگی شد.
بعدها جابر گفته بود آن پیامی که در راه به من رسید از امام باقر، همین بود که بهمجردیکه رسیدی به کوفه، خودت را به دیوانگی بزن و با بچهها بازی کن. من نفهمیدم چرا باید این کار را بکنم. اندوهگین شدم و ناراحت شدم که من با این وضعم، با این قیافهام، با این ریش سفیدم، با این احترامی که دارم، بروم با بچهها بازی کنم! چه میشود! ـ حالا تصورش را بکنید یک آیتاللهی مثلاً، یک شخص محترمی، به او بگویند که آقا! باید دیوانهبازی دربیاوری! خیلی کار سختی است ـ و ازاینجهت من اندوهگین شدم؛ اما خب امر امام است، واجب است، باید اطاعت کنم ـ ضمناً ببینید، اطاعت از امام هم این است! هرچه امام میگوید، همانطور باید انسان عمل کند ـ و بعد معلوم شد که امام برای حفظ جان او این کار را کردند. خب این از کجاست؟ البته در الهامات غیبی امام جای هیچ شک و شبههای نیست، اما میتوان هم تصور کرد و فرض کرد که امام از طُرق عادی و معمولی، از طریق تشکیلات شیعی، از طریق کسانی که در آن دستگاهها دارد که برایش خبر میآورند، مطلب را مطّلع شده و فوراً به جابر خبر داده. اتفاقاً نمونهای هم از این هست، شبیه همین قضیه، دربارۀ عبداللهبنمعاویه جعفری، یکی از بزرگان خاندان پیغمبر، هست. او هم میآید خدمت امام باقر و [پیام تهدیدآمیز حاکم مدینه به امام باقر را نقل میکند.] حضرت به او میگویند که بله، [از او به ما آسیبی نخواهد رسید]. او میگوید از کجا [میگویید]؟ حضرت میگوید به من خبر دادند، آمدند خبر دادند؛ البته به او نمیگویند چه کسی خبر داده.[7]
پس ما احساس میکنیم که آنکسانیکه در دستگاه ائمه بودند، آنکسانیکه سازمانبخشها و سرشاخهها و مسئولین بخشهای تشیّع بودند، ارکان شیعه بودند، اینها مورد چنین خطری قرار داشتند. (61/7/2)
میبینید که در تشکیلات تشیّع و ایجاد یک سازمان قوی و همگانی، امام باقر علیهالصلاةوالسلام از همۀ وسایل مشروع و ممکن استفاده میکند...اما مبارزۀ مسلحانه را در زمان خود جایز نمیشمرد، اگرچه مبارزۀ سیاسی را با شدت تمام انجام میداد. اینیکه بعضیها خیال میکنند امام باقر علیهالصلاةوالسلام که زیدبنعلی را منع کردند از مبارزۀ مسلحانه، معنایش این است که تشیّع و اهلبیت در آنوقت، طرفدار مبارزۀ مسلحانه نبودند، این درست نیست؛ این مخصوص زمان امام باقر بود، یعنی خصوصیت آن زمان و اقتضای آن زمان این بود؛ لذا زید که برادر آن حضرت بود، آمد پیش امام باقر و اجازه خواست که برود و دست به شمشیر ببرد و علیه دستگاه و حکومت قیام کند، امام علیهالسلام به او اجازه ندادند، او هم گوش کرد و قیام نکرد. (67/6/25) و آنکه دیده شده که بعضی به جناب زید اهانت میکنند که ایشان حرف امام را که گفته بودند قیام نکن، گوش نکرد، نه، امام باقر فرمودند قیام نکن و او گوش کرد و قیام نکرد. با امام صادق که مشورت کرد، امام نفرمودند قیام نکن، امام تشویق کردند او را که قیام بکن؛ و وقتی شهید شده بود، خود امام صادق آرزو کردند که ایکاش من جزو کسانی بودم که با زید بودم. بنابراین جناب زید بههیچوجه نباید مورد این بیتوجهی و بیلطفی قرار بگیرد. (65/4/28) آن حضرت در زمان خودشان، مبارزۀ اعتقادی و فکری، و شدیدتر از همه، مبارزۀ سیاسی میکردند، [اما] اینطور نبود که مبارزۀ مسلحانه را در زمان خودشان جایز بشمارند؛ چون میدانستند اگر دست به شمشیر ببرند، همین عدۀ معدودی که آن حضرت آنها را آماده کرده برای کاری بزرگ در زمانی مناسب، از بین خواهند رفت و خونشان ریخته خواهد شد و هدف بزرگ ائمه علیهمالسلام برآورده نخواهد شد. (67/6/25) قیام مسلحانه را قبول نمیکردند و قبول نکردند، اما مبارزۀ سیاسی حاد را [انجام میدادند]، که واضح هم هست؛ یعنی این مبارزه، مبارزهای است که آن را میشود فهمید، درحالیکه در دوران امام سجاد، برای کسی که نگاه میکرد، مبارزه احساس نمیشد. [اما] در زندگی امام باقر این احساس میشود. (65/4/28)
و آن حضرت نوزده سال را با این کیفیت پیش بردند. وقتی هشام بر سر کار آمد، یعنی سال 105 ـ نُه سال قبل از شهادت امام باقر ـ دیگر سختگیریها از آنوقت بهمعنای حقیقی کلمه شروع شد، زیر فشار گذاشتند. (67/6/25) هشامبنعبدالملک ناگهان احساس کرد که امام باقر برایش یک خطری است. ظاهراً در مسجدالحرام بود، هشام داشت میرفت، «سالم» غلام مخصوصش هم همراهش بود. دید یک شخصیت عظیمی دارد حرکت میکند. پرسید این کیست؟ سالم گفت: «هَذا مُحَمَّدُبنُعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ»[8]، معرفی کرد حضرت را؛ تا شناخت حضرت را، گفت: «اَلمَفتونُ بِهِ اَهلُ العِراقِ» این همان کسی است که اهل عراق مفتونش هستند، فریفتهاش هستند؟ احساس میکرد که یک خطری است در وجود این بزرگوار. عراق هم همیشه برای خلفای بنیامیه یک جای نامیمونی بود. همیشه از عراق، مبارزات و شورشهای سیاسی و نظامی علیه خلفای شام سر میزد، و لذا بود که اینها از عراق خیلی میترسیدند، و وقتی میفهمیدند که حالا این عراقِ ناآرام، عراقی که مردمش هم اینقدر آمادۀ هیجان و حرکت هستند، علاقهمند به این آقا هستند، پیداست که نسبت به این آقا چه احساساتی پیدا میکردند. گفت: «اَلمَفتونُ بِهِ اَهلُ العِراقِ؟!» این همان کسی هست که اهل عراق مفتونش هستند، فریفتهاش هستند؟! و تصمیم بر ایذا و آزار حضرت گرفت.
قدر مسلّم امام باقر را یک بار از مدینه به شام جلب کرد و من احتمال میدهم بیش از یک بار اتفاق افتاده باشد. روایاتی که در باب این احضار امام باقر هست، وقایع و حوادثی را نقل میکند که باهم خیلی فاصله دارند؛ به نظر میآید که هشام، امام باقر را، دو بار یا حتی سه بار از مدینه به شام جلب کرده و برده باشد؛ و من در یادداشتهایی که کردم، احتمال این را دادم؛ بهخاطر اینکه این روایات، واقعه را مختلف نقل میکنند و یک چیزهایی در این وقایع هست که با آن دیگری گاهی نمیسازد؛ بنابراین هیچ دلیل ندارد که ما این احتمال را ندهیم که دو بار حضرت جلب شده، چون از آنها که برمیآمد، ما هم [که] تاریخ زندگی دوران ائمه علیهمالسلام را بهطور روشن و واضح در دست نداریم که بگویند بله، در فلان سال حضرت جلب شده و دیگر جلب نشده و بقیۀ دوران زندگی واضح و روشن باشد؛ نه، ممکن است که در دورانهایی، چند بار حضرت را جلب کرده [باشد].
اما حالا در یکی از دفعات که امام را جلب کرده، نحوۀ جلبکردن امام به شام چیزی است که اگر نقل کنم، علاقه و ارادت ما به امام باقر بیشتر میشود. و علاوهبر این، جهتگیریهای امام، جهتگیریهای سیاسیشان هم مشخص میشود. دستور داد به حاکم مدینه که محمدبنعلی و پسرش جعفربنمحمد را بگیر و بفرست. از اینجا معلوم میشود که امام صادق علیهالسلام هم ـ که جوانی بودند در آنوقت، در زمان پدرشان ـ از نظر دستگاه خلافت، مورد بیم و هراس بودند، یعنی اکتفا به خود امام باقر نمیکند، میگوید هر دو را بفرست. امام باقر را و امام صادق علیهماالسلام را سوار میکنند، با مأمور میفرستند به شام. ضمناً هشامبنعبدالملک در مواجهۀ با اینها دلش هم آرام نیست، چون با آدمهای عادی نمیخواهد روبهرو بشود، اینها انسانهایی هستند برجسته و فوقالعاده. اولاً فرزندان پیغمبرند که خود این را خلفای بنیامیه خیلی بزرگ میشمردند؛ ثانیاً زبانآور و سخنور و حاضرجواب هستند که افرادی از قبیل هشام را درمقابل اطرافیان، بورشان میکنند، سبکشان میکنند؛ ثالثاً شخصیت علمیاند، با شخصیت علمی، با یک انسانِ بزرگِ صاحبمعرفت، فقیهِ آنطوری، خیلی آسان نمیشود برخورد کرد. خلاصه در دل واهمه داشت و میترسید که چگونه با اینها روبهرو بشود.
برای اینکه نبادا [امام باقر و امام صادق] جرئت کنند وقتیکه وارد کاخ و دربار شدند، مثلاً حرفهایی بزنند که هشام خفیف بشود و دربماند در جواب، و او را وادار به یک عکسالعمل تند بکنند ـ که نمیخواست البته آن کار هم انجام بگیرد ـ یک توطئهای چید. به این صورت که عدهای را از این درباریها و دوروبَریها آورد، نشاند دور آن سالن مخصوصی که امام را وارد میکردند. خودش هم در صدر نشست. گفت وقتیکه محمدبنعلی وارد [شد]، شماها اولاً هیچکدام بلند نشوید برای او، جا هم به او ندهید، تا مجبور بشود سرِ پا بماند. بعد همه سکوت کنید، من شروع میکنم به عتاب و توبیخ و بدگویی و ملامت، بعد که من حرفهایم را تمام کردم، شماها هم دانهدانه او را عتاب کنید، توبیخ کنید، و خلاصه از اطراف، این را محاصرهاش کنید که دیگر حال و جان حرفزدن برایش نمانَد. خب، اگر هشام موفق میشد این کار را انجام بدهد، واقعاً بُرد کرده بود؛ چون حضرت را نمیکشت، زندانی هم نمیکرد، اما میآورد اینجا سبک و کوچک و خفیف میکرد، بعد میفرستاد. بعد هم همه میفهمیدند؛ شاعر در مجلس بود، شعر میگفت. [شاعریِ] آن روز مثل روزنامهنگاری امروز بود، فوری یک چیزی را شعر میکردند، پخش میکردند، که بله تو همان کسی هستی که در مجلس هشام، خلیفه به تو اینطور گفت و اینطور گفت، و تو حرفی نداشتی در جواب بزنی. این را میگفتند، پخش میکردند، همۀ مردم میفهمیدند، به عراق خبر را میبردند و مقصودشان حاصل میشد.
حضرت وارد این سالن شد. حالا اینها خودشان را از پیش آماده کردند. اولین کاری که حضرت کرد، این بود که به هشام سلام نکرد! سلام کرد ـ چون سلام مستحب است ـ اما نه به هشام، به همه، گفت السلامعلیکم. درحالیکه معمول چیست؟ خب وقتی خلیفه، آنهم خلیفۀ به آن گردنکلفتی آنجا نشسته، وارد که میشوند، باید به او سلام بکنند، مثلاً سلامٌ علیکم یا امیرالمؤمنین ـ آنها خودشان را امیرالمؤمنین خطاب میکردند ـ و یک تعظیمی، یک احترامی. ابداً! حضرت وارد شد، دید جمعی نشستند، خلیفه و بقیه، همه مثل همند، به خلیفه سلام نکرد، گفت السلامعلیکم. بعد هم جایی پیدا کردند، رفتند نشستند، هم خود حضرت، هم امام صادق؛ منتظر اینکه آنها بگویند آقا بفرمایید اینجا مثلاً، یا جای بالا یا جای پایینی بدهند، [نماندند]، جایی باز بود ـ ظاهراً نزدیکیهای خود هشام، جایی باز بود ـ و حضرت رفتند نشستند آنجا و امام صادق هم پهلوی دستشان. هشام شروع کرد به بدگوییکردن؛ شما چنین میکنید، چنان میکنید، بین مردم اختلاف ایجاد میکنید، «لا یَزالُ الرَّجُلُ مِنکُم قَد شَقَّ عَصَا المُسلِمینَ وَ دَعا اِلَی نَفسِهِ وَ زَعَمَ اَنَّهُ الاِمامُ»[9]، خانوادۀ شما همیشه شقّ عصای مسلمین میکنید و دعوت به خودتان میکنید، میخواهید خودتان خلیفه بشوید، میخواهید خودتان را در رأس قرار بدهید، نمیتوانید ما را ببینید. و بنا کرد از این حرفها به امام باقر زدن. حرفهایش [را] که تمام کرد، یکی از آنطرف درآمد گفت بله، مثلاً اعلیحضرت درست گفتند ـ امیرالمؤمنینِ آنوقت، همان اعلیحضرت است دیگر، فرقی نمیکند ـ و شما اینطور هستید، اینطور هستید؛ یکی آن گفت، یکی آن گفت، خب وقتیکه او حرفش را زد، دیگر بقیه هم حرف درستوحسابی ندارند، اینها هم هرکدام یک چیزی گفتند.
امام با وقار و متانت تمام، بدون اینکه اندکی آثار تأثر در چهرۀ امام ظاهر بشود، این حرفها، همه را گوش کردند. حرفها که تمام شد، حضرت از جا بلند شد، ایستاد ـ دید نشسته فایدهای ندارد، باید برای جواب اینها پا شود بایستد، جواب اینها را خوب کف دستشان بگذارد ـ بنا کرد خطبهخواندن؛ اصلاً انگاری که مخاطب او، هشام و این چهارتا آدم بیارزشی که اینجا نشستند، نیستند، گویا که دارد با تاریخ حرف میزند، گویا که دارد با امت اسلامی حرف میزند، گویا که دارد سندی برای آیندهها آنجا ثبت میکند و بهجا میگذارد. و میبینید که این سند ثبت شد و بهجا ماند و به دست ما رسید امروز و در طول دوران تاریخ اسلام همواره این حرفها نقل شد.
با بسم الله الرّحمن الرّحیم شروع کرد. حمد و ثنای الهی را بهجا آورد، بعد با یک بیان خیلی جالبی از اینجا شروع کرد: «اَیُّهَا النّاسُ»، نمیگوید ای حاضران! ای برادران! ای مؤمنان! [میگوید] ای مردم! «اَیُّهَا النَّاسُ»؛ اصلاً گویا خطاب به این جمع معدودی که اینجا نشستند نیست. «اَیُّهَا النّاسُ اَینَ تَذهَبونَ» کجا میروید؟ «وَ اَینَ یُرادُ بِکُم» شما را کجا میبرند؟ مقصد شما کجاست؟ اصلاً حرکت شما بهسوی کدام مقصد است؟ چه میکنید؟ سردرگمی اینها را مشخص میکند، بیاختیاری اینها را مشخص میکند، آلت فعل بودن و سردرگمبودن در آن عدهای را که تحت تأثیر این دستگاه خلافت و خود خلیفه هستند، به رُخشان میکشد. «بِنا هَدَی اللهُ اَوَّلَکُم» خدا بهوسیلۀ ما بود که گذشتگان شما را هدایت کرد، «وَ بِنا یَخْتِمُ آخِرُکُم» و مُهر خاتمۀ شماها را بهوسیلۀ ما خدا خواهد زد، یعنی بالاخره ما خواهیم ماند و شما خواهید رفت. «فَاِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعَجَّلٌ فَاِنَّ لَنا مُلکاً مُؤَجَّلاً» اگر شما چهار روز، یک حکومت زودگذری را غصب کردید و دارا شُدید، بدانید که یک دولت دائمی و مستدامی را خدای متعال برای ما مقدر کرده. ببینید؛ این یک محکوم سیاسی است ها! یک محکوم سیاسی است درمقابل حاکم سیاسی زمان، اینطور دارد با او مجادله میکند. میگوید که شما چهار صباح اینجا نشستید، در این مقام قدرت پادشاهی قرار گرفتید، خیال میکنید که همهکارهاید! شما خواهید رفت، آنکه خواهد ماند، آنکه تاریخ برای اوست، آینده برای اوست، ما هستیم. «لِاَنَّا اَهلُ العاقِبَةِ» زیراکه ما صاحبان عاقبت و پایانیم. «یَقولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ» پایان و عاقبت و فرجام، متعلق است به مردم باتقوا؛ یعنی ما باتقوا هستیم، شماها بیتقوا و فاجر و بیدین هستید. بیدینها و فاجرها در تاریخ نمیمانند، زایل میشوند، اما باتقواها میمانند.
خب، حالا البته این بیانات، بیانات مفصّلی است، من چند جملهاش را فقط اینجا یادداشت کردم. حضرت به کجا اشاره میکند؟ آیا مراد حضرت از این مُلک مؤجّل[10]، مُلک بادوام و زماندار، که از یک زمانی آغاز میشود، همان حکومتی است که از سال 140 باید شروع بشود؛ یا مراد حکومت آخرالزمان و حکومت الهی است، یا بحثهای دیگری؟ بههرحال امام یکچنین خطابهای را شروع میکند. بعد که حرفها را میزند، اینها درمقابل این بیانات، منطق خودشان را از دست میدهند؛ همچنانیکه توقع و انتظار هم میرفت! آن جرئت و قدرت خودشان را از دست میدهند، خودشان را میبازند. هشام رو میکند به امام باقر، میگوید که ای پسرعمو! ناراحت نشو، ما قصد بدی نسبت به تو نداشتیم. کوتاه میآید!
البته روایات گوناگونی در باب این ملاقات هست، چندین روایات هست. در یک روایت دیگر؛ برای اینکه از طریق دیگری شاید بتواند حضرت را خفیف کند، میگوید که مایل هستی که یک مقدار تیراندازی کنیم؟ به امام باقر میگوید شنیدم تو خوب تیراندازی میکنی و دلم میخواهد یکقدری تیراندازی کنی و تیراندازی تو را ببینیم. امام باقر میفرمایند که من پیر شدم، تیراندازی برای دوران جوانی من است. نمیگویند من دنبال این چیزها نبودم، میگویند بله، در دوران جوانی تیراندازی یاد گرفتم و بلدم، لکن پیر شدم حالا. اصرار که میکند، میگویند بسیار خب، کمان بیاورید. تیر و کمان میآورند. آنجا در مجلس، یک هدفی را مشخص میکنند. امام باقر تیر را میگذارند به کمان، میخورد به هدف. تیر دوم را میزنند، میخورد به آن تیر اولی و آن را میشکافد. تیر سوم [را] میزنند، میخورد به آن [دومی] و میشکافد. هفتتا تیر میزنند، هرکدام از این تیرها، آن قبلیِ خودش را میشکافد و میخورد به هدف. میگوید اینهم تیراندازی[11]!
باز در یک روایت دارد که امام را در شام زندانی میکنند. در یک روایت دیگر دارد که نه، حضرت را مجبور میکنند برگردند.[12] بعد که حضرت برمیگردند بهطرف مدینه، خباثت دیگری میکند. میبیند که خب اینها آمدند، حالا دارند فاتحانه برمیگردند، لابد سرِ هر شهری هم که برسند، سخنرانی خواهند کرد، خواهند گفت بله، ما رفتیم هشام را مثلاً محکومش کردیم، مغلوبش کردیم، برگشتیم؛ این بد میشود. قبلاً پیکهایی را میفرستند که در این شهرهای سرِ راه، بگویند که اینها را راه ندهند و بگویند اینها مسیحیاند؛ دو نفر مسیحی دارند از اینجا عبور میکنند، مردمِ شهر، مواظب باشید اینها را راه ندهید. و شما ببینید این مردم بیعقل آن روزگار، تحت تأثیر چه تبلیغاتی بودند، تاآنجاکه قبول میکنند محمدبنعلی و جعفربنمحمد، مسیحی هستند! ازجمله به شهر مَدیَن که یکی از شهرهای بین راه بوده میروند، و در این شهر میگویند که به اینها غذا ندهید. وقتیکه اینها میرسند، مردم نگاه میکنند، میبینند بله، آن دو نفر با آن مشخصاتی که جاسوسهای خلیفه آمدند گفتند که اینها مسیحی هستند، آمدند. فوراً دروازههای شهر را روی حضرت میبندند و غذا به حضرت نمیدهند.
خب، آنوقت هم که قهوهخانه و ماشین و هواپیما و اینها که نبود، چندین روز در راه بودند، غذا لازم داشتند، آذوقه لازم داشتند، غذا برایشان مهم بود، وقتی غذا نفروشند، آدم [از] گرسنگی باید در بیابان بمیرد. حضرت هر کار میکند که اینها غذا بفروشند، میبیند نهخیر، اینها هیچچیزی به خرجشان نمیرود. یک بلندیای بوده نزدیک شهر، امام باقر با امام صادق میروند روی آن بلندی، خطاب میکنند به اهل مدیَن، میگویند: «بَقِیَّتُ اللهِ خَیرٌ لَکُم اِن کُنتُم مُؤمِنینَ»[13]؛ بعد پیرمردی که آنجا بوده، وقتیکه این وضع حضرت را میبیند، میگوید من از گذشتگانم راجعبه ماجراهای شعیب چیزهایی شنیدهام. شنیدهام شعیب پیغمبر، روی همین کوه و همین بلندی رفت و مردم را با همین خطاب، خطاب کرد که در قرآن آمده و من این مرد را در چهرۀ شعیب میبینم، بروید در را باز کنید که عذاب خدا نازل خواهد شد. مردم میآیند درها را باز میکنند، بعد حضرت میگوید که من پسر پیغمبر هستم، حضرت را میشناسند و نسبت به دستگاه خلیفه بسیار بدبین میشوند و بنا میکنند به هشام فحشدادن و سَبّکردن و شاید مثلاً تظاهراتکردن علیه هشام. بعد که به هشام خبر میرسد، میگوید بروید آن پیرمرد را که موجب اینهمه فتنه و فساد شده از بین ببرید؛ میآیند این پیرمرد را میگیرند و میبرند. راوی میگوید دیگر از آن پیرمرد خبری نشد، سربهنیستش کردند. (61/7/2)
هیچکدام از اینها، در عزم راسخ و ارادۀ قوی و بصیرت نافذ امام علیهالسلام، هیچ تأثیری نگذاشت؛ تا اینکه در سال 114 با سَمی که حاکم مدینه، ابراهیمبنولید ـ برادرزادۀ هشام ـ به آن حضرت خوراند، یا به کیفیتی نفوذ داد در جسم مقدس آن حضرت، در سن پنجاهوهفتسالگی به شهادت رسیدند. تولد ایشان هم در سال 57 هجری است و عمر آن حضرت هم پنجاهوهفت سال است ـ همچنانیکه عمر امام سجاد علیهالسلام هم پنجاهوهفت سال است ـ که یک دورۀ کوتاه اما فشرده و قوی و پرتلاش امامت.
کار جالبی که آن حضرت در پایان عمرشان کردند، این بود که وصیت کردند تا ده سال برای آن حضرت در ایام مِنا، نوحهخوانی و ندبه بشود. کار بسیار شگفتآوری است. (67/6/25) «وَ تَنْدُبُنی عَشْرَ سِنینَ بِمِنًی»[14] که ده سال بایستی در مِنا بر امام باقر گریه بکنند. این ادامۀ همان مبارزه است. گریه بر امام باقر، آنهم در مِنا، این به چه منظوری است؟ ما در زندگی ائمه علیهمالسلام آنجایی که گریه تحریض[15] شده، بر امام حسین علیهالصلاةوالسلام است که روایات متقنِ مسلّمِ قطعی دارد. جای دیگر در مورد حضرت رضا، در هنگام حرکتشان [به طوس است که] جمع کردند تا برایشان گریه کنند که یک حرکت کاملاً سیاسی و جهتدار و معنیداری بود. امام باقر علیهالسلام هم وصیت میکنند، هشتصد دِرهم از مال خودشان را میگذارند که این کار را در مِنا بکنند.
مِنا با عرفات فرق دارد، با مشعر فرق دارد، با خود مکه فرق دارد؛ در مکه مردم متفرقند، شهر است، مشغول کارشان هستند. در عرفات یک صبح تا عصر بیشتر نیست، صبح که میآیند خستهاند، عصر هم با عجله دارند میروند که به جاهای دیگر برسند. مشعر چند ساعتی در شب است، یک گذرگاهی است در راه مِنا. اما مِنا سه شب متوالی است. در آن زمان و با وسایل آن روز، کسانی که در این سه شب، بخواهند روزها خودشان را به مکه برسانند و شب برگردند، کَمند؛ آنجا میمانند. درحقیقت هزارها انسان آنجایند، که از اکناف عالم اسلام آمدهاند و انسان میبیند که جای مناسبی است برای اینکه آنجا تبلیغات کند. هر حرفی که بخواهیم به دنیای اسلام برسد، جایش آنجاست، با وضع آن روز که رادیو و تلویزیون و روزنامه و وسایل ارتباط جمعی نبوده. آنجا وقتی یک عدهای گریه میکنند بر محمدبنعلی از اولاد پیغمبر، همه قاعدتاً سؤال خواهند کرد که چرا گریه میکنید؟ برای هر مردهای که انسان گریه نمیکند، مگر به او ظلم شده بود؟ مگر کشته شده؟ چهکسی به او ظلم کرده؟ چرا به او ظلم کردند؟ و سؤالهای فراوانی ازاینقبیل دنبالش میآید. (65/4/28) و یاران و نزدیکان آن حضرت هم آنجا حضور داشتند و این سؤالها را در ذهن مردم پاسخ میدادند؛ آنها را پر میکردند از معارف حقیقی و بیان حقایق، و میفرستادند به تمام اقطار عالم. و شما میدیدید هر سالی از خانۀ خدا و از مِنا، پیام امامت امام باقر و مظلومیت آن حضرت، و بطلان هشام و خلفای جور، به تمام دنیای اسلام منتشر میشود. این یک سیاست الهی بود که آن حضرت عمل کردند. (67/6/25)
امام باقر این نوزده سال را چگونه تحمل کرد؟ این مهم است. امام باقر به برکت استعانت به خدا و صبر و خستهنشدن و فداکاریها را وظیفهشمردن، قدرت آن را پیدا کرد که نوزده سال این مبارزۀ بیامان و دشوار را ادامه بدهد، شیعیان را با خود به صحنۀ مبارزه بکشاند و دشمن را به ستوه بیاورد...امام میفرماید: «اِیّاکَ وَ الکَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَاِنَّهُما مِفتاحُ کُلِّ شَرٍّ»[16] برای آن انسانی که در حرکت و در تلاش است، دو چیز کلید همۀ بدیهاست؛ اول کسالتیافتن، از یکنواختی کار کسلشدن؛ و دوم احساس خستگی. اگر آن فرد یا جامعهای که به یک حرکت بزرگ، یک تلاش دشوار مشغول است، کسل بشود یا اظهار خستگی کند و به ستوه بیاید، یقیناً همۀ بدیها و شُرور به او متوجه خواهد شد؛ زیرا یک انسان و یک جامعۀ فداکار، بهمجرداینکه توقف پیدا کرد و حرکت خود را از دست داد، همۀ سختیها و بلاها به او رو خواهد کرد. کسل نشوید، اظهار خستگی نکنید.
اگر در دوران مبارزۀ سخت و تاریکی که ما با رژیم جبار پهلوی[17] داشتیم، مردم ما اظهار خستگی میکردند، این مبارزه به ثمر نمیرسید. امروز هم توصیۀ ما به ملتهای مسلمان و همچنین بقیۀ ملتهایی که حکام طاغوتی بر آنها حکومت میکنند، این است که کسل نشوند، اظهار خستگی نکنند. البته اختناق و شدت، زیاد است، اما اگر جانفدایانی پیدا نشوند که این سختیها و شدتها را تحمل بکنند، هیچ انقلابی به ثمر نخواهد رسید. خدای متعال برای تلاشها و فداکاریهای سخت و دشوار، یک اجر بزرگ قرار داده است. برادران و خواهران من! شهادت، اجر و مزد جهاد است. خدای متعال به ما گفته است جهاد کنید، و جهاد کاری دشوار است، در آن سختی هست، در آن رنج هست. چون انسانِ مجاهد رنج فراوانی میبرد، باید اجر بزرگی هم بگیرد؛ اجر بزرگِ مجاهدان در راه خدا، شهادت است، هیچ اجری بالاتر از شهادت و کشتهشدن در راه خدا نیست. امام باقر به ما میآموزد که خسته نشویم. ما شیعۀ امام باقریم، یعنی باید آن راه را دنبال کنیم.
من فکر میکردم، دیدم دشوارترین امتحانات و بلیاتی که در طول تاریخ اسلام، وجود پیدا کرده است، محنت و بلای صدوپنجاه سال و دویست سال زندگی ائمۀ هدی علیهمالسلام [در دوران چهارم امامت] است. بزرگترین سختیها و محنتها بعد از یک انقلاب، مربوط به آن دوران است، ائمۀ ما علیهمالسلام این محنتها را تحمل کردند. (59/7/25) این بزرگوار در [این] دوران پربار، دانش دین را گسترش داد، حکمت و درس قرآن و احکام را به همهجا رساند، داعیۀ تشیّع را ـ که داعیۀ حکومت اسلامی و تشکیل ولایت علوی است ـ به همهجا فرستاد و نفوذ داد، مردم زیادی را به خود متوجه کرد، دشمنان خودش را سرشکسته و منکوب کرد، دوستان خودش را متشکل کرد، و سنگ بنایی در اسلام نهاد که مبنای بسیاری از کارهای بعدی و تلاشها و فعالیتها و خدمات عظیم و گرانبهای بعدی بر همان سنگِ زاویه قرار گرفت، و زمینه را برای دوران امامت امام صادق علیهالسلام آماده کرد؛ (61/7/2) [و] برای انتقال قدرت اسلامی و حکومت اسلامی از مخالفین به اهلبیت، و قرارگرفتن حق در جای خود و در مرکزی که خدا معیّن کرده [است]. (67/6/25) خداوند متعال ما را از یاران و از پیروان این بزرگوار و خاندان مطهر اهلبیت قرار بدهد. (61/7/2)
پاورقیها
۱.الشافی فی العقائد و الاخلاق و الاحکام (ملا محسن فیض کاشانی، متوفی 1091 ق)/ کتاب المعاشرة و الحقوق/ باب التراحم و التعاطف/ حدیث4
۲.مورد غفلت واقع شده
۳.رجالالکشّی/ فی جابربنیزید الجعفی/ شمارۀ 339
۴.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی احواله و تاریخه
۵.الشافی (فیض کاشانی)/ کتاب المعاشرة و الحقوق/ باب الکتمان/ حدیث12
۶.تکه استخوان میان بندگاه ساق و مچ پا، قاپ هم گفته میشود.
۷.عبداللهبنمعاویه جعفری گفت برای شما چیزی نقل کنم که با گوش خود شنیده و با چشم از حضرت باقر علیهالسلام دیدهام. مردی از مروانیان فرماندار مدینه بود. روزی بهدنبال من فرستاد. رفتم، کسی جز من آنجا نبود. گفت معاویه! چون به تو اعتماد داشتم، تو را فراخواندم. میدانم کس دیگری نمیتواند این پیغام را برساند. مایلم دو عمویت، محمدبنعلی و زیدبنحسن را ملاقات کنی و به آنها بگویی امیر میگوید دست از کارهایی که میکنید بردارید و گرنه شما را شکنجه کرده و مراعات موقعیتتان را نخواهم کرد. من بهسوی حضرت باقر رفتم، ایشان را در بین راه ملاقات کردم که بهطرف مسجد میرفت. همینکه نزدیک ایشان رسیدم، تبسّم کرده فرمودند: این ستمگر از پیِ تو فرستاد و گفت به دو عمویت چنینوچنان بگو. امام چنان گفتار او را توضیح داد، مثلاینکه آنجا حضور داشته است. آنگاه فرمودند: پسرعمو! ما پسفردا از دست او راحت میشویم. او را عزل میکنند و به مصر تبعید خواهد شد. من رمّال و جادوگر نیستم، بلکه به من خبر دادهاند. معاویه گفت بهخدا قسم دو روز گذشت که دستور عزلش رسید و او را به مصر تبعید کردند. (الخرائج و الجرائح/ الباب الرابع عشر/ فصل فی اعلام الامام محمدبنالعلی الباقر/ حدیث10)
۸.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب8/ حدیث 14
۹.الکافی/ کتاب الحجة/ ابواب التاریخ/ باب مولد ابیجعفر محمدبنعلی/ حدیث5
۱۰.(أجل) زماندار، ملک مؤجّل یعنی حکومتی که هنوز وقتش باقی است.
۱۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب7/ حدیث1
۱۲.الکافی/ کتاب الحجة/ ابواب التاریخ/ باب مولد ابیجعفر محمدبنعلی/ حدیث5
۱۳.سوره مبارکه هود/ آیه 86
۱۴.الکافی/ کتاب المعیشة/ باب کسب النائحة/ حدیث1
۱۵.(حرض) تشویق، ترغیب
۱۶.تحفالعقول/ روی عن الامام الباقر/ روی عنه فی قصار هذه المعانی
۱۷.سلسلۀ پهلوی، 53 سال، از 1304 تا 1357 بر ایران حکومت کرد. رضا شاه پهلوی، اولین شاه در تاریخ ایران بود که با دخالت و برنامهریزی بیگانگان (انگلستان) با یک کودتا، به حکومت رسید و پس از 16 سال حکومت ظالمانه و مستبدانه، توسط همان انگلیسیها از سلطنت برکنار، و فرزندش محمدرضا به جای او به حکومت رسید. محمدرضا پهلوی 37 سال، در اوج دیکتاتوری و فشار بر مردم، و ذلت و وابستگی به بیگانه، حکومت کرد، تا نهایتاً با پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، این دورۀ منحوس و تاریک به پایان رسید.