رفتن به محتوای اصلی

تشکیلات شیعه

نام‌های دیگر: تشکیلات شیعی، تشکیلات پنهانی شیعه

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

سازمان‌دهی پنهان پیروان اهل‌بیت (ع) در عصر امامان برای حفظ جامعهٔ شیعی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در سالروز شهادت امام جواد علیه‌السلام در مهدیه تهران— ۱۳۶۴/۰۵/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۳۸۳
۱۳۶۴۱۳۸۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

البته وقتی از «تشکیلات پنهانی شیعه» سخن می‌گوییم منظور یک تشکیلات منسجم کامل به‌شکلی که امروز در دنیا معمول است، نمی‌باشد؛ بلکه منظورمان رابطه‌های اعتقادی است که مردم را به یکدیگر متصل می‌کند و وادار به فداکاری می‌نماید و به کارهای پنهانی برمی‌انگیزد و در نتیجه یک مجموعه را در ذهن انسان ترسیم می‌کند.
کار دیگری در زندگی آن حضرت هست که آن عبارت است از تشکل. یعنی چه؟ یعنی این معارف را، همین تغییر فرهنگی و مبارزۀ فرهنگی را یک‌وقت انسان همین‌طور پرتاب می‌کند در میان جامعه، مثل بذری است که انسان بی‌حساب آن بذر را بریزد در یک سرزمینی. خُب یک بذر سبز خواهد شد، یکی از بین خواهد رفت، یکی بعد از سبزشدن خشک خواهد شد، یکی بعد از سبزشدن لگدمال خواهد شد، از بین خواهد رفت، خیلی مثمرِ ثمر نیست، این‌طور بذر پاشیدن. یک‌وقت نه، آن باغبانِ ماهر، آن زراعت‌گر چیره‌دست و عاقل علاوه‌براینکه بذر را می‌پاشد آن را حفظ هم می‌کند؛ حفظ او به چیست؟ به این است که یک عده‌ای را بگمارند، افرادی را مأمور کنند در سرتاسر دنیای اسلام برای اینکه آن‌کسانی‌که تحت تأثیر این تبلیغات و تعلیمات عالیه قرار می‌گیرند، اینها اِشکالاتشان را با آنها برطرف کنند و مطرح کنند؛ معرفت بیشتری پیدا کنند، تحت تأثیر القائات دشمن قرار نگیرند، اشتباه نکنند، پیوستگی‌شان را با همدیگر حفظ کنند، خلاصه یک تضمین کافی برای سبزشدن این بذرهای سالم در آن سرزمین آماده و مستعد به‌وجود‌آوردن.
اما آن بُعد سوم را اصلاً بسیاری نشنیده‌اند؛ مرد تشکیلات. امام صادق صلوات‌الله‌علیه یک تشکیلات عظیمی از مؤمنانِ به خود و از طرف‌داران جریان حکومت علوی در سراسر عالم اسلام از اقصای[3] خراسان و ماوراءالنهر تا شمال آفریقا به‌وجود آورده بود. تشکیلات یعنی چه؟ یعنی اینکه وقتی امام صادق اراده می‌کند آنچه را که او می‌خواهد [مردم] بدانند، نمایندگان او در سراسر آفاق عالم اسلام به مردم می‌گویند تا بدانند. یعنی از همه‌جا وجوهات و بودجه برای ادارۀ مبارزۀ سیاسی عظیم آل علی جمع کنند. یعنی وکلا و نمایندگان او در همۀ شهرها باشند که مردم و پیروان امام صادق به آنها مراجعه کنند و تکلیف دینی و همچنین تکلیف سیاسی خود را از آن حضرت بپرسند. تکلیف سیاسی هم مثل تکلیف دینی واجب‌الاجراست. آن‌کسی‌که برای ما واجب‌الاطاعه و ولیّ امر است، فتوای مذهبی و اسلامی‌اش در باب نماز، زکات، روزه، بقیۀ واجبات با فتوای سیاسی‌اش و فرمان سیاسی‌اش در زمینۀ جهاد، روابط سیاسی، روابط داخل کشور و همۀ مسائل یکسان است، همه واجب‌الاطاعه است. امام صادق یک‌چنین تشکیلات عظیمی را به‌وجود آورده بود و با این تشکیلات و به کمک مردمی که در این تشکیلات بودند، با دستگاه بنی‌امیه مبارزه می‌کرد. البته سرگذشت امام صادق بسیار مهم و آموزنده است، هجده سال با بنی‌امیه و مدت طولانی دیگری با بنی‌عباس مبارزه کرد، در هنگامی‌که پیروزی او بر بنی‌امیه حتمی بود، بنی‌عباس به‌عنوان یک جریان مزاحم و فرصت‌طلب آمدند میدان را گرفتند و بعد از آن امام صادق هم با بنی‌امیه و هم با بنی‌عباس مبارزه کرد. (1359/6/14)

شاهدها (۹۳ پاراگراف)

پیوندهای اعتقادی وادارکننده به فداکاری و کار پنهانی، نه تشکیلات منسجم امروزی

البته وقتی از «تشکیلات پنهانی شیعه» سخن می‌گوییم منظور یک تشکیلات منسجم کامل به‌شکلی که امروز در دنیا معمول است، نمی‌باشد؛ بلکه منظورمان رابطه‌های اعتقادی است که مردم را به یکدیگر متصل می‌کند و وادار به فداکاری می‌نماید و به کارهای پنهانی برمی‌انگیزد و در نتیجه یک مجموعه را در ذهن انسان ترسیم می‌کند.

معنای تشکل: حفظ اثر مبارزهٔ فرهنگی با گماشتن افراد برای رفع شبهات و حفظ پیوستگی

… خواهد رفت، یکی بعد از سبزشدن خشک خواهد شد، یکی بعد از سبزشدن لگدمال خواهد شد، از بین خواهد رفت، خیلی مثمرِ ثمر نیست، این‌طور بذر پاشیدن. یک‌وقت نه، آن باغبانِ ماهر، آن زراعت‌گر چیره‌دست و عاقل علاوه‌براینکه بذر را می‌پاشد آن را حفظ هم می‌کند؛ حفظ او به چیست؟ به این است که یک عده‌ای را بگمارند، افرادی را مأمور کنند در سرتاسر دنیای اسلام برای اینکه آن‌کسانی‌که تحت تأثیر این تبلیغات و تعلیمات عالیه قرار می‌گیرند، اینها اِشکالاتشان را با آنها برطرف کنند و مطرح کنند؛ معرفت بیشتری پیدا کنند، تحت تأثیر القائات دشمن قرار نگیرند، اشتباه نکنند، پیوستگی‌شان را با همدیگر حفظ کنند، خلاصه یک تضمین کافی برای سبزشدن این بذرهای سالم در آن سرزمین آماده و مستعد به‌وجود‌آوردن.

تشکیلات گستردهٔ امام صادق (ع) و کارکرد نمایندگان و جمع وجوه در آن

اما آن بُعد سوم را اصلاً بسیاری نشنیده‌اند؛ مرد تشکیلات. امام صادق صلوات‌الله‌علیه یک تشکیلات عظیمی از مؤمنانِ به خود و از طرف‌داران جریان حکومت علوی در سراسر عالم اسلام از اقصای[3] خراسان و ماوراءالنهر تا شمال آفریقا به‌وجود آورده بود. تشکیلات یعنی چه؟ یعنی اینکه وقتی امام صادق اراده می‌کند آنچه را که او می‌خواهد [مردم] بدانند، نمایندگان او در سراسر آفاق عالم اسلام به مردم می‌گویند تا بدانند. یعنی از همه‌جا وجوهات و بودجه برای ادارۀ مبارزۀ سیاسی عظیم آل علی جمع کنند. یعنی وکلا و نمایندگان او در همۀ شهرها باشند که مردم و پیروان امام صادق به آنها مراجعه کنند و تکلیف دینی و همچنین تکلیف سیاسی خود را از آن حضرت بپرسند. تکلیف سیاسی هم مثل تکلیف دینی واجب‌الاجراست. آن‌کسی‌که برای ما واجب‌الاطاعه و ولیّ امر است، فتوای مذهبی و …

رهبری امام، خواص فهیم و عامل و تودهٔ گوش‌به‌فرمان، بی‌نیاز از دستور لحظه‌به‌لحظه

تشکیلات شیعه که ما می‌گوییم، یعنی رهبری معیّن و مشخصِ در رأس به نام امام، یک عده خواصی که سخن او را خوب می‌فهمند و عمل می‌کنند، و یک تودۀ شیعه که گوش‌به‌فرمان امامند و آنچه او گفت، انجام می‌دهند. و اما لزومی ندارد که لحظه‌به‌لحظه از امام برای آن خواص نامه‌ای بیاید، دستوری بیاید، در هر جزئیات کارشان به آنها فرمان بدهد؛ نه. مَمشیٰ دستشان است، خط‌مشی را فهمیده‌اند و می‌دانند باید چگونه [عمل کنند]. (51/11/22)

شیعه در عصر ائمه (ع) همان تشکیلات مخفی آنان در دوران اختناق

ازطرفی در یک دایرۀ محدودتری، امام «تشکیلات شیعه» را برقرار کردند؛ شما این را بدانید. و این جزو چیزهایی است که من از سال‌ها پیش تاکنون این معنا را ادعا کردم، بارها در گفته‌ها و سخنرانی‌ها گفتم، بعضی جاها هم نوشتم و پایش هم ایستادم؛ ائمه علیهم‌السلام در دوران اختناق، یک تشکیلات، یک سازمان، یک حزب به‌وجود آوردند. بدون آن نمی‌توانستند اندیشه‌ها و افکار خودشان را تا آنجایی که می‌خواهند برسانند، به کسانی که می‌خواهند، برسانند. آنچه که شما امروز به نام شیعه در دوران ائمه می‌شناسید و از آن یاد می‌کنید، همان تشکیلات مخفی ائمه است، و قراینِ بسیاری بر این معنا وجود دارد. امام باقر، این تشکیلات را هرچه توانستند قدرت و قوّت و توسعه بخشیدند و این تشکیلات، تشکیلات کارآمدی بود. در همۀ مناطقی که ائمه در آنجا پیروانی داشتند، این تشکیلات جا داشت و شاخه‌هایی داشت و مسئولانی داشت. مردم را آنجا جمع می‌کردند و آموزش می‌دادند؛ آموزش فکری، …

جمع وفادار و فعال تربیت‌شده، خط سوم مبارزهٔ ائمه (ع)

خط سوم تشکیل یک جمع وفادار و فعال، و تربیت آنهاست. که آن روزها [در دوران اختناق] ما اسمش را می‌گذاشتیم حزب تشیّع. به‌این‌معنا ـ نه به‌آن‌معنایی که دشمنان شیعه می‌گویند ـ ایرادی ندارد ما به تشیّع حزب بگوییم و آن را حزب اطلاق کنیم. [ائمه] یک جمع برگزیده‌ای را از میان دوستان و علاقه‌مندان خود انتخاب می‌کردند، و اسرار علوم خود و معارف اسلامی و به‌خصوص مسئلۀ امامت را به اینها می‌گفتند. و یک شبکۀ پنهانیِ زیرزمینیِ بسیار وسیعی در سراسر دنیای اسلامِ آن روز وجود داشت. لذا شما می‌بینید در میان …

معنای تشکیلات: جمعی با هدف مشترک پیرامون یک مرکز، نه حزبی به مفهوم امروزی

منظور از تشکیلات چیست؟ بدیهی است که منظور، یک حزب منظم و مرتب با مفهوم امروزی آن، یعنی مجموعه‌ای از کادرهای منظم و فرماندهی‌های منطقه‌ای و شهری و غیره نبوده و نمی‌تواند باشد. تشکیلات به‌معنای جمعیتی از مردم بوده که با هدفی مشترک، کارها و وظایف گوناگونی را در رابطه با یک مرکز و یک قلب تپنده و مغز فرمان‌دهنده انجام می‌داده و میان خود، نوعی روابط و نیز احساسات نزدیک و خویشاوندانه می‌داشته‌اند. پیشوای‌صادق/ص96 به مثابۀ مجموعۀ رگ‌هایی در داخل بدن؛ یعنی شریان و ورید که تغذیۀ صحیح کلیۀ اندام‌ها به عهدۀ آنهاست و بازگرداندن نقص‌ها و نارسایی‌ها و پلشتی‌ها و پلیدی‌ها و ابهام‌ها به مرکز نیز به عهدۀ آنهاست، تا مجدداً تصفیۀ صحیح انجام بگیرد و این دور به‌طور …

شیعه مجموعه‌ای هماهنگ گرد امام که از او می‌آموزد، فرمان می‌گیرد و برایش گزارش می‌آورد

شیعه در این طرح، مجموعه‌ای از عناصر هماهنگ و همگام و مصمم است، که گِرد محوری عظیم و مرکزی الهام‌بخش و مقدس جمع شده است؛ از او می‌آموزد و فرمان می‌گیرد؛ برای او خبر و گزارش می‌آورد؛ امیدش به او و چشمش به اشارۀ اوست؛ حتی جوشش بی‌تاب‌کنندۀ احساسات خود را نیز ـ که برای یک جمع مستضعف و مصمم بر مبارزه، گاه بر اثر فشار ناروایی‌ها و بی‌عدالتی‌ها طبیعی است ـ به توصیۀ حکیمانۀ او مهار می‌کند؛ و شیوه‌های کار پنهان، مانند رازداری، کم‌گویی، بی‌نشان زیستن، تعاونِ درون‌جمعی، زهد و …

بقای تشکیلات پیروان اهل‌بیت با وجود رعب پس از عاشورا و نشانهٔ آن در کوفه

اگر همین مسئله‌ای که ذکر شد یک مقدار با تفصیل بیشتر بخواهیم بیان کنیم به این ترتیب می‌شود که بعد از حادثۀ شهادت امام حسین (ع) مقداری مردم مرعوب شدند، لکن آن‌چنان ترسی نبود که به‌کلی نظام تشکیلات پیروان اهل‌بیت را به هم بریزد. دلیلش هم این است که ما می‌بینیم حتی در همان هنگامی‌که اسرای کربلا را به کوفه آوردند، حرکاتی مشاهده می‌شود که این حرکات حاکی از وجود تشکیلات شیعه است.

حضور عضوی از تشکیلات در دستگاه ابن‌زیاد و رساندن خبر به اهل‌بیت

ما هنگامی‌که این داستان را می‌شنویم به‌خوبی درک می‌کنیم که یک نفر از دوستان و اعضای این تشکیلات در داخل دستگاه حاکمِ ابن‌زیاد حضور دارد و قضایا را می‌داند و به زندان دسترسی دارد و اطلاع دارد که برای زندانی‌ها چه ترتیباتی و چه پیش‌بینی‌هایی شده و می‌تواند خبر را با صدای تکبیر به اهل‌بیت برساند و با این شدتِ عمل که به‌وجود آمده بود، چنین چیزهایی نیز دیده می‌شد.

اذعان نویسندهٔ غیرشیعی کتاب جهاد الشیعه به تشکیلات منظم شیعیان پس از عاشورا

بنابراین می‌بینیم با اینکه فشار و اختناق زیاد بود، درعین‌حال این حرکات هم انجام می‌گرفت ـ همان‌گونه که طبری نقل می‌کند ـ و شاید به همین دلیل است که مؤلف کتابِ «جهاد الشیعه»[6] با آنکه یک نویسندۀ غیر شیعی است و نسبت به امام سجاد (ع) نظرات واقع‌بینانه‌ای ندارد، اما حقیقتی را درک کرده و آن، این است که می‌گوید: «گروه شیعیان پس از شهادت حسین (ع) مانند یک تشکیلات منظمی درآمدند که اعتقادات و روابط سیاسی، آنان را به یکدیگر پیوند می‌داد و دارای اجتماعات و رهبرانی بودند و همچنین دارای نیروهای نظامی بودند. و جماعت توّابین نخستین مظهر این تشکیلات هستند».

لزوم ایجاد تشکیلات به‌عنوان محور حرکت‌های سیاسی آینده در جامعهٔ گرفتار اختناق

3. امام سجاد (ع) باید تشکیلاتی به‌وجود می‌آورد که آن تشکیلات بتواند محور اصلی حرکت‌های سیاسی آینده باشد. در جامعه‌ای که مردم بر اثر اختناق و فقر و فشارهای مالی و معنوی، و هم نوعی تنهایی و جدایی و دوری و ازهم‌گسستگی عادت کرده‌اند، حتی شیعه تحت آن‌چنان فشار و ارعابی قرار گرفته‌اند که تشکیلاتشان متلاشی شده است، امام سجاد (ع) چگونه می‌تواند دست‌تنها یا با یک افراد غیر منظم و غیر متشکل کار خود را آغاز کند؟

بازسازی تشکیلاتی که از دوران امیرالمؤمنین (ع) بود و پس از عاشورا متلاشی شد

بنابراین کار دیگر امام سجاد (ع) این است که تشکیلات شیعی را به راه بیندازد. این چیزی که از دیدگاه ما از دوران امیرالمؤمنین (ع) وجود داشته و سپس در ماجرای عاشورا و واقعۀ حَرّه و واقعۀ مختار تقریباً زمینه‌هایش متلاشی شده، این را نوسازی و بازسازی کند. نتیجه اینکه امام سجاد (ع) سه کار اصلی دارد:

سازماندهی پنهانی ائمه، اوج آن در زمان امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) و خطر آن

… بدهد ـ شاگردان ویژۀ آن حضرت ـ بعد آنها را به همدیگر وصل کند و در سرتاسر دنیای اسلام آنها را به‌عنوان یک قطبی، یک رکنی، به‌عنوان وکیل خود، نایب خود بگذارد که آنها کار آن حضرت را دنبال کنند و ادامۀ تبلیغات و تعلیمات آن حضرت را به گردن بگیرند و به عهده بگیرند. این سازماندهی پنهانی امام باقر بود، که از زمان قبل از امام باقر شروع شده بود، اما در زمان آن حضرت یک هیجان بیشتری پیدا کرد و البته در زمان امام صادق و امام موسی‌بن‌جعفر به اوج خودش رسید؛ این‌هم کار دیگر بود، که کاری بود بسیار خطرناک.

رابطهٔ حساب‌شدهٔ امام با یاران و تلاش دستگاه خلافت برای کشف و مقابله

این نمونه‌ای از چگونگی ارتباط امام با یاران نزدیک است و نمایانگر وجود پیوستگی و رابطه‌ای محاسبه‌شده و تشکیلاتی؛ و نیز نمونه‌ای است از موضع‌گیری حکومت در برابر این یاران. پیداست که ایادی خلافت ـ که بیش از هر چیز به حفظ قدرت و استحکام‌بخشیدن به موقعیت خود می‌اندیشند ـ از روابط امام با یاران نزدیک و فعالیت‌های جمع آنان یکسره بی‌خبر نمی‌مانند و کم‌وبیش بویی از این موضوع می‌بَرند و در صدد کشف و مقابله با آن برمی‌آیند.[22] به‌تدریج نمای متعرضانه در زندگی آن حضرت و نیز در جَو عمومی تشیّع پدید می‌آید و آغاز فصل دیگری را در تاریخ زندگی امامان شیعه نوید می‌دهد.

شواهد قطعی وجود شبکهٔ گستردهٔ تبلیغاتی امام صادق (ع)

مدرک قاطع دیگر، شواهدی است که از شبکۀ گستردۀ تبلیغاتی امام در سراسر کشور اسلامی یاد می‌کند و بودن چنین شبکه‌ای را مسلّم می‌سازد. این شواهد، چندان فراوان و مُدَلِّل[16] است که اگر حتی یک حدیث صریح هم وجود نمی‌داشت، خدشه‌ای بر حتمیت موضوع وارد نمی‌آمد.

پیوستگی مالی و فکری ائمه و شیعیان به‌عنوان نشانهٔ تشکیلات

مطالعه‌گر زندگی‌نامۀ نامدوّن ائمه از خود می‌پرسید: آیا امامان شیعه در اواخر دوران بنی‌امیه، داعیان[17] و مبلّغانی در اطراف و اکناف کشور اسلامی نداشتند که امامت آنان را تبلیغ کنند و از مردم قول اطاعت و حمایت برای آنان بگیرند؟ دراین‌صورت، پس نشانه‌های این پیوستگی تشکیلاتی که در ارتباطات مالی و فکری میان ائمه و شیعه به‌وضوح دیده می‌شود، چگونه قابلِ توجیه است؟ این حمل وجوه و اموال از اطراف عالم به مدینه؟ این‌همه پرسش از مسائل دینی؟ این دعوتِ همه‌جاگستر به تشیّع؟ و آنگاه این وجهه و محبوبیت بی‌نظیر آل علی در بخش‌های مهمی از کشور اسلامی؟ و این خیل انبوه محدثان و راویان خراسانی و سیستانی و کوفی و بصری و یمانی و مصری در گرد امام؟ کدام دست مقتدر، این‌همه را به‌وجود آورده بود؟ آیا می‌توان تصادف یا پیشامدهای خودبه‌خودی را …

محبوبیت آل علی در نقاط دوردست به‌عنوان نشانهٔ شبکهٔ تبلیغاتی قوی

با این‌همه تبلیغات مخالف که ازطرفِ بلندگوهای رژیم خلافت اموی بی‌استثنا در همه‌جا انجام می‌گرفت و حتی نام علی‌بن‌ابی‌طالب به‌عنوانِ محکوم‌ترین چهرۀ اسلام، در منابر و خطابه‌ها یاد می‌شد، آیا بدون وجود یک شبکۀ تبلیغاتی قوی ممکن است آل علی در نقاطی چنان دوردست و ناآشنا، چنین محبوب و پُرجاذبه باشند که کسانی محض دیدار و استفاده از آنان و نیز عرضه‌کردن دوستی و پیوند خود با آنان، راه‌های دراز را بپیمایند و به حجاز و مدینه روی آورند؛ دانش دین را که بنا بر عقیدۀ شیعه، همچنان سیاست و حکومت است، از آنان فراگیرند و در موارد متعددی بی‌صبرانه اقدام به جنبش نظامی ـ و به زبان روایات، قیام و خروج ـ را از آنان بخواهند؟ اگر تبلیغات شیعه فقط در جهت اثبات علم و زهد ائمه بود، درخواست قیام نظامی چه …

علل بی‌نشانی شبکهٔ تبلیغاتی امام در تاریخ

ممکن است سؤال شود اگر به‌راستی چنین شبکۀ تبلیغاتی وسیع و کارآمدی وجود داشته، چرا نامی از آن در تاریخ نیست و صراحتاً ماجرایی از آن نقل نشده است؟ پاسخ ـ همان‌طورکه پیش‌تر نیز اشاره شد ـ به‌طورِخلاصه آن است که دلیل این بی‌نشانی را نخست در پایبندی وسواس‌آمیز یاران امام به اصل معتبر و مترقی «تقیّه» باید جست که هر بیگانه‌ای را از نفوذ در تشکیلات امام مانع می‌شد، و سپس در ناکام‌ماندن جهاد شیعه در آن مرحله و به‌قدرت‌نرسیدن آنان، که این خود نیز معلول عواملی چند است... اگر بنی‌عباس نیز به قدرت نمی‌رسیدند، بی‌گمان تلاش و فعالیت پنهانی آنان و خاطرات تلخ و شیرینی که از فعالیت‌های تبلیغاتی‌شان داشتند، در سینه‌ها می‌ماند و کسی از آن خبر نمی‌یافت و در تاریخ نیز ثبت نمی‌شد. پیشوای صادق، ص78-73

تشیع به‌عنوان حزب و شبکهٔ تشکیلاتی تحت ادارهٔ امام صادق (ع) در سراسر عالم اسلام

… اینها به آدم‌های عادی شبیه نبودند. کسانی بودند که زندگی‌شان در هدفشان و در مکتبشان خلاصه می‌شد و همه‌جا هم بودند. عجیب این است که یاران امام صادق همه‌جا بودند، نه خیال کنید فقط در مدینه، نه؛ در کوفه بیشتر از مدینه بودند، در خود شام حتی کسانی بودند. اینها آن شبکۀ عظیم تشکیلاتی امام صادق است. حزب علوی، حزب تشیّع، اینی‌که گفتم آن شبکۀ تشکیلاتی همان تشیّع است یعنی این. و این از فصل‌های شناخته‌نشدۀ زندگی امام صادق است؛ این از چیزهایی است که بنده رویش تأکید و اصرار دارم، یک شبکۀ تشکیلاتی عظیم، یک حزب کامل به‌وسیلۀ امام صادق اداره می‌شد در سراسر عالم اسلام؛ این نقطۀ قوّت بود. (1359/6/14)

فعالیت شبکه در عراق و خراسان دربارهٔ امامت و مجهول بودن این فصل از زندگی ائمه

شبکه‌ای که در بسیاری از نقاط دوردست کشور مسلمان، به‌ویژه در نواحی عراق عرب و خراسان، فعالیت‌های چشمگیر و ثمربخشی دربارۀ مسئلۀ امامت عهده‌دار بود؛ ولی این تنها یک روی مسئله و بخش ناچیزی از آن است. موضوع تشکیلات پنهان در صحنۀ زندگی سیاسی امام صادق و نیز دیگر ائمه ازجمله مهم‌ترین و شورانگیزترین و درعینِ‌حال مجهول‌ترین و ابهام‌آمیزترین فصول این زندگی‌نامۀ پُرماجراست.[27]

مسلم بودن وجود تشکیلات پنهان ائمه با تکیه بر قراین و شواهد

… یارانش درآن‌باره چیزی پرسید، او به‌کلی وجود چنین چیزی را انکار کند و گمان آن را یک سوءظن یا تهمت بخواند. این، خاصیت همیشگی کار مخفی است. البته از کاوشگر تاریخ زندگی ائمه هم نمی‌توان انتظار داشت که بدون مدرک و دلیل قانع‌کننده‌ای وجود چنین تشکیلاتی را بپذیرد. باید در پِی قراین و شواهد و بطون حوادثِ ظاهراً ساده‌ای بود که اگرچه نظر بینندۀ عادی را جلب نمی‌کند، ولی با دقت و تأمل، خبر از جریان‌های پنهانی بسیاری می‌دهد. اگر با چنین نگرشی به سراسر دوران دوقرن‌ونیمی زندگی ائمه نظر شود، وجود یک تشکیلات پنهانِ در خدمت و تحتِ فرمان ائمه تقریباً مسلّم می‌گردد. پیشوای صادق، ص 95و96

گسترش شبکهٔ ارتباطی شیعه در زمان سه امام بیش از دوران امام باقر و امام صادق (ع)

حضرت را از مدینه به سامرا آوردند تا زیر نظر خودشان باشد؛ لیکن دیدند فایده‌ای ندارد. شما اگر حالات این سه امام را در «مناقب»[12] و جاهای دیگر ملاحظه کنید، متوجه می‌شوید که در زمان این بزرگواران، شبکۀ ارتباطاتی شیعه، بیشتر از زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بوده است. از اقصی نقاط دنیا، نامه می‌فرستادند، پول می‌فرستادند و دستور می‌گرفتند؛ درحالی‌که اینها در محدودیت بودند. حضرت امام هادی علیه‌السلام در سامرا محبوب مردم شده بود. همه ایشان را احترام می‌کردند و اهانتی در کار نبود. بعد هم، در وفات آن حضرت و همچنین امام عسکری علیه‌السلام شهر غوغا شد. اینجا بود که حکام فهمیدند رازی وجود دارد، آن را باید بشناسند و علاج کنند. آنها به …

شبکهٔ پنهان تبلیغاتی و تعلیماتی سه امام با وجود سخت‌گیری متوکل

… رضا علیه‌السلام و بعد، شهادت مظلومانۀ آن بزرگوار کاری کرد که این فضا دست ائمه علیهم‌السلام افتاد؛ ائمه هم بنا کردند به استفاده‌کردن. نامه‌نگاری‌ها و رفت و آمدهایی که صورت می‌گرفت، به‌شکل عادی اتفاق نمی‌افتاد؛ همه‌اش در زیر پوششی از پنهان‌کاری اتفاق می‌افتاد؛ واِلّ اگر آشکار بود، می‌گرفتند دست و پای افراد را قطع می‌کردند. مثلاً با شدت عملی که متوکل داشت و رفتن به کربلا را ممنوع کرده بود،[24] آیا اجازه می‌داد مسائل مردم را راحت خدمت امام بیاورند، بعد جواب‌ها را به مردم برسانند؛ وجو‌هات را بگیرند و خدمت امام بیاورند، بعد رسید بگیرند و به مردم بدهند؟ اینها نشان‌دهندۀ شبکۀ عظیم تبلیغاتی و تعلیماتی این سه امام بزرگوار است.

تنظیم ارتباطات با سراسر دنیای اسلام به دست امام هادی و امام عسکری (ع) از سامرا

بعد از امام رضا تا زمان شهادت حضرت عسکری علیهم‌السلام چنین حادثه‌ای اتفاق افتاده. حضرت هادی و حضرت عسکری در همان شهر سامرا، که در واقع مثل یک پادگان بود ـ یک شهر بزرگِ آن‌چنانی نبود؛ پایتخت نوبنیادی بود که «سُرَّ مَن رَایٰ»[25]؛ سران و اعیان و رجالِ حکومت و به‌قدری از مردم عادی که حوایج روزمره را برطرف کنند، در آن جمع شده بودند ـ توانسته بودند این‌همه ارتباطات را با سرتاسر دنیای اسلام تنظیم کنند. وقتی ما ابعاد زندگی ائمه را نگاه کنیم، می‌فهمیم اینها چه‌کار می‌کردند. بنابراین فقط این نبود که اینها مسائل نماز و روزه یا طهارت و نجاسات را جواب بدهند؛ در موضع «امام» ـ با همان معنای اسلامی خودش ـ قرار می‌گرفتند و با مردم حرف می‌زدند. به نظر من این بُعد در …

بی‌سابقه‌بودن گسترش تشکیلاتی شیعه در زمان امام جواد و امام هادی و امام عسکری (ع)

در هیچ زمانی ارتباط شیعه و گسترش تشکیلاتی شیعه در سرتاسر دنیای اسلام، مثل زمان حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری نبوده است. وجود وکلا و نُواب و همین داستان‌هایی که از حضرت هادی و حضرت عسکری نقل می‌کنند ـ که مثلاً کسی پول آورد و امام معیّن کردند چه کاری صورت بگیرد ـ نشان‌دهندۀ این معناست. یعنی علی‌رغم محدودبودن این دو امام بزرگوار در سامرا، و قبل از آنها هم حضرت جواد به‌نحوی، و حضرت رضا سلام‌الله‌علیه به‌نحوی، ارتباطات با مردم همین‌طور گسترش پیدا کرد. این ارتباطات، قبل از زمان حضرت رضا هم بوده. منتها آمدن حضرت به خراسان، تأثیر خیلی زیادی در این امر داشته است. (1384/5/18)

سازماندهی مخفی شیعیان به دست امام حسن (ع) پس از متارکهٔ جنگ

… خالُ‌المؤمنین، به‌عنوان صحابی‌ای که پیغمبر را دیده، معروف بود. آنهایی که حاضر نبودند تو روی یزید نگاه کنند، پشت سر معاویه نماز می‌خواندند. پس زمان امام حسین کسی مثل معاویه وجود نداشت که رفتن امام حسین و ماندن او یک خطر بزرگی برای اسلام باشد؛ این اولاً. ثانیاً زمان امام حسین، بیست سال روی تشکیلات مخفی شیعه کار شده بود؛ اینکه گفتم مرحلۀ جدیدی از دوران زندگی ائمه است، یعنی همین. امام حسن بعد از حادثۀ متارکۀ جنگ، بنا کرد به تشکیلات‌دهی و سازماندهی، آن کاری که تا آن زمان انجام نشده بود ـ لزومی هم نداشت، امکان هم نداشت ـ یک سازماندهی عظیم شیعی را به‌وجود آوردند. این همان سازماندهی است که شما در کوفه، در مدینه، در یمن، در خراسان، در مناطق دوردست حتی، نشانه‌های آن را می‌بینید. زمان امام حسین و بعد از شهادت امام حسین، همان سازماندهی بود که ماجراهای فراوانی را در دنیای اسلام ایجاد کرد، ماجرای توابین را به‌وجود آورد، ماجرای مختار را به‌وجود آورد و تا آخر هم نگذاشت آب خوش از گلوی خلفای بنی‌امیه پایین برود. این تشکیلات در زمان امام حسین …

دیدگاه طه حسین دربارهٔ آغاز آن پس از صلح و پیش‌بینی آن در سخن امیرالمؤمنین (ع)

طه حسین، مورخ هوشیار معاصر عرب، معتقد شده است که نخستین سنگ بنای تشکیلات سیاسی شیعه در همان روز و در همان مجلسی نهاده شد که دو چهرۀ معروف شیعی، [پس از ماجرای صلح]، با امام حسن دیدار و مذاکره کردند. پیشوای صادق/ ص99 [اما] باید قبول کرد که اگر هم به‌راستی نخستین اقدام برای ایجاد تشکیلات شیعی در این دیدار انجام گرفته، طرح و زمینۀ آن از مدت‌ها پیش از آن، در سخنی از امام علی‌بن‌ابی‌طالب خطاب به یاران نزدیکش پیش‌بینی و پیشگویی شده است.

پیدایش آن در کوفه و مدینه و اقطار اسلامی پس از دستور امام حسن (ع)

..بعد از اینکه امام حسن این دستور را داد، این فرمان داده شد، در مرکز که کوفه است، در مرکز دیگر که مدینه است، و در اطراف و اکناف اقطار اسلامی که این دو مرکز شعبه‌هایی دارند، تشکیلات تشیّع به‌وجود آمد. (51/11/22) تا گفتیم حزب سیاسی تشیّع، فوراً به ذهن نیاید؛ پس اینکه می‌گویند شیعه یک حزب سیاسی بوده، یعنی ریشۀ مذهبی ندارد، درست است. نه! سیاسی در اسلام یعنی چه؟ سیاست در اسلام در متن دین است. مسائلی که مربوط به حکومت و پیشوایی امت و شکل جامعه و ادارۀ امت است، …