رفتن به محتوای اصلی

هشام بن عبدالملکشخص

نام‌های دیگر: هشام‌بن‌عبدالملک

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خلیفهٔ اموی و رفتار او با امام سجاد (ع) و امام باقر (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات به مناسبت شهادت امام باقر(ع)— ۱۳۶۱/۰۷/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۵
۱۳۶۱۱۳۶۵

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۳۵ پاراگراف)

احساس خطر از امام باقر (ع) و تصمیم به آزار ایشان

… است. ظاهراً در مسجدالحرام یا یکی از گذرگاه‌های مکّه و مدینه بود که هشام داشت میرفت، و سالم غلام مخصوصش هم همراهش بود، دید یک شخصیّت عظیمی دارد حرکت میکند؛ پرسید این کیست، سالم گفت: هذا محمّد بن علیّ بن الحسین؛ معرّفی کرد حضرت را، تا شناخت حضرت را گفت عجب! المفتون به اهل العراق؟[1] این همان کسی است که اهل عراق مفتونش هستند، فریفته‌اش هستند؟ احساس میکرد که وجود این بزرگوار یک خطری است و [لذا] تصمیم گرفت بر ایذاء و آزار حضرت.

ترس از رویارویی با امام باقر (ع) و توطئه برای تحقیر ایشان در دربار

… بنی‌امیّه خیلی بزرگ میشمردند؛ ثانیاً زبان‌آور و سخنور و حاضرجواب هستند که افرادی از قبیل هشام را در مقابل اطرافیان، بور میکنند،[2] سبک میکنند؛ ثالثاً شخصیّت علمی‌اند و با یک شخصیّت علمی و انسانِ بزرگِ صاحب‌معرفتِ فقیهِ آن جوری، خیلی آسان نمیشود برخورد کرد. خلاصه، هشام در دل واهمه داشت و میترسید که چگونه با اینها روبه‌رو بشود؛ برای اینکه نبادا اینها وقتی که وارد کاخ و دربار شدند مثلاً جرئت کنند حرفهایی بزنند که او و اطرافیانش خفیف بشوند و دربمانند در جواب، و او را به یک عکس‌العمل تند وادار کنند -که البتّه نمیخواست این کار هم انجام بگیرد- [لذا] یک توطئه‌ای چید به این صورت: عدّه‌ای را آورد از این درباری‌ها و دُوروبَری‌ها، اینها را نشاند دُور آن سالن مخصوصی که امام را وارد میکردند، خودش هم در صدر نشست و گفت وقتی که محمّدبن‌علی وارد شد، شماها اوّلاً هیچ کدام بلند نشوید برای او، جا هم به او ندهید، تا او مجبور بشود سرِ پا بماند؛ و بعد همه سکوت کنید، من شروع میکنم او را عتاب و توبیخ و بدگویی و ملامت [کردن]؛ بعد که من حرفهایم را تمام کردم شماها هم دانه‌دانه او را عتاب کنید، توبیخ کنید و خلاصه از اطراف او را محاصره کنید که دیگر حال و جان حرف زدن برای او نمانَد.

متهم کردن خاندان امام باقر (ع) به تفرقه‌افکنی و خلافت‌طلبی

هشام شروع کرد؛ بنا کرد به بدگویی کردن: شما چنین میکنید، چنان میکنید، بین مردم اختلاف ایجاد میکنید. از جمله‌ی کلماتش که یادم می‌آید، [این بود که] به حضرت عرض میکرد شما خانوادتاً همیشه شقّ عصای مسلمین میکنید و به خودتان دعوت میکنید، میخواهید خودتان خلیفه بشوید، میخواهید خودتان را در رأس قرار بدهید، نمیتوانید ما را ببینید؛ بنا کرد از این حرفها به امام باقر زدن. حرفهایش را که تمام کرد، یکی از آن طرف درآمد مثلاً گفت بله اعلیحضرت درست گفتند -امیرالمؤمنینِ آن وقت همان اعلیحضرت است؛ فرقی نمیکند- و شما این جور هستید، آن جور هستید؛ یکی این گفت، یکی آن گفت. خب وقتی که او حرفش را زد، …

تبلیغات دروغ علیه امام باقر (ع) در شهرهای مسیر بازگشت از شام

باز در یک روایت دارد که امام را در شام زندانی میکنند، در یک روایت دیگر دارد که نه، [ولی] مجبور میکنند که حضرت برگردند، بعد که حضرت به طرف مدینه برمیگردند، خباثت دیگری میکند؛ میبیند که خب اینها آمدند و [حالا] فاتحانه دارند برمیگردند، لابد سرِ هر شهری که برسند سخنرانی خواهند کرد، خواهند گفت بله، ما رفتیم هشام را مثلاً محکوم کردیم، مغلوب کردیم، برگشتیم، و این بد میشود؛ [لذا] قبلاً پیکهایی را میفرستند که در این شهرهای سرِ راه بگویند که اینها را راه ندهند و بگویند اینها یهودی‌اند: دو نفر یهودی دارند از اینجا عبور میکنند؛ مردم شهر! مواظب باشید اینها را راه ندهید. و شما ببینید این مردم بی‌عقل آن روزگار تا آن وقت تحت تأثیر چه تبلیغاتی بودند که قبول میکنند که محمّدبن‌علی و جعفربن‌محمّد یهودی هستند! از جمله میروند در شهر مَدیَن -که یکی از شهرهای بین راه بوده- و میگویند به اینها غذا ندهید. …

خشم از احترام مردم به امام سجاد (ع) و تجاهل اطرافیانش

خیلی بر هشام گران آمد که ببیند او پسر خلیفه است و کسی برای او اَرجی[35] قائل نیست، بلکه با مُشت و لگد او را طرد می‌کنند و راهش نمی‌دهند که حجَر را استلام کند! از آن‌طرف یک مرد دیگری پیدا می‌شود که با کمال راحتی حجرالاسود را استلام می‌کند. با عصبانیت پرسید: این مرد کیست؟ اطرافی‌ها شناختند که او علی‌بن‌الحسین (ع) است، لکن برای اینکه مبادا هشام از آنها نگران شود، نگفتند؛ زیرا معلوم بود میان خانوادۀ هشام و خانوادۀ امام سجاد (ع) اختلاف هست، و همیشه بنی‌امیه و بنی‌هاشم اختلاف داشته‌اند. نخواستند بگویند او بزرگ خانوادۀ دشمنِ توست که این‌طور مردم به او علاقه‌مندند، چون این را نوعی اهانت به هشام به‌حساب می‌آوردند.

نقشهٔ تهمت و شماتت امام باقر (ع) در مجلس خلیفه

… پایتخت حکومت اموی است. برای آگاهی از چگونگی موضع امام در برابر دستگاه خلافت، خلیفۀ اموی دستور می‌دهد امام باقر را (و طبق برخی از روایات، امام صادق، فرزند جوان و یار و همکار نزدیک پدر را نیز) دستگیر و به شام اعزام کنند. امام را به شام و قصر خلیفه می‌آورند. هشام قبلاً به مجلسیان و حاشیه‌نشینان خود دستورهای لازم را برای هنگام روبه‌روشدن با امام، دیکته کرده است. قرار است ابتدا خود خلیفه و سپس حضار مجلس ـ که همه از رجال و سرانند ـ سیل تهمت و شماتت را به‌سوی امام سرازیر نمایند. وی از این کار دو منظور را تعقیب می‌کند:

هدف از تحقیر امام: تضعیف روحیهٔ او و خلع سلاح جبههٔ او با تبلیغات

نخست آنکه با این تندی‌ها و دشنام‌ها روحیۀ امام را تضعیف کند و زمینه را برای هر کاری که مقتضی به نظر می‌رسد، آماده سازد. و دیگر آنکه خصم را در دیداری که میان عالی‌ترین رهبران دو جبهۀ متخاصم تشکیل شده، محکوم کند و بدین وسیله همۀ افراد جبهۀ او را با نشر خبر این محکومیت ـ که به برکت بلندگوهای همیشه‌آمادۀ خلیفه، مانند خطبا و عمّال و جاسوس‌های شخص خلیفه بوده و قابلِ اجراست ـ خلع سلاح کند.

تهمت تفرقه‌افکنی میان مسلمانان به خاندان علی (ع) و ملامت امام

از این رفتار، آتش کینه و حسد در دل هشام زبانه می‌کِشد و برنامه را شروع می‌کند. «شما (اولاد علی) همیشه وحدت مسلمانان را شکسته و با دعوت آنان به‌سوی خود، میان آنان رخنه و نفاق افکنده‌اید و از سر نابخردی و نادانی، خود را پیشوا و امام پنداشته‌اید». لَختی از این یاوه‌ها می‌گوید و ساکت می‌شود. پس از او نوکران و جیره‌خوارانش هر یک سخنی در همین حدود می‌گویند و هرکدام به زبانی امام را مورد تهمت و ملامت قرار می‌دهند.

فرمان قتل مردی که مردم مدین را از غفلت رهانید

آخرین بخش این روایت تاریخی ـ که از جهاتی چند می‌تواند نمایانگر وضع سیاسی و اختناق و نیز تحمیق همه‌گیرِ آن زمان از سویی، و از سوی دیگر روشن‌کنندۀ موضع ویژۀ امام باقر در برابرِ دستگاه حکومت بنی‌امیه باشد ـ چنین است: وقتی خبر مدین را به هشام رساندند، دستور داد پیش از هر چیز، آن مرد گستاخ را که جرأت کرده برخلافِ نقشۀ سران رژیم خلافت سخن گوید و مردم را از غفلتی بزرگ برهاند، به سزای این خیانت برسانند. و به دستور خلیفه، او را به قتل رساندند.

آغاز سخت‌گیری بر امام باقر (ع) و احساس خطر و تصمیم به آزار آن حضرت

و آن حضرت نوزده سال را با این کیفیت پیش بردند. وقتی هشام بر سر کار آمد، یعنی سال 105 ـ نُه سال قبل از شهادت امام باقر ـ دیگر سخت‌گیری‌ها از آن‌وقت به‌معنای حقیقی کلمه شروع شد، زیر فشار گذاشتند. (67/6/25) هشام‌بن‌عبدالملک ناگهان احساس کرد که امام باقر برایش یک خطری است. ظاهراً در مسجدالحرام بود، هشام داشت می‌رفت، «سالم» غلام مخصوصش هم همراهش بود. دید یک شخصیت عظیمی دارد حرکت می‌کند. پرسید این کیست؟ سالم گفت: «هَذا مُحَمَّدُبنُ‌عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ»[8]، معرفی کرد حضرت را؛ تا شناخت حضرت را، گفت: «اَلمَفتونُ بِهِ اَهلُ …

دستور احضار امام باقر و امام صادق (ع) به شام و واهمه از رویارویی با آنان

اما حالا در یکی از دفعات که امام را جلب کرده، نحوۀ جلب‌کردن امام به شام چیزی است که اگر نقل کنم، علاقه و ارادت ما به امام باقر بیشتر می‌شود. و علاوه‌بر این، جهت‌گیری‌های امام، جهت‌گیری‌های سیاسی‌شان هم مشخص می‌شود. دستور داد به حاکم مدینه که محمدبن‌علی و پسرش جعفربن‌محمد را بگیر و بفرست. از اینجا معلوم می‌شود که امام صادق علیه‌السلام هم ـ که جوانی بودند در آن‌وقت، در زمان پدرشان ـ از نظر دستگاه خلافت، مورد بیم و هراس بودند، یعنی اکتفا به خود امام باقر نمی‌کند، می‌گوید هر دو را بفرست. امام باقر را و امام صادق علیهم‌االسلام را سوار می‌کنند، با مأمور می‌فرستند به شام. ضمناً هشام‌بن‌عبدالملک در مواجهۀ با اینها دلش هم آرام نیست، چون با آدم‌های عادی نمی‌خواهد روبه‌رو بشود، اینها انسان‌هایی هستند برجسته و فوق‌العاده. اولاً فرزندان پیغمبرند که خود این را خلفای بنی‌امیه خیلی بزرگ می‌شمردند؛ ثانیاً زبان‌آور و سخنور و حاضرجواب هستند که افرادی از قبیل هشام را درمقابل اطرافیان، بورشان می‌کنند، سبکشان می‌کنند؛ ثالثاً شخصیت علمی‌اند، با شخصیت علمی، با یک انسانِ بزرگِ صاحب‌معرفت، …

توطئه برای تحقیر و خفیف‌کردن امام باقر (ع) در دربار

برای اینکه نبادا [امام باقر و امام صادق] جرئت کنند وقتی‌که وارد کاخ و دربار شدند، مثلاً حرف‌هایی بزنند که هشام خفیف بشود و دربماند در جواب، و او را وادار به یک عکس‌العمل تند بکنند ـ که نمی‌خواست البته آن کار هم انجام بگیرد ـ یک توطئه‌ای چید. به این صورت که عده‌ای را از این درباری‌ها و دوروبَری‌ها آورد، نشاند دور آن سالن مخصوصی که امام را وارد می‌کردند. خودش هم در صدر نشست. گفت وقتی‌که محمدبن‌علی وارد [شد]، شماها اولاً هیچ‌کدام بلند نشوید برای او، جا هم به او ندهید، تا مجبور بشود سرِ پا بماند. بعد همه سکوت کنید، من شروع می‌کنم به عتاب و توبیخ و بدگویی و ملامت، بعد که من حرف‌هایم را تمام کردم، شماها هم دانه‌دانه او را عتاب کنید، توبیخ کنید، و خلاصه از اطراف، این را محاصره‌اش کنید که دیگر حال و جان حرف‌زدن برایش نمانَد. خب، اگر هشام موفق می‌شد این کار را انجام بدهد، واقعاً بُرد کرده بود؛ چون حضرت را نمی‌کشت، زندانی هم نمی‌کرد، اما می‌آورد اینجا سبک و کوچک و خفیف می‌کرد، بعد می‌فرستاد. بعد هم همه می‌فهمیدند؛ شاعر در مجلس بود، شعر می‌گفت. [شاعریِ] آن روز مثل روزنامه‌نگاری …

بدگویی و متهم‌کردن خاندان پیامبر به تفرقه‌افکنی و ادعای امامت

… پیدا کردند، رفتند نشستند، هم خود حضرت، هم امام صادق؛ منتظر اینکه آنها بگویند آقا بفرمایید اینجا مثلاً، یا جای بالا یا جای پایینی بدهند، [نماندند]، جایی باز بود ـ ظاهراً نزدیکی‌های خود هشام، جایی باز بود ـ و حضرت رفتند نشستند آنجا و امام صادق هم پهلوی دستشان. هشام شروع کرد به بدگویی‌کردن؛ شما چنین می‌کنید، چنان می‌کنید، بین مردم اختلاف ایجاد می‌کنید، «لا یَزالُ الرَّجُلُ مِنکُم قَد شَقَّ عَصَا المُسلِمینَ وَ دَعا اِلَی نَفسِهِ وَ زَعَمَ اَنَّهُ الاِمامُ»[9]، خانوادۀ شما همیشه شقّ عصای مسلمین می‌کنید و دعوت به خودتان می‌کنید، می‌خواهید خودتان خلیفه بشوید، می‌خواهید خودتان را در رأس قرار بدهید، نمی‌توانید ما را ببینید. و بنا کرد از این حرف‌ها به امام باقر زدن. حرف‌هایش [را] که تمام کرد، یکی از آن‌طرف درآمد گفت بله، مثلاً اعلیحضرت درست گفتند ـ امیرالمؤمنینِ آن‌وقت، همان اعلیحضرت است دیگر، فرقی نمی‌کند ـ و شما این‌طور هستید، این‌طور هستید؛ یکی آن گفت، یکی آن گفت، خب وقتی‌که او حرفش را زد، دیگر بقیه هم حرف درست‌وحسابی …

ازدست‌رفتن جرئت درباریان و کوتاه‌آمدن هشام در برابر خطبهٔ امام باقر (ع)

… است که از سال 140 باید شروع بشود؛ یا مراد حکومت آخرالزمان و حکومت الهی است، یا بحث‌های دیگری؟ به‌هرحال امام یک‌چنین خطابه‌ای را شروع می‌کند. بعد که حرف‌ها را می‌زند، اینها درمقابل این بیانات، منطق خودشان را از دست می‌دهند؛ همچنانی‌که توقع و انتظار هم می‌رفت! آن جرئت و قدرت خودشان را از دست می‌دهند، خودشان را می‌بازند. هشام رو می‌کند به امام باقر، می‌گوید که ای پسرعمو! ناراحت نشو، ما قصد بدی نسبت به تو نداشتیم. کوتاه می‌آید!

معرفی امام باقر و امام صادق (ع) به‌عنوان مسیحی در شهرهای مسیر بازگشت

… بعد که حضرت برمی‌گردند به‌طرف مدینه، خباثت دیگری می‌کند. می‌بیند که خب اینها آمدند، حالا دارند فاتحانه برمی‌گردند، لابد سرِ هر شهری هم که برسند، سخنرانی خواهند کرد، خواهند گفت بله، ما رفتیم هشام را مثلاً محکومش کردیم، مغلوبش کردیم، برگشتیم؛ این بد می‌شود. قبلاً پیک‌هایی را می‌فرستند که در این شهرهای سرِ راه، بگویند که اینها را راه ندهند و بگویند اینها مسیحی‌اند؛ دو نفر مسیحی دارند از اینجا عبور می‌کنند، مردمِ شهر، مواظب باشید اینها را راه ندهید. و شما ببینید این مردم بی‌عقل آن روزگار، تحت تأثیر چه تبلیغاتی بودند، تاآنجاکه قبول می‌کنند محمدبن‌علی و جعفربن‌محمد، مسیحی هستند! ازجمله به شهر مَدیَن که یکی از شهرهای بین راه بوده می‌روند، و در این شهر می‌گویند که به اینها غذا ندهید. وقتی‌که اینها می‌رسند، …

ستمگری و مال‌دوستی و فاسد کردن جامعهٔ اسلامی

… بنی‌امیه بود. یعنی از سال 114 تا سال 130. که 132، سال شروع حکومت بنی‌عباس است و آن دو سال آخر هم که دو سال بلبشوی حکومت اموی بود. شانزده هفده سال، امام صادق مبارزه کرد. و چه مبارزۀ دشواری بود. اولین سال‌های این مبارزه، مصادف بود با حکومت هشام‌بن‌عبدالملک. (62/5/14) هشام‌بن‌عبدالملک از آن خلفای ستمگر و مال‌دوست، و ضمناً ازلحاظِ فکر سیاسی، بزرگ و متفکر بنی‌امیه بود. خدا می‌داند که در دوران این مرد ـ که طولانی هم شد دوران خلافتش ـ بر عالَم اسلام چه گذشت. تمام نقاطی که از آنها می‌توان یک جامعه را فاسد کرد، به‌وسیلۀ هشام مورد استفاده قرار گرفت. اختلاف طبقاتی و فقرِ عظیم تودۀ مردم در حد اعلا؛ مال‌اندوزی و ثروت‌اندوزی خود شخص خلیفه در درجۀ اول، و کارگزاران و عاملانش به‌دنبال او، و گردن‌کلفت‌های تابعِ آن کارگزاران در درجۀ سوم، در عالم اسلام و جامعۀ مسلمان بیداد می‌کرد.

انحصار فروش غله به سود خلیفه و منع فروش محصول مردم

… کوفه یک نقطۀ خوش‌آب‌وهوایی بوده در آن زمان، و محصول داشته، برخلاف مثلاً طرف‌های حجاز. اینها علاوه‌براینکه در شام ـ که خودشان حاکم بودند ـ موارد ثروت و منابع ثروت بی‌شمار داشتند، از کوفه هم که یک نقطۀ حاصلخیزی بود، نمی‌گذشتند، مبالغ زیادی آنجا مزرعه داشتند. دستور می‌دادند تا وقتی‌که غله‌ای که محصول مزارع شخص هشام است، به فروش نرفته و پولش نقد نشده، هیچ‌کس حق ندارد محصول خودش را بفروشد؛ که در بازار، این محصول رقیبی نداشته باشد. این یک حرکت از حرکات هشام.

وحشت هشام از حرکت امام باقر و زیر نظر گرفتن او

… ندارد. عبدالملک به امام سجّاد نامه مینوشت درباره‌ی فلان موضوع، حضرت هم جواب او را میدادند؛ البتّه جواب پسر پیغمبر همیشه یک جواب محکم و متین و دندان‌شکن است، امّا در آن، به‌آن‌صورت تعرّض نیست؛ امّا در مورد امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام) این‌جوری نیست؛ حرکت امام باقر آن‌چنان است که هشام‌بن‌عبدالملک احساس وحشت میکند و میبیند که باید آن حضرت را زیر نظر قرار بدهد و به شام میخواهد آن حضرت را ؛ البتّه امام سجّاد را هم در دوران امامتشان -بعد از آن دفعه‌ی اوّل- با غل و زنجیر و مانند اینها به شام برده‌اند، لکن وضع آنجا جور دیگری است و امام سجّاد با ملاحظه‌ی بیشتری همیشه برخورد میکردند، امّا در مورد امام باقر، ما لحن کلام را تندتر می‌بینیم. بنده چند …

اقتدار، فساد و ستمگری هشام بن عبدالملک

… مدت در حدود پانزده سال، شانزده سال مصادف با دوران بنى امیه بود. یعنى از سال ۱۱۴ تا سال ۱۳۰ که ۱۳۲، سال شروع حکومت بنى‌عباس است و آن دو سال آخر که دو سال بلبشوى حکومت اموى بود. شانزده، هفده سال امام صادق در دوران بنى‌امیه مبارزه کرد و چه مبارزه‌ى دشوارى بود. اولین سالهاى این مبارزه مصادف بود با حکومت هشام‌بن‌عبدالملک که مقتدرترین خلفاى بنى‌امیه بود. قوى، مقتدر، شجاع و آن‌گاه فاسد، فاسق، فاجر، بدون تعهد به دین و اخلاق، مال دوست، ظالم، تمام خصوصیات یک پادشاه ستمگر و یک طاغیه در هشام‌بن‌عبدالملک جمع بود. و حکومت طولانى هشام که بیست سال طول کشید، تمام این دوران را با تلخى و سیاهى آمیخته بود. امام صادق در یک چنین دوران پر خفقان و دشوارى مبارزه‌ى خودش را شروع کرد و مبارزه‌ى امام صادق یک مبارزه‌ى پنهانى بود. البته درباره‌ى مبارزات این بزرگوار اگر بخواهیم حرف بزنیم و مدارک و اسنادى را که در کتابها موجود است بیان کنیم، ساعتهاى متمادى وقت مى‌خواهد، من …

هدف توطئه: کوچک کردن امام بدون کشتن یا زندانی کردن ایشان

خب اگر موفّق میشد این کار را انجام بدهد، هشام واقعاً بُرد کرده بود؛ چون حضرت را نمیکشت، زندانی هم نمیکرد، امّا می‌آورد اینجا سبُک و کوچک و خفیف میکرد، بعد میفرستاد؛ بعد هم همه میفهمیدند، [زیرا] شاعر در مجلس بود، شعر میگفت. یک وقتی من گفته‌ام که شعرا آن روز مثل روزنامه‌نگارهای امروز بودند؛ فوری یک چیزی را شعر میکردند پخش میکردند که بله، تو همان کسی هستی که در مجلس هشام، خلیفه به تو این جور گفت، آن جور گفت، تو حرفی نداشتی …

درماندگی در برابر خطبهٔ امام باقر (ع) و کوتاه آمدن

خب؛ حالا البتّه تفسیر این بیانات [بماند، زیرا] که بیانات مفصّلی است و من چند جمله‌‌اش را فقط اینجا یادداشت کرده‌ام. به هر حال، امام یک چنین خطابه‌ای را شروع میکند. بعد که حرفها را میزند، اینها همچنان که توقّع و انتظار هم میرفت، در مقابل این بیانات، منطق خودشان را از دست میدهند، آن جرئت و قدرت خودشان را از دست میدهند و خودشان را میبازند. هشام رو میکند به امام باقر میگوید که ای پسرعمو، ناراحت نشو، ما قصد بدی نسبت به تو نداشتیم؛ کوتاه می‌آید.

ناکامی شاهزادهٔ اموی در استلام حجرالاسود در میان مردم

هشام، پسر عبدالملک، در دوران قبل از خلافت، به مکه رفت. مشغول طواف بود، خواست حجرالاسود را اِستِلام[33] کند، زیرا مستحب است در طواف، حجرالاسود را استلام کنند، چون جمعیت نزدیک حجرالاسود خیلی زیاد بود، هرچه کرد نتوانست خود را به حجَر برساند، و این در صورتی بود که او شاهزاده و پسر خلیفه و دارای مُرافِقین[34] و محافظین و اطرافیانی هم بود، ولی مردم با بی‌اعتنایی به مقام آن شاهزاده، او را پس زدند و این آدمی که با ناز و نعمت پرورش یافته بود، آدمی نبود که بتواند در بین مردم رفته، همانند آنها حجَر را ببوسد. خلاصه از استلام حجَر مأیوس شد، به‌طرف یک بلندی مشرف بر مسجدالحرام آمد و همان‌جا نشست و بنا کرد مردم را تماشاکردن. اطراف او هم عده‌ای نشسته بودند. دراین‌بِین، یک مردِ بسیار موقّر و متین و دارای سیمای زاهدانه و ملکوتی، در میان طواف‌کنندگان آشکار شد و به‌طرف حجرالاسود رفت. مردم به‌طور طبیعی راه را برای امام باز کردند و بدون اینکه هیچ‌گونه زحمتی برای او به‌وجود بیاید، با …

فرمان دستگیری و قتل جابر بن یزید جعفی

… من افکند و هیچ نگفت. من نیز سخنی نگفتم، ولی از این وضع بی‌اختیار گریه‌ام گرفت. کودکان گرد من و او جمع شدند و او بی‌خیال به راه افتاد و می‌رفت تا به «رَحبَة»[20] رسید و کودکان همه‌جا او را دنبال می‌کردند... مردم به همدیگر می‌گفتند جابربن‌یزید دیوانه شده است. چند روزی بیش نگذشته بود که نامۀ خلیفه ـ هشام‌بن‌عبدالملک ـ به حاکم کوفه رسید که نوشته بود: تحقیق کن مردی به نام جابربن‌یزید جعفی کیست؛ دستگیرش کن و گردنش را بزن و سر او را نزد من بفرست. حاکم از حاشیه‌نشینان سراغ جابر را گرفت. گفتند: امیر به سلامت باد! او مردی است که از فضل و دانش و حدیث برخوردار بود؛ امسال حج کرد و دیوانه شد و هم‌اکنون در رَحبه بر نِی سوار است و با کودکان به بازی سرگرم. نعمان گوید: حاکم برای اطمینان بر سرِ جابر و کودکان رفت …

سخت‌گیری بر امام باقر (ع) به‌سبب احساس تهدید از روش او

… این خود ناشی از علل و عواملی چند است که مهم‌ترین آنها اختناق حاکم بر آن جَو و ضرورت تقیّه برای یاران معاصر امام است که تنها مراجع مُطلع از جریانات زندگی سیاسی امام بوده‌اند ـ ولی همواره از عکس‌العمل‌های حساب‌شدۀ دشمنِ آگاه می‌توان عمق عمل هرکس را کشف کرد. دستگاه مقتدر و مدبری چون دستگاه هشام‌بن‌عبدالملک که مورّخ، او را مقتدرترین خلیفۀ اموی می‌داند، اگر با امام باقر یا هرکس دیگر، با چهره‌ای خشن روبه‌رو می‌شود، بی‌گمان ناشی از آن است که در روش و عمل وی تهدیدی برای خود می‌بیند و وجود او برایش تحمل‌ناپذیر می‌گردد. تردیدی نمی‌توان داشت که اگر امام باقر فقط به زندگی علمی ـ نه به سازندگی فکری و تشکیلاتی ـ سرگرم بود، خلیفه و سران رژیم خلافت به صَرفه و صلاح خود نمی‌دیدند که با سخت‌گیری و شدت عملی که به خرج می‌دهند، اولاً آن حضرت را با مقابله‌ای تند علیه خود برانگیزند ـ چنان‌که در زمانی نزدیک، نمونه‌ای از این تجربه را مشاهده می‌کنیم؛ ازجمله قیام حسین‌بن‌علی (شهید فخّ)[23] ـ ثانیاً گروه دوستان و معتقدان به امام را ـ که تعدادشان اندک هم نبوده است ـ بر خود خشمگین کنند و از دستگاه خود ناراضی سازند. کوتاه سخن اینکه از عکس‌العمل نسبتاً حاد رژیم خلافت در اواخر عمر امام باقر می‌توان عمل نسبتاً …

زندانی کردن امام باقر (ع)، اعتراف عملی به ضعف منطق خود

هشام دستور می‌دهد امام را به زندان بیفکنند؛ یعنی عملاً به ضعف روحیه و نارسایی منطق خود اعتراف می‌کند. در زندان، امام به روشنگری و بیان حقایق می‌پردازد و هم‌زنجیرهای خود را تحت تأثیر می‌گذارد؛ به‌طوری‌که از زندانیان کسی نماند که سخن او را از بُنِ دندان نپذیرفته و دل‌بستۀ او نشده باشد. مأموران، ماوقع را به هشام گزارش می‌کنند. این موضوع برای دستگاهی که در طول …

نیرومندترین خلیفهٔ مروانی و اوج اختناق در دوران او

… و کسانی را که دلشان در هوای حکومت اسلامی می‌تپید، سازماندهی و تشکیلات‌دهی کنند؛ لازم بود محوری، این عناصر پراکنده را جمع کند؛ هم به آنها فکر و ایدئولوژی بدهد، هم آنها را با وضع سیاست دستگاه حاکم آشنا کند، و هم عناصر بالقوه فعال را به میدان مبارزه بکشاند. و همۀ اینها در زمانی انجام می‌گرفت که شدت اختناق و فشار هشام‌بن‌عبدالملک و بقیۀ خلفایی که در آن دوران به حکومت رسیدند، در حد اعلا بود. (59/7/25) هشام‌بن‌عبدالملک، نیرومندترین خلیفۀ امویِ مروانی بود که در تاریخ می‌گویند: «وَ کانَ هِشامُ رَجُلَهُم»[3] هشام، مَردِ آنها، یعنی شخص بزرگ خاندان بنی‌امیۀ مروانی بود؛ یک خلیفۀ بسیار مقتدر، بسیار باهوش که حکومت را بعد از سه برادر خودش به‌دست گرفته بود. عبدالملک چهار فرزند داشت که این پسرها یکی پس از دیگری خلیفه شدند؛ که آخری‌شان هشام‌بن‌عبدالملک بود. بین اینها هم، عمربن‌عبدالعزیز دو سال حکومت کرده بود... [بنابراین] این‌هم خلیفۀ پنجمی بود که آن دوران سخت، به خود می‌دید.

دشواری نیمهٔ دوم امامت امام باقر (ع) در خلافت بیست‌سالهٔ او

… و امام باقر، و سخت‌گیری بکنند را پیدا نمی‌کردند؛ اولِ امامت آن حضرت، زمان ولیدبن‌عبدالملک بود، بعد از ولید، برادرش سلیمان سر کار آمد، بعد از او، عمربن‌عبدالعزیز سر کار آمد، بعد از او، یزیدبن‌عبدالملک سرکار آمد، و بعد از یزیدبن‌عبدالملک هم هِشام‌بن‌عبدالملک. که هشام‌بن‌عبدالملک در سال 105 هجری به خلافت رسید، یعنی ده سال بعد از ابتدای امامت امام باقر علیه‌الصلاة‌والسلام هشام سر کار آمد. هشام یک مرد بسیار مقتدر و قوی و مسلط بر کار خود بود، لذا حکومتش هم طولانی شد و تقریباً بیست سال طول کشید. امام باقر در نیمۀ دوم دوران امامت خودشان، با هشام‌بن‌عبدالملک سروکار داشتند که دوران دشواری و سختی بود. (67/6/25)

درخواست تیراندازی از امام باقر (ع) برای خفیف‌کردن آن حضرت

البته روایات گوناگونی در باب این ملاقات هست، چندین روایات هست. در یک روایت دیگر؛ برای اینکه از طریق دیگری شاید بتواند حضرت را خفیف کند، می‌گوید که مایل هستی که یک مقدار تیراندازی کنیم؟ به امام باقر می‌گوید شنیدم تو خوب تیراندازی می‌کنی و دلم می‌خواهد یک‌قدری تیراندازی کنی و تیراندازی تو را ببینیم. امام باقر می‌فرمایند که من پیر شدم، تیراندازی برای دوران جوانی من است. نمی‌گویند من دنبال این چیزها نبودم، می‌گویند بله، در دوران جوانی تیراندازی یاد گرفتم و بلدم، لکن پیر شدم حالا. اصرار که می‌کند، می‌گویند بسیار خب، کمان بیاورید. تیر و کمان می‌آورند. آنجا …

بدبینی مردم مدین به هشام و سربه‌نیست‌کردن پیرمرد به دستور او

… می‌بیند، می‌گوید من از گذشتگانم راجع‌به ماجراهای شعیب چیزهایی شنیده‌ام. شنیده‌ام شعیب پیغمبر، روی همین کوه و همین بلندی رفت و مردم را با همین خطاب، خطاب کرد که در قرآن آمده و من این مرد را در چهرۀ شعیب می‌بینم، بروید در را باز کنید که عذاب خدا نازل خواهد شد. مردم می‌آیند درها را باز می‌کنند، بعد حضرت می‌گوید که من پسر پیغمبر هستم، حضرت را می‌شناسند و نسبت به دستگاه خلیفه بسیار بدبین می‌شوند و بنا می‌کنند به هشام فحش‌دادن و سَبّ‌کردن و شاید مثلاً تظاهرات‌کردن علیه هشام. بعد که به هشام خبر می‌رسد، می‌گوید بروید آن پیرمرد را که موجب این‌همه فتنه و فساد شده از بین ببرید؛ می‌آیند این پیرمرد را می‌گیرند و می‌برند. راوی می‌گوید دیگر از آن پیرمرد خبری نشد، سربه‌نیستش کردند. (61/7/2)

سوگند بر عذاب کمیت پس از شنیدن اشعار او در مدح اهل‌بیت

… این‌یکی خواند، آن‌یکی خواند، آن‌یکی خواند. گفتند اولاً این شعرها همه‌اش برای یک نفر است؛ ثانیاً هم آن یک نفر، نودونُه درصد کمیت‌بن‌زید اسدی است؛ به سبک شعر کمیت می‌خورد. حالا کمیت بیچاره این شعرها را مخفیانه گفته بود و دهان‌به‌دهان فقط بین شیعه می‌گشت. این استاندار خبیث این‌طور این شعرها را رساند به گوش شخص خلیفه. خلیفه قسم خورد، قسم جلالۀ قطعی خورد که کمیت اسدی را بایستی بگیرند و سخت‌ترین عذاب‌ها را بر او جاری کنند.