از جملۀ این نمونهها، نامۀ نکوهشبار و بینهایت تکاندهندهای است که امام برای یکی از رجال دینی وابسته به دستگاه بنیامیه به نام محمدبنشهاب زهری مینویسد؛ که در واقع باید گفت امام این نامه را برای تاریخ و نسلهای پس از خود مینویسد، نه برای محمدبنشهاب. ..این نامه، سندی است از امام سجاد که وضع زمان و وضع خود را در برابر اوضاع زمانه تشریح میکند. پیشوای صادق/ ص31-30
محمدبنمسلم زهری را باید بشناسید. البته این شخص غیر از محمدبنمسلم ثقفی[1] فقیه عالیقدر و دانشمندی است که از شاگردان امام صادق علیهالسلام است. (51/11/25) [زُهری] مرد بسیار دانشمند و فقیهی است. نامهای هم که امام سجاد علیهالسلام به او مینویسد، دانش و فضل و آگاهی او را تأیید میکند. او کسی است که ازلحاظ علم و فقاهت و آشنایی با حدیث، در زمان خودش منکر نداشته. البته دوستدار خاندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله هم بوده و امام سجاد علیهالسلام را از صمیم قلب دوست میداشته. گمانم این است، یقین ندارم، احتمال میدهم که در آن سفری که امام سجاد و امام باقر علیهماالسلام را به شام خواستند، و با غُلِ جامعه[2] امام سجاد را به شام بردند و جوانش، محمدبنعلی علیهالسلام هم در کنار او بود، وقتی آنها را وارد مجلس خلیفه کردند، آنکسیکه پیش خلیفه وساطت کرد و گفت او فرزند پیغمبر صلیاللهعلیهوآله است، غل جامعه را از گردنش باز کن،[3] همین محمدبنشهاب زهری است. پس دوستدار خاندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله هم بوده. روایت هم از خاندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله نقل کرده. (51/11/25)
در کتب شیعه و سنّی احادیث فراوانی از محمدبنشهاب زهری نقل شده که یقیناً شنیدید، چون از احادیث خیلی معروفِ در باب امام سجاد، احادیثی است که این شخص نقل میکند. منتها بهغلط اسم او را زُهَری میخوانند؛ که زُهَری گفت با امام سجاد بودم و کجا رفتم و چنین شد. این زُهْری است، از قبیلۀ بنیزُهره و از اولاد کسی به نام شهاب که پدرش مسلِم است؛ محمدبنمسلم زهری هم به او میگویند، به اعتبار جَدش، محمدبنشهاب زهری هم میگویند. این آدم یک ملّیی است که اولاً نام و آوازهاش زیاد است، ثانیاً بسیار زرنگ و باهوش است. یک آدم نفهم و نادان نیست که روی نادانی با دستگاه عبدالملک کنار آمده باشد، نه؛ از روی زرنگی کنار آمده. زرنگیاش را از کجا میفهمیم؟ از اینکه گاهی از زبان امام سجاد یک احادیث خوشظاهری نقل میکند، احادیث خیلی معقولی است که عامه در کُتبشان نقل کردند و وقتی انسان نگاه میکند، میبیند نه، عیب و علتی به ظاهرش در کار نیست. اما وقتی میشناسد موضعِ محمدبنشهاب زهری را، میفهمد که این احادیث چقدر رذالت دارد. تمام کوشش این مرد این بوده که خاندان پیغمبر را که داعیۀ وصایت و خلافت واقعی و وراثت علم پیغمبر را داشتند، در سطح مردم معمولیِ زمان پایین بیاورد! (52/12/2)
من دو حدیث از «طبقاتِ» ابنسعد، دربارۀ محمدبنشهاب یادداشت کردهام ـ که نمایشگر وضع علمی و اجتماعی این مرد است ـ تا شما بدانید امام سجاد علیهالسلام با چه کسی طرف صحبت است.
..از او نقل کردهاند که میگوید: «کُنّا نَکرَهُ کِتابَ العِلمِ» ما به نوشتن حدیث و نوشتن علم چندان روی موافقی نشان نمیدادیم، حالش را نداشتیم. «حَتیَّ اَکرَهَنا عَلَیهِ هَؤُلاءِ الاُمَراءُ» تا قدرتها و امیران، ما را مجبور کردند. ببینید چقدر امیران علاقه داشتند به حفظ آثار اسلامی و کلمات پیغمبر صلیاللهعلیهوآله که ابنشهابها را مجبور میکنند حتماً حدیث بنویسید، حتماً کتاب تألیف کنید؛ چون لازم است! «فَرَاَینا اَن لا یُمنَعَهُ اَحَدٌ مِنَ المُسلِمینَ» فهمیدیم وقتیکه قدرتها و حکام به ما بگویند حدیث بنویسید و علم را در کتابها ضبط کنید، دیگر کسی در این زمینه با ما مخالفتی نخواهد داشت. خاطرمان آسوده شد و بنا کردیم کتابنوشتن و حدیثنوشتن. این یک روایت، که روابط ایشان را با اُمَرا در اینجا میتوانید بفهمید.
روایت دیگر: «عَنِ المُعَمَّرِ» ـ یکی از روات اهل سنت است ـ «قالَ کُنّا نَرَی اَنّا قَد اَکثَرنا عَنِ الزُّهرِیِّ» میگوید ما خیال میکردیم که از زهری روایت خیلی در اختیار ماست. به نظر ما زیاد میآمد آن روایاتی که ما از زهری نقل کردهایم. «حَتَّی قُتِلَ الوَلیدُ» تا ولیدبنعبدالملک ـ خلیفۀ سفاک اموی ـ کشته شد. «فَاِذَا الدَّفاتِرُ قَد حُمِلَت عَلَی الدَّوابِّ مِن خَزائِنِهِ. یَقولُ: مِن عِلمِ زُهرِیِّ» بعد که خلیفه از دنیا رفت، دیدیم دفترها و کتابها و نوشتههایی از دانش بیکران زهری بر روی چهارپاها حمل میکنند، و از قصر ولید خارج میشود! معلوم میشود که ایشان علم را برای چه کسی مینوشته. کتابها و نوشتههای ایشان در اختیار دستگاه خلافت و کتابخانۀ شخصی و خصوصیِ جناب ولید قرار میگرفت! و ایشان کتابها را ضبط میکرد و در وقت لازم از حدیثش و از گفتارش برای سوءاستفاده از مردم استفاده میکرد. این، شخصیت محمدبنشهاب زهری است. (51/11/25)
یک مشکلِ کارِ امام سجاد، وجود اینهاست. انسانِ باهدف، مسلکی، مجاهد، و ازخودگذشتهای مثل امام سجاد، با اینها چه بکند؟..با این دزدی که به لباس رئیس کاروان ظاهر شده است، چه بکند؟ اگر این دزد، قدارهای بسته بود، و سبیلِ از بناگوش دررفتهای و چشمهای سرخشدۀ از حدقه بیرونآمدهای داشت، غمی نبود؛ همه میفهمیدند دزد است. مردم، همه، تکلیفشان را درمقابل دزد میشناسند. اگر بفهمند دزد است، میدانند با او چه بکنند. اشکالِ کار این است که نمیدانند محمدبنشهاب دزد است؛ برای خاطر اینکه این آدم نه سبیلِ از بناگوش دررفتهای، نه قدارۀ از رو بستهای، و نه یک چشم از حدقه بیرونآمدهای دارد؛ ظاهری آرام، سیمایی باوقار، زبانی ذاکر، و سخنی گویای قرآن و حدیث! مردم چه میدانند این کیست! چون نمیدانند، خطرش زیاد است. و راه امام سجاد را، مثل یک خارْبنِ بزرگی، سد کرده. اینجا امام سجاد با این چه بکند؟
همینطور بیتفاوت از کنار این خارْبُن بگذرد؟ مگر ممکن است! مگر ممکن است که امام سجاد یکچنین انحراف و کجیِ عظیمی را، و یکچنین عامل بزرگی برای گمراهی را، ببیند و از کنار آن بیتفاوت بگذرد؟ اگر اینطور بود، امام چهارمِ ما نبود! اگر اینطور بود، رهبرِ دین و دنیای بشر نبود! امام برای این است که انحرافها را از بین ببرد. امام یعنی پیشوا، یعنی آنکسیکه کاروان بشریّت، با دست او هدایت میشود. اگر چنین آدمی، با انحراف بد نباشد، با کجی مخالف نباشد، ممکن است کج برود؛ نمیشود به او اطمینان کرد که راه را مستقیم به سرمنزل برساند. پس امام چون امام است، چون امامالهُدی است، و چونکه مَنارالتُّقی[4] است، وسیلۀ راهبری و راهنمایی و هدایت و روشنگری است؛ ممکن نیست که از یک عامل ضلالت و گمراهی و کجی و بدی و واژگونگی حقایق، صرفنظر بکند و از برابر آن بیتفاوت بگذرد. امکان ندارد! این ما هستیم که به حقیقتی دل میبندیم، و خود را گرویدۀ به یک حقیقتی میدانیم، اما با ضد آن حقیقت هم، آنچنان یار و دَمخور و دمسازیم که گویی آن حقیقت را اصلاً نمیشناسیم. این خصلت بد ماست؛ امام مبرّاست از اینگونه عملکردن. امام مبرّاست از اینکه چیزی را بداند و طبق آن عمل نکند. از گفتۀ همین امام بزرگوار [است]: «وَ مَا العِلمُ بِاللهِ وَ العَمَلُ بِطاعَتِهِ اِلّا اِلفانِ مُؤتَلِفانِ»[5] آگاهی و عمل، آگاهی و کار، دو همراهِ همبستۀ به یکدیگرند، متصل و مرتبطند، جداییناپذیرند. معنی ندارد آگاهیِ کامل یک جایی باشد و عمل در کنار آن نباشد.
پس امام نمیتواند درمقابل ابنشهاب زهری بیتفاوت بماند. چهکارش بکند؟ او را از بین ببرد؟ مگر امام میتواند؟ مگر چنین چیزی ممکن است که امام او را از بین ببرد، یا نابود کند؟ امامی که در اقلیت است، امامی که کوچکترین حرکاتش تحت کنترل و مراقبت است، امامی که [وقتی] یک داستان داخلی در داخل خانۀ او اتفاق میافتد، فردا، خبرش از شام از میان کاخ عبدالملک بیرون میآید، مگر میتواند یکچنین کاری را انجام بدهد؟ وانگهی محمدبنشهاب رفت، صدها محمدبنشهاب دیگر بهوجود میآیند. یک نفر رفت، این سلسله که نمیرود. یک انحراف و یک انحرافآفرین نابود شد، رشته و جریان انحرافی که از بین نمیرود. چارهای باید اندیشید. چهکار کند؟
امام یک نامه برای او نوشت. این نامه در ظاهر یک نامه است. ما هم به همدیگر نامه مینویسیم. دوستان و مخالفان و دشمنان احیاناً به هم نامه مینویسند. هممسلکها و ضد مسلکها به یکدیگر نامه مینویسند. نامهنوشتن به نظر یک کار ساده میآید، اما نامۀ امام بسیار حائز اهمیت است.
اولاً یک فایدۀ این نامه ـ که این فایدۀ درجۀ دوی نامه است ـ این است که [نشان میدهد] امام از هیچکس مأیوس نیست، حتی از محمدبنشهاب. امام انسان را دارای فطرت نیکو میداند. این حکم اسلام است، این قضاوت قرآن است که فطرت و سرشت انسانها به نیکی است. بدیها عارضیاند، بدیها برای بعدند، بدیها نقش و نگار روی صفحه هستند و خود صفحه پاک است. خود صفحه در آغازْ بیغبار است. این دستِ جنایتگرِ نقاشان است که این نقش بد را، این نقش کجومعوج را، بر روی این صفحه کشیدهاند. این گناه بیهنری آن نویسنده است که با خط بدی این لوحِ سفید را انباشته است. فطرت انسان بر نیکی است. هر انسانی، در هر حدی از انحراف، از قلمرو و محیط و منطقۀ امیدِ یک انسان هدفی و مسلکی بیرون نیست. به همهکس میتوان امیدوار بود که هدایت شود، البته نمیشود پای این امید تا آخر نشست. نمیشود بهخاطر یک امید ضعیفی که نسبت به هدایت یک نفری هست، انسان تصمیم اساسی را نسبت به او نگیرد؛ اما این امید بالاخره هست. محمدبنشهاب منحرف است، باشد. چاشتهخورِ[6] لذت دستگاه خلافت شده، باشد. عادت به مقام و پول و مقرّری و احترام و زِهی و مرحبایِ بزرگان و قدرتمندان و اعیان و اشراف کرده، باشد. از کجا معلوم که برنگردد؟ از کجا معلوم که ناگهان تصمیمی نگیرد؟ از کجا معلوم که خود را آنچنانکه باید، نسازد؟ همهاش امکانپذیر است؛ پس نامه را مینویسد. امام نامهای نوشت. این فایدۀ درجه دومش [بود].
اما فایدۀ درجۀ اول؛ این نامه امروز دست من است، در این کتاب [تحفالعقول] است. از روزگار نوشتهشدنِ این نامه تاکنون، در حدود سیزده قرن، این کتاب و اسنادِ قبل از این کتاب، این نامه را حفظ کردند. چه کسی این نامه را [بیرون] داد؟ محمدبنشهاب داد؟ این نامهای است که اگر به هرکس بنویسند، فوراً آن را پاره میکند؛ اگر نگاه ندارد برای موعظۀ خودش. هرگز به دیگری نشان نخواهد داد. این نامه را محمدبنشهاب به اینوآن داد که علیبنالحسین برای من اینطور نامهای نوشته؟ ابداً! چنین چیزی ممکن نیست. این نامه، سرتاپا تازیانهای است بر تن و روی محمدبنشهاب. این نامه سراپا اعلام جرمی است، ادعانامهای است علیه محمدبنشهاب. این را هرگز محمدبنشهاب خودش [بیرون] نمیدهد. پس چه کسی این نامه را به دست دیگران داده، و آن دیگران به دیگران، تا به من و شما رسیده؟ این نامه را خود امام سجاد داده. امام سجاد نامه را مینویسد، برای محمدبنشهاب میفرستد؛ اما نسخهای از آن نامه را برای خودش و برای اصحاب نزدیکش هم نگه میدارد. چرا؟ منظور امام چه میتواند باشد از این عمل؟ چه فایدهای دارد؟ فایدۀ اساسی این نامه، معرفی و افشاگری و ایجاد شناخت صحیح از طبقهای است که محمدبنشهاب در آن طبقه است. این را به هیچ صورت دیگری نمیشود ادا کرد.
امام اگر یک اعلامیه علیه محمدبنشهاب میدادند، این اثر را نمیگذاشت. اگر دهها نطق علیه محمدبنشهاب میکردند، این اثر را نمیداشت. اما به خودش نامه مینویسند؛ نامهای سرگشاده! اگر او حاضر نیست [نامه را] به دیگران نشان بدهد، خود امام نشان میدهند. خودِ امام او را معرفی میکنند؛ و پایگاه او را، و موضعِ جنایتکارانۀ او را، و اثر عظیم و فاجعهآمیز کارهای او را. و این را میدهند دست مردم، دست آگاهان شیعه، که دستبهدست بگردانند و به تودهها برسانند تا محمدبنشهاب معرفی شود. و بزرگی جرم او معلوم شود و مردم بدانند که کسی در این حد، چیست و کیست. این نامۀ امام سجاد است. امام سجاد با این نامه افشاگری میکند. در این نامه، طبقۀ محمدبنشهاب را در طول نوار تاریخ از آغاز تا فرجام معرفی میکند. امام با محمدبنشهاب نظر خاصی ندارد؛ هرکه چون او باشد، اوست! هرکسی دارای آن پایگاه و موضع باشد، محکوم به حکم اوست؛ خصوصیتی ندارد محمدبنشهاب زهری. و این سخن امام چهارم صلواتاللهوسلامهعلیه است.
«کِتابُهُ عَلَیهِالسَّلامُ اِلَی مُحَمَّدِبنِمُسلِمٍ الزُّهرِیِّ»[7]..ببینید؛ لحن، لحن انتقامجویانه نیست، بااینکه راه امام از وجود محمدبنمسلم اینهمه لطمه میبیند، درعینحال، لحن امام، لحن انتقامجویانۀ با غیظ و غضب نیست، لحن یک فوقِانسانی است که از یک فضایی بالاتر و از یک افقی دورتر، این موجود ضعیف را مخاطب قرار میدهد. در آن تَنافُز[8] نیست، در آن دشمنیها و خُردهحسابهای شخصی نیست. و هرجا که در اینگونه مسائل کلی و مهم، خردهحسابهای شخصی پیش آمد، اثر عمل از بین رفت. امام سجاد برایش محمدبنشهاب بهخصوص مطرح نیست، این پایگاه برایش مطرح است؛ لذا در آغاز نامه، بعد از بِسمالله میفرماید: (52/12/2)
«کَفانَا اللهُ وَ اِیّاکَ مِنَ الفِتَنِ وَ رَحِمَکَ مِنَ النّارِ» خدا ما و تو را از آزمایشها و فتنههای زندگی سربلند خارج کند. ابتدا میفرماید ما و تو را. (51/11/25) و در بخش دومِ این جمله، تنها او را مورد خطاب قرار میدهد؛ زیرا دچارِ فتنه شدن، برای همه است و امام سجاد هم ممکن است به نوعی دچار فتنه شود، ولی در فتنه غرق نمیشود و محمدبنشهاب دچار فتنه میشود و در فتنه غرق میشود؛ و آتش جهنم به امام سجاد علیهالسلام نزدیک نمیشود، لذا این نسبت را به محمدبنشهاب میدهد. شروع نامه با چنین لحنی، به دلیل نوع برخورد امام با اوست که هم تحقیرآمیز و هم خصمانه است. 1پاسدار اسلام، ش11 «وَ رَحِمَکَ مِنَ النّارِ» و از آتش بر تو رحمت بیاورد؛ یعنی تو با این وضعیت، اهل آتشی؛ خدا به تو رحم کند. (51/11/25)
سپس میفرماید: «فَقَد اَصبَحتَ بِحالٍ یَنبَغی لِمَن عَرَفَکَ بِها اَن یَرحَمَکَ» تو در حالتی قرار گرفتهای که هرکس این حالتِ تو را بشناسد، شایسته است که به حال تو رحم کند. دقت کنید که این خطاب به چه کسی است. این خطاب به کسی است که همه به حال او غِبطه میخورند. پاسدار اسلام، ش11 به کسی که اولشخصیت [مذهبی] این مملکت است؛ کسی که یک اشارهاش در دستگاه حکومت، ارزش بیشتری دارد از تصریحهای ارکان حکومت؛ ثروت دارد، موقعیت و مقام دارد. (51/11/25) امام آنقدر او را خوار و ضعیف میکند که میفرماید: هرکس تو را به این حال بشناسد، باید به تو رحم کند.
..پس از آن، امام به نعمتهایی که خدا به او داده و حجتهایی که برای او اقامه شده، اشاره میکند. پاسدار اسلام، ش11 «فَقَد اَثقَلَتکَ نِعَمُ اللهِ» نعمتهای خدا بر دوش تو سنگینی میکند. «بِما اَصَحَّ مِن بَدَنِکَ وَ اَطالَ مِن عُمُرِکَ» خدا بنیۀ قوی و بدن سالمی به تو داده، عمر درازی به تو داده؛ اینها نعمتهای خداست. «وَ قامَت عَلَیکَ حُجَجُ اللهِ» حجتهای خدا هم بر تو تمام است. ممکن است بر فلان بقالی که در شام زندگی میکند، حجت خدا تمام نباشد؛ بنابراین خدا از او مؤاخذهای نخواهد کرد. ممکن است فلان آدمی که در دستگاه عبدالملک زندگی میکند و به نفع عبدالملک عمل میکند و دانش و آگاهی تو را ندارد، خدا اینقدرها عذابش نکند؛ چون او نمیداند. اما تو چطور؟ تو اینطور نیستی. «وَ قامَت عَلَیکَ حُجَجُ اللهِ» حجتهای خدا بر تو تمام شده و قائم شده. «بِما حَمَّلَکَ مِن کِتابِهِ» تو قرآن را خواندهای و فهمیدهای. «وَ فَقَّهَکَ فیهِ مِن دینِهِ» دین خدا را شناختهای و از مقررات دینی آگاهی داری. «وَ عَرَّفَکَ مِن سُنَّةِ نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ» سنت پیغمبر صلیاللهعلیهوآله را به تو شناسانده. «فَرَضِیَ لَکَ فی کُلِّ نِعمَةٍ اَنعَمَ بِها عَلَیکَ وَ فی کُلِّ حُجَّةٍ احتَجَّ بِها عَلَیکَ الفَرضَ بِما قَضَی» درمقابل هر نعمتی که خدا به تو داده، مسئولیتی بر دوش تو نهاده؛ درمقابل هر آگاهی و هوشیاریای که تو بهدست آوردهای، رسالت و وظیفهای را بر دوش گرفتهای. «فَمَا قَضَی اِلَّا ابتَلَی شُکرَکَ فی ذَلِکَ وَ اَبدَی فیهِ فَضلَهُ عَلَیکَ فَقالَ لَئِنْ شَکَرتُمْ لَاَزِیدَنَّکُم» بعد هم تو را مورد حساب قرار داده و به تو گفته که اگر شکر کردی، اگر نعمت را شناختی و دهندۀ نعمت را شناختی و نعمت را در جای خود بهکار بردی ـ که معنای شکر این است: شناخت نعمت، شناخت مُنعم، بهکاربردن نعمت در آنجایی که باید بهکار رود و برای آن است ـ خدا این نعمت را بر تو خواهد افزود.
خب اینها مقدمۀ نامه است. بعد میفرماید: «فَانظُر اَیَّ رَجُلٍ تَکونُ غَداً اِذا وَقَفتَ بَینَ یَدَیِ اللهِ فَسَاَلَکَ عَن نِعَمِهِ عَلَیکَ کَیفَ رَعَیتَها وَ عَن حُجَجِهِ عَلَیکَ کَیفَ قَضَیتِهَا» فردای قیامت که خدا تو را در حساب و میزان به پا بدارد و از تو سؤال کند که این نعمتهای من را در چه راهی بهکار بردی و از این حجتهای من و آگاهیهایی که بهدست آوردهای، چگونه بهره بردی و چه استفادهای کردی، جواب خدا را چه خواهی داد؟ «وَ لا تَحْسَبَنَّ اللهَ قابِلًا مِنکَ بِالتَّعذیرِ وَ لا راضیاً مِنکَ بِالتَّقصیرِ» گمان نکن که خدا فردای قیامت عذرهای تو را قبول میکند، یا تقصیرها و کوتاهیهای تو را به نظر عفو و اغماض مینگرد! (51/11/25) خیال نکن که خدا از تو عذر قبول خواهد کرد و در قیامت به خدا میگویی: خدایا! نشد دیگر، نکردیم، بالاخره بندۀ گناهکار تو بودیم. عذر بیاوری، بهانه بیاوری، همانطوریکه با چربزبانی سرِ هزاران نفر را کلاه گذاشتی، آنجا هم یک چربزبانی بکنی. نه، اینطور نیست! (52/12/2) «هَیهاتَ هَیهاتَ لَیسَ کَذَلِکَ» اینطور نیست. کوچکترین کار تو، کوچکترین خطای تو، کوچکترین بیمسئولیتی تو، و مراعاتنکردن مسئولیت و وظیفهای که از تو سر زده است، در نظر پروردگار مورد مؤاخذه و بازخواست قرار میگیرد؛ خدا به این آسانی نمیگذرد. (51/11/25) آیا درمقابل پروردگار میتوانی بگویی چگونه از این نعمتها [استفاده] کردی یا نه؟ بعد از آن، آیاتی از قرآن ذکر میکند. پاسدار اسلام، ش11 «لَیسَ کَذَلِکَ اَخَذَ عَلَی العُلَماءِ فِی کِتابِهِ اِذ قالَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکتُمونَهُ» خدا از علما و دانایان در کتاب خود پیمان گرفته است که باید برای مردم بیان کنید، آشکار کنید، و از دیدگان جستجوگر مردم چیزی را پنهان ندارید؛ حق را بگویید. و اینها وظیفۀ تو بوده، ای ابنشهاب زهری! که از علما هستی. حجت خدا بر تو تمام است. قرآن گفته که نباید کتمان کنی، و باید بگویی آنچه را که میدانی و میفهمی. اما تو نکردی. (51/11/25) پس از این مقدمه، به ادعانامۀ بسیار سخت و گَزندهای نسبت به محمدبنشهاب میپردازد. پاسدار اسلام، ش11
«وَاعلَم اَنَّ اَدنَی ما کَتَمتَ وَ اَخَفَّ مَا احتَمَلتَ اَن آنَستَ وَحشَةَ الظّالِمِ وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ» کمترین چیزی که تو پوشاندهای و سبکترین گناهی که تو متحمل شدهای، این است که با همراهی خود، وحشت ظالم را از بین بردهای. (51/11/25)
وحشتِ ستمگران را تبدیل به راحتی و اُنس کردی. پاسدار اسلام، ش11 ای ابنشهاب! اگر تو در کنار ظالم نمینشستی، اگر تو در جبهۀ ظالم قرار نمیگرفتی، او از خشم و عصیان مردم میترسید و بیم میبرد؛ اما تو به او نزدیک شدی. تو با او سَر و سِرّ برقرار کردی. تو خود را از او دانستی، و او را از خود. وحشت او را از بین بردی، خاطر او را جمع کردی، برای او خواب راحت فراهم کردی...[«وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ»] راه گمراهی و ظلم و عدوان را برای او هموار کردهای. «بِدُنُوِّکَ مِنهُ حینَ دَنَوتَ وَ اِجابَتِکَ لَهُ حینَ دُعیتَ» هروقتی تو را خواست، بله قربان گفتی؛ هروقتی تو را به خود نزدیک کرد، مثل برّۀ رام و سربهراه و مطیع رفتی؛ هر کاری او خواست، کردی. (51/11/25) در اینجا نزدیکیِ او به دستگاه سلطنت و خلافت را اینطور به رخ او میکشد و همچون تازیانهای بر سر او فرودمیآورد. پاسدار اسلام، ش11
«فَمَا اَخوَفَنِی اَن تَکونَ تَبوءُ بِاِثمِکَ غَداً مَعَ الخَوَنَةِ» ای ابنشهاب! بر تو بیم میبرم که در روز قیامت، در زمرۀ خیانتکنندگان به دین و به قرآن و به مسلمانان، بار گناه خود را بر دوش بگیری. «وَ اَن تُساَلَ عَمّا اَخَذتَ بِاِعانَتِکَ عَلیَ ظُلمِ الظَّلَمَةِ» از تو سؤال کنند و مؤاخذه کنند در برابر آنچه به برکت کمک به ظالمان به چنگ آوردهای. تو خیال میکنی خدا از مقام تو، از لیاقت تو، از قدرت روحانی تو ـ که وقتی محمدبنشهاب وارد مسجدالحرام میشد، مردم پسپس میرفتند که محمدبنشهاب آمد ـ سؤال نخواهد کرد؟ این موقعیت را مفت به دست آوردهای؟ این موقعیت را مفت تحصیل کردهای؟ یا نه، دینت را فروختی و تحصیل کردی؟ ظالم را تأیید کردی و تحصیل کردی؟ خدا در قیامت از تو مؤاخذه خواهد کرد.
«اِنَّکَ اَخَذتَ ما لَیسَ لَکَ مِمَّن اَعطاکَ» هرکس هرچه به تو داد، ولو برای تو هم نبود، گرفتی! هر پول زیادی، هر هدیهای، هر احترامی را که شایستۀ آن نبودی و حق تو نبود، هرکس به تو داد، گرفتی. خلیفه برای تو صدهزار دینار فرستاد. تو مالک این صدهزار دینار نمیشوی بدبخت! در اقطار کشور بنیامیه، در این قُریٰ و قصبات[10]، در این شهرها که مردم تا صبح گرسنه به سر میبرند؛ به تو ناگهان صدهزار دینار، در یک هدیه و در یک تعارف، نمیرسد؛ اما چون خلیفه به تو داده بود، گرفتی و روی چشم گذاشتی. «دَنَوتَ مِمَّن لَمْ یَرُدَّ عَلَی اَحَدٍ حَقّاً» به کسی نزدیک شدی و به او دل بستی و از او پول گرفتی که حق کسی را به او نداده. تو به کسی که حق یک حقدار را به او نرسانده، نزدیک شدهای، ای محمدبنشهاب! چه میکنی!
«وَ لَمْ تَرُدَّ باطِلًا حینَ اَدناکَ» و تو هم که نزدیک او رفتی، نتوانستی از مسیر باطل، اندکی او را منحرف کنی و بهسوی حق و راه صحیح بکشانی. (51/11/25)
هنگامیکه خلیفۀ ستمگر، تو را به خودش نزدیک کرد، هیچ باطلی را برطرف نکردی. یعنی این بهانه را نمیتوانی بیاوری که من به او نزدیک شدم، برای اینکه احقاقِ حق و ابطالِ باطل کنم! تو در مدتی که با او بودی، هیچ باطلی را از بین نبردی، درحالیکه دستگاه او پر از باطل بود. پاسدار اسلام، ش11 دل خودت را خوش کردی، وجدانت را آسوده کردی که من میروم برای اینکه اصلاحش کنم؛ اما ندانستی که عبدالملک اگر به راهی که تو میگویی، بیاید، دیگر عبدالملک نیست...رفتی درستش کنی؟ رفتی به راهش بیاوری؟ مگر میتوانی؟ مگر خصلت عبدالملک قابل تغییر است! مگر این خصلتها قابل دگرگونشدن است! مگر قابل عوضشدن است که تو رفتی عوض کنی، ای سادهدل! «وَ اَحبَبتَ مَن حادَّ اللَ»هه کسی را دوست خود گرفتی که او خدا را دشمن خود گرفته است. یعنی چه؟ توجه کنید بهمعنای دوستی و دشمنی. محمدبنشهاب زهری واقعاً عبدالملک را دوست میداشت؟ نه، هیچ دوست نمیداشت؛ یقین دارم. چرا عبدالملک را دوست داشته باشد؟ صرفۀ او اقتضا میکند که برود آنجا. اما امام میگوید که او را دوست گرفتی. یعنی چه دوست گرفتی؟ یعنی همسطح و همجبهۀ او هستی، ولو دوستش هم نداشته باشی، ولو در دلت به او فحش هم بدهی. عملاً در جبهۀ او هستی یا نه؟ محمدبنشهاب زهری در جبهۀ عبدالملک بود یا در جبهۀ امام سجاد؟ جز این است که در جبهۀ عبدالملک بود؟ واِلّ این کاغذ را امام برایش نمینوشت، این لحن را برای او بهکار نمیبرد. اما بااینکه در جبهۀ عبدالملک بود، یقیناً امام سجاد علیهالسلام را از اعماق دل دوست هم میداشت. اما آن دوستیهای خشکوخالی، آن دوستیهای بیاثر و ثمرنابخش که قیمتی ندارد؛ دوستی یعنی همجبهگی. (51/11/25)
جملۀ بسیار تکاندهندۀ حضرت، در این ادعانامه، این است که میفرماید: پاسدار اسلام، ش11 «اَوَ لَیسَ بِدُعائِهِ اِیّاکَ حینَ دَعاکَ جَعَلوکَ قُطباً اَداروا بِکَ رَحَی مَظالِمِهِم». عجیب تشبیهی است. میگوید ای بیچاره! آیا تو نفهمیدی اینها که از تو خواستند پیششان بروی، دلشان برای خدا و دین و قرآن و حدیث و سنت نسوخته بود و نگران محو حقایق و فضایل نبودند، بلکه بهجهت دیگری تو را خواستند؟ تو را خواستند تا اینکه تو را میلهای قرار بدهند که بر این میله، سنگآسیای مظالم خود را بگردانند! میلهای که اگر نباشد، سنگآسیا نمیگردد و آسیا بهکار نمیافتد. ای محمدبنشهاب! تو همان میلهای هستی که سنگآسیای مظالم بنیامیه بر روی گردن تو و بر محور تو میچرخد. ببینید این نقش، چه نقش عظیمی است؛ چه موقعیت حساس و خطیری است که محمدبنشهابها داشتهاند و دارند. «وَ جِسراً یَعبُرونَ عَلَیکَ اِلَی بَلایاهُم» تو را پلی قرار دادند که از روی تو رد شدند و به بدبختیها و مسکنتها و بیچارگیهایشان رسیدند. «وَ سُلَّماً إِلَى ضَلالَتِهِم» (51/11/25) و نردبانی ساختند که بهسوی ضلالت خودشان از آن بالا میروند. پاسدار اسلام، ش11
«داعِیاً اِلَی غَیِّهِم» دعوتکنندۀ گمراهی آنها شدی. «سالِکاً سَبیلَهُم» روندۀ راهشان شدی. پس تو هم با آنهایی، تو هم از آنهایی، تو هم در راه آنهایی. سر خودت را کلاه نگذار! نگو او عبدالملک است و اموی، و من محمدبنشهابم و عالِمم و دوستدار امام سجادم؛ نه! تو هم جزو آنهایی، تو هم یکی از افراد همان کاروانِ رو به جهنمی.
«یُدخِلونَ بِکَ الشَّکَّ عَلَی العُلَماءِ» بهوسیلۀ تو در دل دانایان شک وارد کردند. این تردید را در هر عالمی بهوجود آوردند، که اگر این راه خطاست، پس چرا محمدبنشهاب رفت؟ چرا من نروم؟ (51/11/25) و احیاناً برخی در این دام افتادند. پاسدار اسلام، ش11 چه مسئولیت خطیری است! تو را وسیلهای قرار دادند که دانایان را، حتی آگاهان را بهسوی خود بکشانند، اما تویِ نادانِ غفلتزده نفهمیدی که از تو چه استفادهای دارند میکنند...«وَ یَقتادونَ بِکَ قُلوبَ الجُهّالِ اِلَیهِم» بهوسیلۀ تو، دل جاهلان را بهسوی خود جلب میکنند، مردم را به خود علاقهمند میکنند و بهدنبال خود میکشانند. (51/11/25)
واقعاً عجیب [است]، چه دید نافذ بینایی! این امام سجاد است. ببینید چطور موشکافی میکند! ببینید چطور این دقایق را ورق میزند و نشان میدهد! «فَلَم یَبلُغ اَخَصُّ وُزَرائِهِم وَ لا اَقوَی اَعوانِهِم اِلّا دونَ ما بَلَغتَ مِن اِصلاحِ فَسادِهِم وَ اختِلافِ الخاصَّةِ وَ العامَّةِ اِلَیهِم» حاصل این عبارت این است: (52/12/2) نزدیکترین وزرای آنها و نیرومندترین یارانشان، بهقدری که تو فساد آنها را در چشم مردم صلاح جلوه دادی، نتوانستند به آنها کمک کنند. پاسداراسلام، ش11 خدمتی که تو به آنها کردی، نزدیکترین مقامات عالی و نزدیکترین رجال سیاسیشان به آنها نکردند. آنها کاری که توانستند بکنند، این بوده که نشستند نقشه درست کردند؛ اما تو، خیلِ دلها را بهسوی آنان سرازیر کردی و روانه ساختی. کاری که تو کردی، هیچکس نتوانست برای آنها انجام بدهد. ای زهی! ای مرحبا! ای مرحبا! جا دارد که احترامت کنند؛ خیلی به آنها خدمت کردی. خب آنها چه به تو دادند؟ هزار دینار؟ پنجهزار دینار؟ پنجاههزار دینار؟ پانصدهزار دینار؟ آقایی دادند؟ نفوذ کلمه دادند؟ همۀ دنیا را ـ که نه میتوانند، و نه میدهند ـ به تو دادند؟ هرچه به تو دادهاند، درمقابل آنچه از تو گرفتهاند، کم است و ناچیز. «فَمَا اَقَلَّ ما اَعطَوکَ فی قَدرِ ما اَخَذوا مِنکَ» چه کم است آنچه به تو دادند، درمقابل آنچه از تو گرفتند! «وَ ما اَیسَرَ ما عَمَروا لَکَ فَکَیفَ ما خَرَّبوا عَلَیکَ» آنجاهایی که برایت آباد کردند، چقدر کم است! وای به حال آنجاهایی که برایت خراب کردند! این دنیایی که برایت آباد کردند، چقدر بیارزش است، چقدر کوچک است، چقدر ناچیز است. وای به حال آخرتی که برایت ویرانهاش ساختند، خرابهاش کردند. «فَانظُر لِنَفسِکَ» فکر خودت باش؛ «فَانظُر لِنَفسِکَ». نمیگویند ای فلانفلانشده، ای چه شده! نه. «فَانظُر لِنَفسِکَ» یکقدری به حال خود بیندیش، یکقدری به فکر خود باش بیچاره! «فَاِنَّهُ لا یَنظُرُهَا غَیرُکَ» کسی جز تو به حال تو نمیاندیشد و برای صلاح تو فکر نمیکند. «وَ حاسِبها حِسابَ رَجُلٍ مَسئولٍ» نفْسِ خود را محاسبه کن، تحت حساب بکش، حسابگریِ انسانی که مورد سؤال قرار گرفته. مثل یک آدم مسئول، مثل یک انسانی که درمقابل میزِ دادگاه قرار گرفته، اینطور خودت را محاکمه کن؛ اینطور از خودت بازجویی کن؛ استیضاح کن خود را؛ به فکر خودت باش. (52/12/2)
در این نامۀ تند و پرمضمون و پرمحتوا، امام سجاد این جریان اقتدار فکری و زمامداری علمی را ـ که به کمک اقتدار سیاسی و زمامداری اجتماعی رفته بود ـ رسوا کرد. و کسانی را که حاضر به سازش با این دستگاه بودند، دچار سؤال کرد. و این سؤال همواره در جامعۀ اسلامیِ آن زمان مطرح بوده و در طول تاریخ هم مطرح خواهد بود. پاسدار اسلام، ش11
پاورقیها
۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 21، «محمدبنمسلم ثقفی» را مطالعه کنید.
۲.نوعی غل که پس از قراردادن دستها در دستبند، آن دو را به گردن متصل میکرده است.
۳.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث 15
۴.مَنار: موضع نور، التُقیٰ: پرهیزکاری. این عبارت برگرفته از این کلام امام حسن علیهالسلام است: «وَ لَعَمری اِنّا لَاَعلامُ الهُدیٰ وَ مَنارُ التُّقیٰ» به جان خودم سوگند که ما اهلبیت پرچمهای هدایت و نشانههای روشن پرهیزکاری هستیم.(تحفالعقول/ و روی عن الامام ابیمحمد الحسنبنعلی/ خطبته حين قال له معاوية بعد الصلح اذكر فضلنا)
۵.تحفالعقول/ باب ما روی عن الامام سیدالعابدین علیبنالحسین/ موعظة و زهد و حکمة
۶.کسیکه یک یا دوبار مزۀ چیزی را چشیده و همیشه چشیدن آن طعم را انتظار و آرزو دارد. آنکه از فضل کسی بهرهمند شده و همواره پیرامون آن شخص میگردد و توقع بهرهمند شدن از او را دارد.
۷.تحفالعقول/ باب ما روی عن الامام سیدالعابدین علیبنالحسین/ کتابه الی محمدبنمسلم الزهری
۸.(نفز) به روی یکدیگر پریدن، به همدیگر حمله کردن
۹.در این زیرفصل از متن مقالات منتشر شدۀ حضرت آیتاللهخامنهای در نشریۀ پاسدار اسلام با عنوان «پژوهشی در زندگی امام سجاد»، استفاده شده است. این مطالب مربوط به شمارۀ یازدهم این نشریه در سال 1361 بوده که به اختصار بهصورت پاسدار اسلام، ش11 آمده است.