چرایی تفاوت دستور امام کاظم (ع) به علی بن یقطین و صفوان جمال
چرا به «علیبنیقطین» که صاحبمنصب بلندپایهی دستگاه هارون و از شیفتگان او است، عملى تقیّهآمیز را فرمان میدهد؛[14] امّا «صفوان جمّال» را بر خدمت همان دستگاه شماتت میکند و او را به قطع رابطه با خلیفه فرامیخواند؟[15] چگونه و با چه وسیلهاى آن همه پیوند و رابطه در قلمرو گستردهی اسلام، میان دوستان و یاران خود پدید میآورد و شبکهاى که تا چین گسترده است، میسازد؟
چرایی فرمان تقیه به علیبنیقطین و شماتت صفوان جمال
چرا به علیبنیقطین که صاحبمنصب بلندپایۀ دستگاه هارون و از شیفتگان امام است، عملی تقیّهآمیز را فرمان میدهد؛[10] اما صفوانجمّال را بر خدمت همان دستگاه شماتت میکند و او را به قطع رابطه با خلیفه فرامیخواند؟[11] چگونه و با چه وسیلهای آنهمه پیوند و رابطه در قلمرو گستردۀ اسلام، میان دوستان و یاران خود پدید میآورد و شبکهای که تا چین گسترده است، میسازد؟
کمترین گناه زهری: زدودن وحشت ظالم و هموار کردن راه گمراهی او
«وَاعلَم اَنَّ اَدنَی ما کَتَمتَ وَ اَخَفَّ مَا احتَمَلتَ اَن آنَستَ وَحشَةَ الظّالِمِ وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ» کمترین چیزی که تو پوشاندهای و سبکترین گناهی که تو متحمل شدهای، این است که با همراهی خود، وحشت ظالم را از بین بردهای. (51/11/25)
آسودهخاطر شدن ظالم از خشم مردم با نزدیکی عالم به او
وحشتِ ستمگران را تبدیل به راحتی و اُنس کردی. پاسدار اسلام، ش11 ای ابنشهاب! اگر تو در کنار ظالم نمینشستی، اگر تو در جبهۀ ظالم قرار نمیگرفتی، او از خشم و عصیان مردم میترسید و بیم میبرد؛ اما تو به او نزدیک شدی. تو با او سَر و سِرّ برقرار کردی. تو خود را از او دانستی، و او را از خود. وحشت او را از بین بردی، خاطر او را جمع کردی، برای او خواب راحت فراهم کردی...[«وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ»] راه گمراهی و ظلم و عدوان را برای او هموار کردهای. «بِدُنُوِّکَ مِنهُ حینَ دَنَوتَ وَ اِجابَتِکَ لَهُ حینَ دُعیتَ» هروقتی تو را خواست، بله قربان …
بازخواست در قیامت از آنچه با یاری ظالمان به دست آمده
«فَمَا اَخوَفَنِی اَن تَکونَ تَبوءُ بِاِثمِکَ غَداً مَعَ الخَوَنَةِ» ای ابنشهاب! بر تو بیم میبرم که در روز قیامت، در زمرۀ خیانتکنندگان به دین و به قرآن و به مسلمانان، بار گناه خود را بر دوش بگیری. «وَ اَن تُساَلَ عَمّا اَخَذتَ بِاِعانَتِکَ عَلیَ ظُلمِ الظَّلَمَةِ» از تو سؤال کنند و مؤاخذه کنند در برابر آنچه به برکت کمک به ظالمان به چنگ آوردهای. تو خیال میکنی خدا از مقام تو، از لیاقت تو، از قدرت روحانی تو ـ که وقتی محمدبنشهاب وارد مسجدالحرام میشد، مردم پسپس میرفتند که محمدبنشهاب آمد ـ سؤال نخواهد کرد؟ این موقعیت را مفت به دست آوردهای؟ این موقعیت را مفت تحصیل کردهای؟ یا نه، دینت را فروختی و تحصیل کردی؟ ظالم را تأیید کردی و تحصیل کردی؟ خدا در قیامت از تو مؤاخذه خواهد کرد.
رد بهانهٔ نزدیکی به حاکم ستمگر به قصد اصلاح او
هنگامیکه خلیفۀ ستمگر، تو را به خودش نزدیک کرد، هیچ باطلی را برطرف نکردی. یعنی این بهانه را نمیتوانی بیاوری که من به او نزدیک شدم، برای اینکه احقاقِ حق و ابطالِ باطل کنم! تو در مدتی که با او بودی، هیچ باطلی را از بین نبردی، درحالیکه دستگاه او پر از باطل بود. پاسدار اسلام، ش11 دل خودت را خوش کردی، وجدانت را آسوده کردی که من میروم برای اینکه اصلاحش کنم؛ اما ندانستی که عبدالملک اگر به راهی که تو میگویی، بیاید، دیگر عبدالملک نیست...رفتی درستش کنی؟ رفتی به راهش بیاوری؟ مگر میتوانی؟ مگر خصلت عبدالملک قابل تغییر است! مگر این خصلتها قابل دگرگونشدن است! مگر قابل عوضشدن است که تو رفتی عوض کنی، ای سادهدل! «وَ اَحبَبتَ مَن حادَّ اللَ»هه کسی را دوست خود گرفتی که او خدا را دشمن خود گرفته است. یعنی چه؟ توجه …
نهی از همنشینی با جذبشدگان دستگاه ظلم و یاری ستمگران
و [در انتها] میفرماید: «وَ اِیّاکُم وَ صُحبَةَ العاصینَ وَ مَعُونَةَ الظّالِمینَ» مبادا که با گناهکاران همنشین شوید. مراد از گناهکاران چه کسانیاند؟ همانکسانی که جذب دستگاه ظلمِ عبدالملکی شدهاند. مبادا نزدیک آنها بروید، مبادا به ستمگران کمک کنید.
پیوستن به ظالم برای قدرت بیشتر مستلزم ظلم و تعدی
… بدهد. پس این غریزه را شارع مقدس نمیکوبد. نمیگوید لازم است که قدرتطلبی را در خودتان خُرد کنید؛ نهخیر، قدرت را بخواهید، اما تا کجا؟ تا آنجایی که خدا اجازه میدهد، تا آنجایی که در قدرتطلبیِ شما ظلم درنمیآید، در آن قلدری درنمیآید، در آن زورگویی درنمیآید. ممکن است اگر شما با آن گردنکلفت ظالم به هم پیوستید، قدرت بیشتری گیرتان بیاید، اما هیچ میدانید که با این بههمپیوستن، پابهپای قدرتی که بهدست میآورید، ظلمی هم باید بکنید؟ پابهپای امکاناتی که بهدست شما خواهد آمد، در اختیار شما قرار خواهد گرفت، بایستی تجاوزی هم انجام بدهید، تعدّی هم بکنید؟ اینجا همان جایی است که شهوتِ نفس انسان است؛ و تجاوز و تعدی غریزۀ قدرتطلبیِ انسان، با حکم خدا و فرمان خدا روبهروی هم قرار گیرد. غریزه میگوید این قدرت را بهدست بیاور، هرچه بادا باد، هرچه میشود بشود، اما قانون خدا و حکم دین و حکم اسلام میگوید نه، در اینجا …
نزدیکی به حاکمی که حق هیچ حقداری را نمیدهد
… تو مالک این صدهزار دینار نمیشوی بدبخت! در اقطار کشور بنیامیه، در این قُریٰ و قصبات[10]، در این شهرها که مردم تا صبح گرسنه به سر میبرند؛ به تو ناگهان صدهزار دینار، در یک هدیه و در یک تعارف، نمیرسد؛ اما چون خلیفه به تو داده بود، گرفتی و روی چشم گذاشتی. «دَنَوتَ مِمَّن لَمْ یَرُدَّ عَلَی اَحَدٍ حَقّاً» به کسی نزدیک شدی و به او دل بستی و از او پول گرفتی که حق کسی را به او نداده. تو به کسی که حق یک حقدار را به او نرسانده، نزدیک شدهای، ای محمدبنشهاب! چه میکنی!
ناتوانی عالم نزدیک به ظالم از بازداشتن او از باطل
«وَ لَمْ تَرُدَّ باطِلًا حینَ اَدناکَ» و تو هم که نزدیک او رفتی، نتوانستی از مسیر باطل، اندکی او را منحرف کنی و بهسوی حق و راه صحیح بکشانی. (51/11/25)
دعوتکنندهٔ گمراهی ظالمان و همراه شدن در راه آنان
«داعِیاً اِلَی غَیِّهِم» دعوتکنندۀ گمراهی آنها شدی. «سالِکاً سَبیلَهُم» روندۀ راهشان شدی. پس تو هم با آنهایی، تو هم از آنهایی، تو هم در راه آنهایی. سر خودت را کلاه نگذار! نگو او عبدالملک است و اموی، و من محمدبنشهابم و عالِمم و دوستدار امام سجادم؛ نه! تو هم جزو آنهایی، تو هم یکی از افراد همان کاروانِ رو به جهنمی.
نکوهش خو گرفتن عالم با ستمگر و هموار کردن راه گمراهی او
«وَاعلَم اَنَّ اَدنَی مَا کَتَمتَ وَ اَخَفَّ مَا احتَمَلتَ اَن آنَستَ وَحشَةَ الظّالِمِ وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ بِدُنُوِّکَ مِنهُ حینَ دَنَوتَ وَ اِجابَتِکَ لَهُ حینَ دُعیتَ»[9] اینها نامهایست که در تحفالعقول هست، شرح و تفسیر این نامه طول میکشد. (بهعالوه، بنده چند ماه ِقبل، این نامه را تفصیال ًخواندم و معنا کردم. آقایانی که مایلند، کتاب شریف تحفالعقول، در کلمات امام سجاد صلواتاللهعلیه «کتابه علیهالسلام الی محمدبنمُسلِم الزهری» ـ که محمدبنمُسلِم و محمدبنشهاب یک نفرند، به نام مُسلِم پدرش و به …