خب، امام مجتبی علیهالسلام رهبر مسلکی و مرامی، بانی یک فکر، حافظ یک مکتب، مسئول اول حفظ قرآن و مکتب اسلام، درمقابل این مسئله قرار گرفته است: حالا که پیروزی نظامی ممکن نیست، حالا که در جنگ منظم میان دو سپاه برای او شانس پیروزی وجود ندارد، آیا اینجا به یک نوع جنگ سیاسی و مرامی دست بزند و به این وسیله عهدهدار حفظ مکتب و مرامی که او مسئول حفظ آن است، بشود یا نه؟ در این «نه» البته خیلی راهها و پیشنهادهای دیگر وجود دارد. شما اگر باشید، درمقابل این تردید چه تصمیمی میگیرید؟ اگر یک فردِ مرامی و مسلکی و احساسمسئولیتکن و متعهد باشید، شما اینجا چه تصمیمی میگیرید؟ پیروزی نظامی ممکن نشد، در جنگ منظم امکان ظفر پیدا نشد، آیا دست روی دست بگذاریم؟ یک شقّ قضیه است؛ خودمان را قهرمانانه به کشتن بدهیم؟ یک شقّ قضیه است؛ یا بنشینیم راهی پیدا کنیم بهسوی پیروزی؟ [یعنی] «اِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ اَو مُتَحَیِّزاً اِلَی فِئَةٍ»، اگرچه در ظاهر، امروز آن راه، راه پیروزی تلقی نمیشود.
امام حسن علیهالسلاام این شقّ اخیر را انتخاب کرد؛ چون دید که در جنگ نظامی شکست او قطعی است، ترجیح داد که فعلاً جنگ را به یک صورتی قطع کند. فعلاً دشمن را تا همین جایی که آمده است، متوقف بکند، خود را و زبدگان جبهۀ حق و ایمان را حفظ بکند و ذخیره بکند، و در این فرصت مناسبی که برای خودش پیش میآورد، تدارک یک حملۀ وسیع را ببیند؛ که آن حمله، قدر مسلّم، مرامی و فکری است و احتمالاً نظامی هم باشد. امام حسن علیهالسلاام این راه را انتخاب کرد. امام مجتبی علیهالسلاام کاری را انتخاب کرد که فایدهاش درازمدت و آجل است؛ یعنی دور است. به همین دلیل بود که اغلب نفهمیدند امام حسن چه کرد، دوستانش هم نفهمیدند چه کرد. دوستان نزدیک امام حسن نفهمیدند و بعد مجبور شدند سؤال کنند. و امام در جوابهایی که به آنها داده است، نقطهنظر خود را از گوشههایی، از زاویههایی روشن کرده و مشخص کرده. (51/1/24) البته کتمان [کردند]، حضرت اسرارش را فاش نمیکند!..لذا حضرت حتی در جلسۀ خصوصی هم به آن دو سه نفری که رفتند خدمت ایشان، صریحاً نگفتند من میخواهم چه بکنم. یک آیۀ قرآن را خواندند؛ این جمله از کلامالله مجید است «وَ اِن اَدری»[1] چه میدانیم «لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم» شاید این یک آزمایش برای شماست، این حادثه، «وَ مَتاعٌ اِلَی حینٍ» شاید این بهرهای است برای کسانی تا زمانی. یعنی فهماندند که این قضیه، یک قضیۀ زماندار است. (65/3/4) لذا مطلب در اول کار برای اَحدی روشن نبود، نه برای معاویه که دشمن بود، و نه برای دوستانش و نزدیکانش، و نه حتی برای اصحاب و یاران نزدیکش.
بله، امام حسن علیهالسلام بهحسب درک بَدَوی انسانها یک کار میتوانست بکند؛ خب، اینها خاندان بنیهاشمند، خاندان بنیهاشم همان کسانی هستند که به گفتۀ امام سجاد، سجیهشان مرگ است؛ مرگ شرافتمندانه.[2] آن کسانی هستند که راه شهادت به روی آنها گشوده است و آماده هستند که خود را فدای فکر و دین و مکتب بکنند. امام مجتبی علیهالسلام با این سابقۀ فامیلی ـ اگر سابقههای فکری را در نظر نگیریم ـ لااقل ابتدا ممکن است یک پیشنهاد به او بشود؛ خب آقا! شما چرا نرفتید با همان عدۀ کم بجنگید تا کشته بشوید، تا شهید بشوید و شهادت برای شما افتخاری باشد، همچنانیکه برای برادر شما، حسین علیهالسلام افتخار بود؟
این سؤالی است که در ذهن اکثر افرادی که در ماجرای امام حسن از این نقطهنظر بحث میکنند، مطرح است. بله، این کار، یک کار پرشور و پرحماسه است. (51/1/24) آدم از دور که نگاه میکند، میگوید بله، همین خوب بود، ایکاش امام حسن هم همین کار را میکرد؛ یک عده آدمهای سطحیبینِ ظاهربینِ آن روز هم همین را گفتند. اما این کاری که برای امام حسن در بین یک عدهای افتخاری میآفرید و همان روز بهعنوان یک حماسه تلقی میشد، یکی از بزرگترین ضربات را بر اسلام و مسلمین وارد میکرد. چرا؟ برای خاطر اینکه تمام موجودی عالم اسلام، از دلهای باایمان و انسانهای نیرومند، آنجا دوروبَر امام حسن بودند؛ و تا آنها کشته نمیشدند، نمیگذاشتند امام حسن کشته بشود؛ تمام این عناصر اصلی اصحاب امیرالمؤمنین و پایههای تشیّع و حاملان قرآن و کسانی که یادگارِ روزگارِ مجدِ اسلام بودند و ایمانشان دستنخورده و سالم بود، همه از بین میرفتند. بعد معاویه میآمد روی کار و اگر گوشه و کنار هم کسی مانده بود، از بین میبُرد.
و اینکه معاویه با یزید فرق داشت...تبلیغات فراوانی به راه میانداخت، یک نوحهسرایی هم برای امام حسن میکرد، بعد هم مزدورها و اجیرهای خودش را میانداخت در عالم اسلام، در طول ده سال، پانزده سال، بیست سال، در ذهن مردم مسلمان این حرف را جا میانداختند که آری، نوۀ پیغمبر متأسفانه تحت تأثیر القائات یک عدهای از دوروبَریهای داغ خودش قرار گرفت، جان خودش را هم به خطر انداخت، جان یک عدهای را هم به خطر انداخت، خب، خدا او را رحمت کند، خدا بیامرزد؛ اگر او را از دست دادیم، اقلاً خالُالمؤمنین، معاویه را داریم! اسلام میشد اسلام معاویه...درست است که بیست سال بعد امام حسین همین کار را کرد، با هفتاد نفر رفت زد به قلب دشمن، اما زمان امام حسین اوضاع خیلی فرق کرده بود. (65/3/4) اگر امام مجتبی به میدان جنگ میرفت و در آن روز جنگ نمایانی میکرد و خود و یارانش کشته میشدند و خون آنها میریخت، ممکن بود که ده نفر، بیست نفر، صد نفر، هزار نفر ناظرِ قضیه را به اعجاب و تحسین وادارد، اما این کاری بود که مساوی بود با اِنعِدام[3] مکتب اسلام بهطور کل. اگر امام حسن علیهالسلام آن روز در آن جنگ کشته میشد، معنایش این بود که اسلام برای همیشه از جامعههای بشری دور میافتاد. بله، تقدیر و احترام عدهای را در همان زمانِ نزدیک برمیانگیخت؛ ولی امام حسن علیهالسلام شجاعت کرد، شجاعت کرد و از آن احترام و تقدیری که عدهای در آن روز برای او قائل بودند [گذشت.] یا اگر تاریخ به صورتی ثبت میکرد، محققی در گوشۀ کتابخانهای، نام او را در کتابی میخواند و تقدیری میکرد، احترامی برایش قائل میشد، امام حسن علیهالسلام از این احترام و این تقدیر گذشت. ناسزای دوستانش را به جان خرید، اعتراض یاران نزدیکش را بهسوی خود متوجه کرد، کجبینی نسلهای متوالی را در مورد واقعهای که او بهوجود آورده بود، تحمل کرد، به بهای حفظ اسلام، به بهای حفظ دین.
این است که من معتقدم امام حسن مجتبی، شجاعترین چهرۀ تاریخ اسلام است. بله! میپرسید که از علی علیهالسلام هم شجاعتر است؟ از برادرش حسین علیهالسلام شجاعتر است که در میدان جنگ و آن جنگ خونین، با آن فداکاری عجیب، خودش را به کشتن داد؟ بنده معتقدم که..شجاعت واقعی این است که انسان برطبق آنچه مصلحت فکر و ایدئولوژی اوست اقدام کند، اگرچه کسی نفهمد. و امام حسن علیهالسلام حاضر شد خود را، و نام و وجهۀ خود را، و محبوبیت خود را در میان دوستان نزدیکش، فدای مصلحت واقعی بکند؛ حاضر شد که او را نشناسند، برای اینکه اسلام را بشناسند و اسلام بماند. این، کلی و خلاصۀ قضیه است.
آیا امام حسن علیهالسلام میتوانست در جنگ با معاویه شهید باشد؟ نه، نمیتوانست. (51/1/24) [مرحوم شهید مطهری] در پاسخ به این سؤال بهطورخلاصه میگویند شرایط امام حسین که در آن جایز بود، بلکه متعیَّن بود که امامِ حق باید بایستد تا به شهادت برسد، متفاوت است با شرایط زمان امام حسن؛ و خصوصیاتی در آنجا هست که اینجا نبود، خصوصیاتی اینجا هست که آنجا نبود. نتیجه این میشود که نه، امام حسن نبایستی میجنگید تا شهید بشود...ایشان چند تا نکته را ذکر میکنند که من هر نکتهای را اشاره میکنم، و البته اینها را میگویم برای اینکه بعد شما بروید بخوانید خودتان. بخوانید و روی آن فکر کنید و مطالعه کنید و بر آنچه که ایشان گفتند، حتی چیزهایی اضافه کنید.
یک حرف این است ـ طبق بیان شهید مطهری ـ امام حسین که به شهادت رسید، یک معترض، یک آمرِ به معروف و ناهیِ از منکری بود که درمقابل یک حاکم جائری قیام کرد. چون او داشت ظلم میکرد، از وجود او شرّ میتراوید و امام حسین بهعنوان یک معترض، یک مؤمن، تکلیف شرعی خودش احساس کرد که باید به او اعتراض کند، این اعتراض واجب بود و نقطۀ اوج زیبایی و شکوه این کار هم این بود که این اعتراض را ادامه بدهد تا مظلومانه کشته بشود. شهید فیسبیلالله با کشتهشدن خود، حقانیت حرف خودش را ثابت [میکند]. همچنانی که [امام ثابت] کرد. امام حسن اصلاً اینطور وضعی نداشت، امام حسن علیهالصلاةوالسلام خلیفهای بود که یک نفری از رعیت خود او، درمقابل او، علیه او عَلَمِ طغیان برافراشته بود. اگر امام حسن در این رویارویی با رعیت خودش که علیه او طغیان کرده، مقاومت میکرد تا جان خودش را از دست میداد، هرگز آن معترض شجاعی نبود که درمقابل منکر ایستاده و کشته شده. بلکه حاکمی بود که بهوسیلۀ عوامل خودش به قتل رسیده بود. اصلاً ببینید ماهیت قضیه بهکلی متفاوت است. مثل عثمان که به دست رعیت خودش کشته شد. چه افتخاری است که حاکمی، کسی از رعیتش عَلَم طغیان بلند کند و این نتواند او را سرکوب کند، او بیاید، اینهم همینطور مقاومت بکند، تا بالاخره به دست آن یاغی کشته بشود. این یک تفاوت اساسی که حقیقتاً ماهیت قضیه را دگرگون میکند.
..یک تفاوت دیگر این است که امام حسین علیهالسلام ازطرف یزید زیر فشار قرار گرفت برای بیعت؛ به فرماندار مدینه نوشت که باید بر حسینبنعلی سخت بگیری تا بیعت کند. بیعت یعنی چه؟ بیعت یعنی امضای خلافت آن شقیِ خبیثی که رأس کار است. امام حسین گفت: «لا وَ اللهِ لا اُعطیکُم بِیَدی اِعطاءَ الذَّلیلِ»[4] من دست خودم را ذلیلانه در دست شما نمیگذارم؛ یعنی بیعت نمیکنم. «وَ مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَهُ»[5] مثل من با [مثل] یزید بیعت نمیکند. خب، چون فشار بود برای بیعت، که تا آن ساعتِ آخر هم ابنسعد و اینها که آمدند، میگفتند یا بیعت یا قتال؛ تا آخر هم منصرف نبودند. اما امام حسن چه؟ امام حسن بههیچوجه برایش مسئلۀ بیعت با معاویه مطرح نبود؛ در قرارداد آتشبس یا صلحی که بین امام حسن و معاویه نوشته شد، یکی از شرایط این بود که امام حسن به معاویه، امیرالمؤمنین نگوید، با او بیعت نکند، معاویه حق تعیین جانشین نداشته باشد. در بعضی از روایات [آمده]، بعد از معاویه، امام حسن به خلافت برسد، بعد امام حسین برسد.[6] این چقدر متفاوت است با آن! خب بله، اگر امام حسن هم زیر فشار قرار میگرفت که باید بیعت کنی، وضع فرق میکرد.
[تفاوت بعدی] این است که در زمان امام حسین، این روایت پیغمبر که فرمود:..«کسی که ببیند یک حاکمی دارد ظلم میکند، جور میکند، به حقوق مردم تجاوز میکند، حرام خدا را حلال میکند، احکام الهی را دگرگون میکند و چه و چه، بر این واجب است که با این حاکم مقابله کند»، در زمان امام حسین بهطور کامل وجود داشت. یزید بر سر کار بود که مصداق کامل همۀ اینها بود؛ مجسمۀ فساد و شرارت و فسق و ظلم و ناحق را حق کردن و مقابله و مبارزۀ با اسلام. خب، دیگر منتظر چه باشد امام حسین! باید با او مقابله میکرد، باید علیه او تغیُّر[7] میکرد، و کرد. در زمان امام حسن اینطوری نبود؛ امام حسن البته میدانست ـ یا به علم امامت یا به حدسِ صائبِ هوشمندانۀ یک انسان بزرگ ـ که معاویه یک روزی این کارها را خواهد کرد، اما در آن زمان قضیه این نبود، قضیه این بود که معاویه ادعا میکرد که دارد خونخواهی عثمان را میکند و ادعا میکرد که میخواهد برطبق احکام الهی عمل بکند. و امام حسن هم در همان صلحنامه نوشته که تو باید بر اساس حکم خدا و سنت پیغمبر عمل بکنی، او هم قبول کرده که برطبق همانها عمل خواهد کرد.[8] ظاهر قضیه این است. این خیلی تفاوت دارد با آنچه که در زمان امام حسین بود؛ بنابراین حدیث پیغمبر در اینجا مصداق پیدا نمیکند.
[و فرق آخر]، زمینههای متفاوت قضاوت، برای مردم آن زمان و مردم تاریخ؛ این یک واقعیت است. ایشان میگویند امام حسین که قیام کرد و به شهادت رسید، در زمان خودش هم همه او را تمجید کردند، بعد از خودش هم در طول هزاروسیصدواندی سال، همه امام حسین را تمجید کردند، چه کسانی که او را به امامت قبول داشتند و [چه] کسانی که حتی او را به امامت قبول نداشتند؛ چون زمینه، زمینهای بود که هیچ بحثی نبود که باید همینطور عمل بکند. اما امام حسن اگر میجنگید تا کشته میشد، سؤالهای زیادی باقی میماند. یک عدهای میگفتند که خب آقا ـ حالا ایشان مفصّل شرح میدهند در این کتاب ـ شما مگر نمیخواستید که دین در جامعه حاکمیت داشته باشد؟ خب معاویه که گفت من دین را حاکمیت خواهم داد؛ معاویه که ادعا میکرد که من حاضرم به کتاب خدا عمل کنم؛ چرا شما قبول نکردید! اگر کسی میگفت که خب، معاویه بعد از شهادت امام حسن خودش را لو میداد با رفتار خلافش، همان معترضین باز میگفتند: بله خب، وقتی امام حسن نباشد، او حضرت را از میدان خارج کند، خب بله، همین کارها را هم میکند، افسارگسیخته میشد. شما میخواستید خودتان را زنده نگهدارید، میماندید و نمیگذاشتید؛ و جای سؤال باقی بود. اینهم یکی از فرقها بین زمان امام حسن و امام حسین که البته ایشان این را مفصّل ذکر میکنند؛ چیزهای دیگر هم در کنار بیاناتشان هست.
..من [هم در ادامه] عرض میکنم، (68/2/11) شهید کیست؟ شهید آن کسی است که جان خود را مایه میگذارد، خون خود را میریزد، برای ابقای فکر و ایدهای که به آن احترام میگذارد؛ این شهید است. حسینبنعلی علیهالسلام شهید است، برای خاطر اینکه از خود گذشت تا ارزشهایی که برای آنها احترام قائل بود، در اجتماع بشری بماند. شهدای راه آزادی در طول تاریخ، شهدای راه حقیقت و راه ارزشهای اصیل، اینها شهیدند، بهخاطر اینکه جان خود را، هستی خود را، حیات خود را، آنچه را که یک انسان، به [اعتبار] آن انسان است، حاضر شدند بدهند، به قیمت اینکه آن فکر بماند. حاضر شدند با مرگ خود، با کشتهشدن در راه فکر و هدفشان، بقای هدف را ضمانت کنند. اما امام حسن، کشتهشدنش در میدان مَسکِن ازاینقبیل نبود. امام حسن علیهالسلام اگر در میدان جنگ کشته میشد، بهاینمعنا بود که معاویه، تنها منازع خود، تنها کسی که امکان دارد نقش افشاگری و رسواگری را در برابر روشهای پنهانی و ریاکارانۀ معاویه ایفا کند، یکچنین رقیبی را دیگر درمقابل راه خود نبیند. امام حسن علیهالسلام اگر خود را به کشتن میداد، یگانه کسی را به کشتن داده بود که امکان دارد پرده از چهرۀ کریه معاویه بردارد، و معاویه را به دنیا بشناساند.
شما چه تصور میکنید دربارۀ آن جامعهای که در رأس آن جامعه معاویهای باشد و در میان آن جامعه، امام حسن یا امام حسینی نباشند؟ در رأس آن جامعه کسی باشد که با تمام وجود مخالف است با توحیدی که بهمعنای نفی تمام قدرتهاست جز قدرتِ الله؛ با وحدت طبقات، با برخورداری عمومی از فرصتها و امکانات و حقوق اجتماعی، بهشدت مخالف است. برای خود و برای هر چیز و هرکسی که به خود او وابسته است، اصالت و موضوعیت قائل است؛ به اسلام ذرهای مؤمن نیست و به انسانیت سر سوزنی پایبند نیست. و یک فکر، تمام روشهای او را نقش میدهد و شکل میدهد، و آن عبارت است از خودپرستی و خودبینی و خودگرایی و پایههای خودی را مستحکمترکردن. اجتماعی که چنین کسی در رأسش باشد، آنوقت یک اسلامشناس، یک پرورندۀ انقلاب اسلامی در میان آن اجتماع نباشد، کسی که بتواند نقطهضعفهای کار معاویه را برملا کند، و به اجتماعِ آن زمان، بلکه به تاریخ بدهد، یا حتی اگر نرسد به اجتماع آن زمان، لااقل به نسلهای بعد برسد؛ یکچنین کسی در اجتماعی نباشد، شما چه میاندیشید دربارۀ چنین اجتماعی؟
ممکن بود برای امام حسن علیهالسلام یکچنین وضعی پیش بیاید که مثلاً همان وقتیکه در مدائن او را محاصره کردند و دوستان ضعیفالرأی و ضعیفالنفس و دشمنانِ مُترصّدِ فرصت، چند بار حتی او را ترور کردند و بهقصد جان، به او حمله کردند، همانوقت چند نفر از دوستان مخلص خود را بردارد و مخفیانه حرکت کند بهطرف مَسکِن. و در آنجا با سپاهی که در مَسکِن، زیر پرچم قیسبنسعد باقی مانده و منتظر فرمان او بودند، دفعتاً حمله کنند، به قلب لشکر معاویه بزنند، بعد هم همهشان کشته بشوند، و امام حسن هم کشته بشود. امام حسن میتوانست این کار را بکند؛ البته کاری است که درمقابل همه باز است. آنچه که مانع امام حسن از پیشگرفتن این روش شد، ترس نبود؛ امام حسن که از مرگ نمیترسد.
ببینید مسائلی هست که اینها هیچ سند تاریخیای لازم ندارد، هیچ! مسائلی است که انسان بهخودیخود، با مختصر تفکری اینها را میفهمد. اگر کسی بخواهد بفهمد که آیا امام حسن از مردن میترسد یا نه، احتیاج ندارد به اینکه سندی در تاریخ بگوید امام حسن مرد شجاعی بود و از مردن نمیترسید؛ کافی است که ما بدانیم حسنبنعلی علیهالسلام از دودمان هاشمی است؛ دودمانی که مرگ همیشه بازیچهاش بوده است و از مرگ نمیترسیدند؛ و فرزند علیبنابیطالب علیهالسلام یعنی آن شیرمرد شجاع خدا و پیامبر و اسلام است، و برادر بزرگ و مُطاعِ[9] حسینبنعلی علیهالسلام؛ این خانوادهاش و دودمانش است. ازطرفی، آنکسیکه از مسند خلافت و حکومت اسلام به زیر آمده باشد و سیل تهمتها بهطرف او سرازیر بشود، مگر زندگی برایش چقدر لذتبخش است که مردن در راه فکر و عقیده را بر آن ترجیح ندهد و یکچنین زندگیای را بپذیرد؟ و از اینها گذشته، او که معاویه را بهتر از هرکس دیگری میشناسد و این دودمان را تجربه کرده است ـ پدرانشان را و افرادشان را ـ و میداند که اینها چه قماش مردمی هستند و چه قماش سیاستی دارند، نمیداند که معاویه بالاخره او را تحمل نخواهد کرد؟ این احتیاج به سند تاریخی ندارد، کافی است ما بدانیم حسن علیهالسلام از چه دودمانی است و در چه زمانی زندگی میکرده. اما سند تاریخی هم وجود دارد بر شجاعت امام مجتبی علیهالسلام. شجاعت امام مجتبی علیهالسلام در چند واقعۀ تاریخی و معروف نشان داده شده است.
در همین واقعۀ «ساباط» که به او حمله کردند، شجاعت امام معلوم شد. در واقعۀ عثمان که خانۀ عثمان را محاصره کردند، شجاعت امام مجتبی در آنجا بهنحو آشکاری به ثبوت رسید. در جنگهای امیرالمؤمنین، شجاعت و بیمناکنبودن از مرگ و استقبال مرگ در کارهای امام مجتبی واضح و آشکار است. و علاوهبر اینها، معاویه، دشمن امام مجتبی، از شجاعت امام مجتبی تعریف میکند. خواهید پرسید که چطور شده که معاویه بر سر لطف آمده با امام مجتبی و از او تعریف میکند؟ از این تعریفها در تاریخ، از معاویه و از عمرو عاص و زیادبنابیه و عبداللهبنزبیر و دشمنان سرسخت امام حسن، زیاد وجود دارد؛ که وقتی امام را رقیب خود نمیدیدند، وقتی امام را معارض خود نمیدیدند، حرفی نداشتند که از او تعریف هم بکنند. غالباً آدم از رقیب خودش تعریف نمیکند؛ از کسی که او را در قبال خود میبیند، یا عِدل[10] خود میبیند، حاضر نیست تعریف و تمجید کند؛ اما کسی که در منطقۀ کار او نیست، با او مخالفتی ندارد، انسان حرفی ندارد از او تعریف کند. غالباً مخفیماندن نام معاصرین از همینجا سرچشمه میگیرد؛ وقتی مردند، از اینها زیاد تعریف میشود؛ چون معارضهای وجود ندارد، اما تا معاصرند، تا زندهاند، تا هستند، از اینها تعریف نمیشود. معاویه نمیفهمید که امام حسن با این صلح چه کلاهی بر سر او گذاشته، نمیفهمید که روش آیندۀ امام حسن درمقابل او چگونه است، اینها را درک نمیکرد. هنوز زمان، آنطور نبود که مسائل، درست، آشکار و روشن شده باشد که امام حسن چه میکند، اینها را نمیدانست و چون او را رقیب خودش نمیدید، حاضر بود دربارۀ امام حسن تعریف بکند و حتی از شجاعت امام مجتبی تعریف کند.
در نامهای که معاویه به مناسبتی به زیادبنابیه مینویسد،[11] میگوید که این فرزندِ آن کسی است که هرکجا میرفت، مرگ با او و پابهپای او میرفت؛ مرگ با او میرفت! و «شیر را بچه همی ماند بدو»[12]، جملهای دارد که درست ترجمۀ همین است: «وَ هَل یَلِدُ الرِّئبالُ اِلّا نَظیرَهُ»[13] آیا شیر جز نظیر خود را و جز موجودی مثل خود را مگر میزاید و از شیر بهوجود میآید، یعنی شیر را بچه همی ماند بدو. پس امام حسن علیهالسلام شجاع است، از مرگ نمیترسد، برای او زندهماندن مسئلهای نیست که او را به تحمل یک وضع آنچنانی وادار کند. (51/1/24)
اگر امام حسن وارد میشد در میدان جنگ، با همان عدۀ کم و با معاویه میجنگید، از دو حال خارج نبود. یا امام حسن در این جنگ کشته نمیشد و زنده میماند، یا امام حسن در این جنگ کشته میشد. اگر در این جنگ، امام حسن کشته نمیشد، کشتهنشدن او بهمعنای فتح نبود، اسیر میشد؛ یا لااقل در وقتیکه کسی باقی نمانده بود، مجبور میشد تسلیم بشود. آنوقت معاویه، حسن را در میدان جنگ اسیر کرده بود ـ بر فرض اینکه کشته نمیشد ـ فاتحانه و مظفرانه وارد شهر کوفه میشد؛ یا این بود که امام حسن را در راه خدا آزاد میکرد، میگفت در راه خدا آزادش میکنم، و در نظر ملت مسلمانِ آن زمان، امام حسن تا گلو زیر بار منت معاویه بود که او را آزاد کرده، واِلّ غالب است و میتواند او را بکُشد، میتوانست او را بکشد و نکشت. یا قرارداد صلحی در آخر کار با امام حسن منعقد میکرد که در آن قرارداد، به حکم اینکه معاویه در میدان غلبه داشت، در پشت میز مذاکره هم غلبه پیدا میکرد و آنچه که دلش میخواست به امام تحمیل میکرد و امام مجبور بود امضا کند. و این البته بنا بر فرضی بود که امام حسن در میدان جنگ کشته نشود و در لحظات آخر یا خودش را تسلیم کند یا اسیر بشود. و البته این احتمال خیلی احتمال ضعیفی هم هست، امام چنین نبود که اگر بنا بر جنگ داشته باشد، دیگر تسلیم بشود.
امام کشته میشدند، کشتهشدنِ امام بهاینمعنا بود که قبل از امام، برادرش حسین کشته بشود؛ خب بله، تا وقتیکه حسین هست که اجازه نمیدهد امام برود میدان جنگ، بجنگد، حسین هم وارد میدان خواهد شد. حسین، برادر کوچک امام حسن است و تابع امام حسن است و در کوچک و بزرگِ کارهایش، دنبالهرویِ امام. او امامِ برحق و حجت زمان است برای حسین و همۀ مردم. و دیدیم که امام حسین، همان خطمشی را ده سال دیگر هم بعد از رحلت امام حسن ادامه داد. حسین کشته میشد، برادرهایش کشته میشدند، اصحاب وفادارش ـ یعنی شیعیان زبده، برگزیدگان و زبدگان تشیّع ـ همه به قتل میرسیدند؛ حُجربنعَدی کشته میشد، عَدیّبنحاتم کشته میشد، میثمها و بقیۀ رجال نامدار مثل رُشَید هَجَری کشته میشدند. (51/1/25)
ابوالفضلالعباس، محمدبنحنفیه، حبیببنمظاهر، تمام اینکسانیکه بعدها در تاریخ اسلام یک فصلی باز کردند، کشته میشدند. (65/3/4) و امام حسن هم دراینبین کشته میشد. بعد معاویه میماند با یک عده مردمی که بیست سال، آنها را در خلاف جهت اسلام و بر خلاف روح اسلام تمرین داده بود. همۀ دروغها و نیرنگها را داخل مغز و روح و جان مردم شام کرده بود. یک عده از آنها خواص و زبدگان حکومت میشدند و عامۀ مردم هم که درمقابل قدرت، معمولاً رنگ میشوند، درمقابل قدرت تسلیم میشوند، به فکر قدرتهای زمان میگرایند. «اَلنّاسُ عَلَی دینِ مُلوکِهِم» اگر حدیث هم نباشد، یک واقعیتی است؛ طبیعی است. معاویهای که با اسلام دشمن است، با پیغمبرِ اسلام دشمن است، از بردن نام پیغمبر ناراحت و متأذّی است، در طول سالیان بعد از شهادت امام حسن ـ یعنی در بیست سالی که بعد زندگی کرد ـ امکان و مجال پیدا میکرد که اسلام را به شکلی که خودش میخواست تفسیر و تأویل و توجیه کند؛ و اسلامی که به نسلهای بعد میرسید، اسلامی بود که از سرچشمۀ وحی مطلقاً سیراب نبود. رابطۀ نسلهای بعد با خاندان پیغمبر ـ یعنی اسلامشناسان واقعی ـ بهکلی قطع میشد و امام حسن را با کمال خونسردی و آسایشِ خیال، در تاریخ به نام یک اخلالگری [معرفی میکرد] که متأسفانه بااینکه فرزند پیغمبر بود، برایش هم احترام قائل بودیم، اما چه کنیم که اخلال کرد و مجبور شدیم او را بکُشیم؛ خدا او را رحمت کند. امام حسن به این شکل در تاریخ اسمش مطرح میشد و امروز شما امام حسن را یک آدم اخلالگری میدانستید، همانطوریکه عامه و اهل سنت، امروز مالکبننُوِیره را میدانند. مالکبننویرهای که در اوایل خلافت ابیبکر بهوسیلۀ خالدبنولید، سر یک ماجرای شخصی که از قبل بینشان وجود داشت، کشته شد و عنوان اهل رَدّه به او داده شد و البته چون آنجا امیرالمؤمنینی و شیعیانی و همفکرانی وجود داشتند، او را ما میشناسیم، اما برادران اهل سنت ما نمیشناسند او را، خیال میکنند یک آدم اخلالگر خروجکنندهای بود.[14] امام حسن در ردیف او درمیآمد.
یا روشنتر بگویم؛ امام حسن در ردیف زیدبنعلی درمیآمد برای مردم شیعۀ امروز، که یکی از گناهان بزرگ نویسندگان و گویندگان تاریخ آل محمد، خیانت به این گوهر درخشان اهلبیت است. زیدبنعلی بن الحسین صلواتاللهعلیه شهیدی که پیغمبر از شهادت او خبر داده است و از او نام برده است و ائمه از او اسم بردند، امیرالمؤمنین و ائمۀ بعد از زید و امام هشتم و دیگران همه از او تعریف و تمجید کردند، امروز در بین آنکسانیکه اسمشان را شنیدهاند و نامشان را میبرند و میگویند، بهعنوان یک آدمی [است] که بیخودی خروج کرد، قیام کرد، بیجا یک کاری انجام داد، یک حرکتی انجام داد، بعد هم کشته شد، خدا رحمتش کند، خدا از سر تقصیراتش بگذرد. به گفتۀ مرحوم علامۀ آلیاسین رضواناللهعلیه..امام حسن میشد همان کشتۀ بیمصرفی که مردمِ خودش او را کشتند. همچنانیکه معاویه دلش میخواست این کار را بکند، و وادار کرد عدهای را که به امام حمله کنند، و مکرر هم به حضرت حمله کردند و ترور کردند، که البته سوءقصدها نسبت به امام مجتبی به جایی نرسید.[15] اگر امام مجتبی کشته میشد، امروز از اسلام یا نامی نبود یا اگر نامی بود، شخصیت اول اسلام معاویةبنابیسفیان بود. و شما میدانید اسلامی که شخصیت اولش و مرد اول یا دومش معاویةبنابیسفیان باشد، یعنی آن اسلامی که شالودۀ کاخ سبز است، یعنی آن اسلامی که زیربنای فکری و فلسفیِ تبعیض نژادها و تبعیض طبقات و اختلاف طبقاتی است، یعنی آن اسلامی که پشتوانۀ ظلم است، آن اسلامی که پشتوانۀ قدرتهای جبار و طاغی و غاصب است. آنچنان اسلامی برای بشریّت باقی میماند.
و امام مجتبی در آینۀ تاریخ، همۀ این مطالب را روشن میدید، و البته دریغش میآمد که دشمن را بیرقیب در این میدان باقی بگذارد. دشمن، معاویه است، یزیدِ احمق که نیست؛ دشمن، معاویۀ سیّاس است، معاویۀ سیاستمدار، پخته، چکیده، تجربهکرده، کارآزموده، با آن روشهای عجیبی که او بهکار میزند. دشمن اوست، نه یزیدِ جوانِ خامِ سادهدل. و باز در روزگاری است که هنوز جمعیت شیعه شکل نگرفتهاند و از عامۀ مسلمانها مجزا نشدهاند، بهصورت یک گروهی که جهت و هدف خاصی دارد، همانطوریکه در زمان امام حسین اینطور شده بودند. آنطور است که اگر او در میدان جنگ کشته میشد، دیگر حجربنعدی باقی نمیماند تا در چمنزار عَذرا ـ یعنی همان جایی که خود حجر فاتح این سرزمین بوده است ـ دستبسته و با شمشیر کشته بشود و قتل او یک غوغایی در عالم اسلام برپا کند و لکۀ ننگی بر دامان بنیامیه و داغ ننگی بر پیشانی معاویه باشد؛ حجربنعدی مثل یک سرباز عادی در میدان جنگ کشته میشد.
امام حسن اینها را میبیند. (51/1/25) درست است که بیست سال بعدش امام حسین همین کار را کرد، با هفتاد نفر رفت زد به قلب دشمن، اما زمان امام حسین اوضاع خیلی فرق کرده بود. اولاً آنکسیکه زمان امام حسین سر کار بود، یزید بود، نه معاویه؛ آدم بیاطلاعِ کمتجربۀ بدنامِ شرابخواری که اصلاً نمیشد از او دفاع کرد. معاویه اینطوری نبود که! معاویه به نام کاتب وحی، بهعنوان خالُالمؤمنین، بهعنوان صحابیای که پیغمبر را دیده، معروف بود. آنهایی که حاضر نبودند تو روی یزید نگاه کنند، پشت سر معاویه نماز میخواندند. پس زمان امام حسین کسی مثل معاویه وجود نداشت که رفتن امام حسین و ماندن او یک خطر بزرگی برای اسلام باشد؛ این اولاً. ثانیاً زمان امام حسین، بیست سال روی تشکیلات مخفی شیعه کار شده بود؛ اینکه گفتم مرحلۀ جدیدی از دوران زندگی ائمه است، یعنی همین. امام حسن بعد از حادثۀ متارکۀ جنگ، بنا کرد به تشکیلاتدهی و سازماندهی، آن کاری که تا آن زمان انجام نشده بود ـ لزومی هم نداشت، امکان هم نداشت ـ یک سازماندهی عظیم شیعی را بهوجود آوردند. این همان سازماندهی است که شما در کوفه، در مدینه، در یمن، در خراسان، در مناطق دوردست حتی، نشانههای آن را میبینید. زمان امام حسین و بعد از شهادت امام حسین، همان سازماندهی بود که ماجراهای فراوانی را در دنیای اسلام ایجاد کرد، ماجرای توابین را بهوجود آورد، ماجرای مختار را بهوجود آورد و تا آخر هم نگذاشت آب خوش از گلوی خلفای بنیامیه پایین برود. این تشکیلات در زمان امام حسین بود و امام حسین وقتی شهید میشد، میدانست که دنبال خودش تشکیلاتی را دارد باقی میگذارد که اینها پرچم را بالا نگه خواهند داشت و نمیگذارند که قضیه لوث بشود و حقیقت مکتوم بماند، اما زمان امام حسن چنین تشکیلاتی هم نبود. اگر امام حسن میرفت شهید میشد، اصحابش هم شهید میشدند و همهچیز تمام میشد. (65/3/4) مردی که کشتهشدنِ او و مرگ او حیاتبخش نباشد، برای بقای مکتب مفید نباشد، دشمن را جریتر کند، میدان را برای او بلامنازع و بلامعارض بگذارد، اینچنین کشتهشدنی، اسمش شهادت نیست در اسلام. شهادت یعنی مرگ زندگیبخش؛ یعنی جان دادن و جان به اجتماعی دمیدن؛ نهاینکه انسان برود در میدانی کشته بشود و بعد حتی یک حلقوم باقی نماند که فکر او را و پیام او را به جهانیان برساند.
امام حسن وضعش اینطوری است، و اگر کشته میشد، معاویه میماند و تُرکتازیهای بیدریغش، کفر و الحادش، و حتی دشمنی با پیغمبرش؛ که گفتم معاویه میشد شخص اول. بااینکه اسم پیغمبر در قرآن هست: «ما کانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِن رِجالِکُم»[16]، اسم پیغمبر را هم از قرآن حتماً محو میکرد. اصلاً معاویه با پیغمبر دشمنی داشت، اصلاً مخالف بود؛ شاهد قضیه مُغَیرةبنشُعبه است، رفیق و یار غار و شریک جرم معاویه. پسر مغیرةبنشعبه میگوید که با بابام به شام رفته بودیم. فرماندار معاویه بود و بهعنوان پاداش جنایتهایش فرستاده بودش کوفه، بعد آمده بود یکقدری کارهایش را درست کند پیش معاویه و برگردد، و گزارش بدهد و دستور بگیرد و چه و چه. شبها میرفت پهلویِ معاویه و صحبت میکردند. بیرون که میآمد، به من ـ مِطرَف میگوید، پسر مغیره ـ میگفت عجب مرد زیرکی است، عجب مرد کاردانی است، عجب چنینوچنان. یک شب دیدم از پیش معاویه که آمد، قدری ناراحت و متغیّر [است]؛ گفتم قضیه چیست؟ گفت عجب مرد خبیثی است! وای به حال آنکسیکه مغیره به او بگوید خبیث! خود مغیرةبنشعبه یک چیز عجیبی است؛ یک مرد فاسدِ رذلِ بیمحابا، مفسدِ گناهکارِ عجیبی است. «جِئتُ مِن عِندِ اَخبَثِ النّاسِ»[17] خبیثترین مردم است معاویه. گفتم مگر قضیه چه بود؟ مغیره قاعدتاً نباید به پسرش میگفت، تا در تاریخ ثبت نشود، اما این از بَس در دلش رنج ایجاد کرده بوده، طاقت نیاورده و مجبور شده به کسی بگوید و خب، البته نزدیکترین کس پسرش بود. گفت وقتیکه با او نشستیم، به من خصوصی گفت: مغیره! ابوبکر مردی از تَیم بود و مدتی حکومت کرد و از بین رفت، نامش هم با او مُرد؛ او مُرد و نامش هم مُرد، جز اینکه حالا کسی بهعنوان یک مسئلۀ تاریخی اسمش را بیاورد. عمر مردی از عَدی بود، ده سال حکومت کرد، عدل کرد، داد کرد، چه کرد، اینهمه زحمت کشید، اینهمه جنگ کرد، جهاد کرد و مانند اینها، او هم مُرد، نامش هم با او مُرد، مگر اینکه کسی گاهی بگوید عمر. اما این مردِ هاشمی هر روزی پنج نوبت بر سر منارهها باید مردم اسمش را بیاورند. معاویه به پیغمبر حسودی میکند که چرا باید اسم محمد را بر سر منارهها روزی پنج بار بیاورند. بعد میگوید وقتی این حرف را زد، رویش را کرد به من و گفت: مغیره! من هرچه فکر میکنم، هیچ راهی جز این نمیبینم که این نام را در زیر انبوه دروغها و اباطیل دفن کنیم؛ «اِلّا دَفناً دَفناً». دو بار هم کلمۀ دفن را میگوید. یکچنین آدمی است. شما فکر میکنید که خیلی به مصلحت بود که امام حسن خود را به کشتن بدهد و دیگران را به کشتن بدهد و میدان را برای این باز بگذارد؟ (51/1/25) لذا امام حسن هرگز این راه را انتخاب نمیکرد. (65/3/4)
مطلب [دیگر] این است که امام حسن مجتبی وقتیکه نگاه کرد به وضع لشکر خودش و وضع کوفه و شرایط اجتماعی و سیاسی، فهمید که اگر حالا جنگ را تمام کرد، تمام کرده ـ به همان ترتیبی که حکومت را تسلیم کند به معاویه ـ اگر حالا جنگ را تمام نکند، یک سال دیگر، دو سال دیگر، پنج سال دیگر، ده سال دیگر هم این جنگ ادامه پیدا بکند، نتیجه باز همین است. یعنی با شیوههایی که امام حسن داشت، شیوههای الهی و علوی، و شیوههایی که معاویه داشت، شیوۀ خریدن دلها و جانهای مردم با پول، و با ضعف ایمانی که در مردم بود و با خستگی که مردم کوفه داشتند، اگر ده سال دیگر هم امام حسن میجنگید، آخرش همین بود؛ یعنی باز مجبور بود تسلیم معاویه بشود، منتها ده سال دیرتر. خب، در این ده سال بر سر امت اسلامی چه میآمد؟ هزاران نفر کشته میشدند، هزاران نفر از بین میرفتند، نارضاییها علیه امام حسن بیشتر میشد. خب، این وجهی نداشت که امام حسن مجتبی درحالیکه یقین دارد، میداند، میبیند که شرایط بههیچوجه نویدی نمیدهند نسبت به آینده، پافشاری کند، اصرار کند، عدۀ بیشتری کشته بشوند.
روایتی از رسول اکرم هست، البته روایاتی هست با یک مضمون واحد، الفاظش هم خیلی نزدیک به هم است، که رسول اکرم فرمودند: امید میرود که خدای متعال بهوسیلۀ این پسرم که اسم او را هم در این روایت سید گذاشتند: «اِنَّ ابنی هَذا سَیِّدٌ لَعَلَّ الله َ یُصلِحُ بِهِ بَینَ فِئَتَینِ مِنَ المُسلِمِینَ»[18] بین دو گروه از مسلمانها را صلح بدهد؛ یعنی اگر چنانچه این اقدام امام حسن نبود و این جنگ ادامه پیدا میکرد، ده سال دیگر، بازهم کشتار بیشتر و ویرانی بیشتر و ضایعات بیشتر؛ آخر هم همین نتیجه. خب، باید صلح کند. این حرف نکتۀ بسیار درست و دقیقی است، کسی که در زندگی امام حسن و تاریخ دوران چند ماهۀ خلافت آن حضرت و وضع کوفۀ آن روز تأمل کرده باشد، هیچ شک نمیکند که همین است. واقعاً اگر امام حسن ده سال دیگر هم ادامه میداد، آخرش همین بود. (68/2/11) راه این بود؛ فعلاً که نیرو ندارد، کار را به متارکه بکشاند و در بلندمدت، نهفقط از آن دشمنی که آن روز روبهرویش بود، بلکه از جریان خصمانۀ علیه اسلام، آنچنان دماری از روزگار اینها دربیاورد که تا همیشه بدنام بمانند. (65/3/4)
امام مجتبی، آن بازماندۀ دودمان پیغمبر و خاندان هاشمی، صلح را پذیرفت، برای اینکه بتواند سر پُستش بایستد. قبول کرد با معاویه مخاصمه را ترک کند و جنگ را به ظاهر متوقف کند، برای اینکه بتواند سر پُست و سر کارش، یعنی دیدبانی اسلام و حفاظت از قرآن و هدایت نسلهای آیندۀ تاریخ بماند؛ برای اینکه بتواند این [کار] را در موقع خود و آنچنانکه باید، انجام بدهد. البته این قبول صلح برای او خیلی رنج داشت، خیلی زحمت داشت، خیلی اعتراضها را بهسوی او باز کرد، خیلیها را نسبت به او بدبین کرد، خیلی رنجها ـ که البته درمقابل این رنج اولی کوچکند، اما برای انسانها غیر قابل تحملند ـ بر او تحمیل کرد، و بالاخره هم او جان خودش را در این راه داد و بعد از ده سال امام را مسموم کردند.
اینها هست، اما این مسائل همهاش برای امام مجتبی حلشده است. برای او خیلی آسان است که تهمت و افترا و اعتراض و نقد و ایراد و اِشکال را از دوستان، و فحش را از دشمنان بشنود، اما کار خودش را کرده باشد، خلأ زمان خود را پر کرده باشد؛ وظیفهای را که به عهدۀ اوست، در آن نقطۀ حساس تاریخ، بهنحو اکمل انجام داده باشد، و زمینه را برای شورشها و انقلابها و فعالیتهای بعدی فراهم کرده باشد؛ و خلاصه، واقعهای را مثل واقعۀ کربلا تدارک دیده باشد. و تکرار میکنم که اگر صلح امام مجتبی علیهالسلام نبود، واقعۀ کربلا هم نبود، واقعۀ «فَخّ» هم نبود، واقعۀ «زید» هم نبود، وقایع تاریخ پرافتخار دودمان هاشمی هم در طول حکومت بنیامیه و بنیعباس، نبود. و این صفحات روشن تاریخ که هرکدام نقشی دارند در روشنگری چهرۀ واقعی اسلام، اینها [هم] هیچکدام نبود. و امروز اسلام اگر بود، اسلامِ معاویه بود؛ قرآن اگر بود، قرآن معاویه بود؛ و اسلام اگر پیغمبری داشت، آن پیغمبر به نام معاویه شناخته میشد؛ و بقیۀ اسمها، اسمهایی منزوی بودند در گوشه و کنار تاریخ. (51/1/24)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه انبیا/ آیه 111
۲.امام سجاد در پاسخِ تهدید ابنزیاد میفرمایند: «اَ ما عَلِمتَ اَنَّ القَتلَ لَنَا عادَةٌ وَ کَرامَتَنَا الشَّهَادَةُ». (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسین/ باب39 / حدیث1)
۳.(عدم) نیستشدن، نابودی
۴.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیعبدالله الحسین/ فصل فی مکارم اخلاقه
۵.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / حدیث2
۶.صلح امام حسن، پرشکوهترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 262
۷.(غیر) برآشفتن، خشمگرفتن
۸.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 13، «مفاد صلحنامۀ امام حسن علیهالسلام با معاویه» را مطالعه کنید.
۹.(طوع) موردِ اطاعت، فرمانبردهشده
۱۰.برابر، عوض
۱۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 14، «دفاع امام حسن علیهالسلماا از حق سعیدبناَبیسَرح» را مطالعه کنید.
۱۲.شیر را بچه همی ماند بدو / تو به پیغامبر به چه مانی بگو (مثنوی معنوی/ دفتر دوم)
۱۳.صلح امام حسن، پرشکوهترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 203
۱۴.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 15، «مالکبننویره» را مطالعه کنید.
۱۵.مرحوم شیخ صدوق در کتاب عللالشرائع مینویسد: «معاویه، عمروبنحُرَیث، اَشعَثبنقیس، و حُجربنحارث و شَبَثبنرِبعی را فریب داد و برای هر یک از ایشان جاسوسی گماشت و گفت: هرکس حسنبنعلی را بکُشد، مبلغ دوهزار درهم و یک لشکر از لشکرهای شام و یکی از دخترانم را به او جایزه خواهم داد. هنگامیکه این توطئه به گوش امام حسن علیهالسلماا رسید، زیر لباسهای خود زره پوشید، از آن مردم بر حذر بود و جز با پوشیدن زره برای نماز حاضر نمیشد. در آن هنگامیکه امام حسن مشغول نماز بود، یکی از آنان تیری به جانب آن بزرگوار پرتاب کرد، ولی چون زره بر تن داشتند، مؤثر واقع نشد. موقعی که آن حضرت به ساباط مدائن رسید، یکی از ایشان خنجر مسمومی به ران مبارک امام حسن زد.» (عللالشرائع/ باب 160 السبب الداعی للحسن الی موادعة معاویة)
۱۶.سوره مبارکه احزاب/ آیه 40، «محمد پدر هیچیک از مردان شما نیست.»
۱۷.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ ابواب ما جری بعد قتل عثمان/ باب 17/ حدیث 443
۱۸.صلح امام حسن، پرشکوهترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 254