خداوند متعال نعمت بزرگ خدمت در جمهوری اسلامی را به ما ارزانی داشته است و ما وظیفهی شکرگزاری آن را داریم. میدانِ امروز که بحمداللَّه سرشار از ابتکارات بود و جلوههای زیبای نمادین در آن، سرتاسر مراسم و برنامهها را فرا گرفته بود، یک نمونهای از پیام انقلاب اسلامی به ما، شما و همهی نسلهای آینده است. خداوند متعال در قرآن میفرماید: «انّ الّذین یبایعونک انّما یبایعون اللّه»؛ آنهائی که در راه اسلام با پیغمبر بیعت کردند، در واقع با خدا بیعت کردند. «ید اللّه فوق ایدیهم»؛ آن دستی که برای بیعت بر روی دست آنها قرار گرفت - که دست پیغمبر بود - در واقع دست خداست. بیعت با اسلام، بیعت با دین، بیعت با مأموریت و مسئولیت الهی، چنین بیعتی است. انسان، با خدا بیعت میکند. بعد میفرماید: «فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه»؛ هر کسی که این بیعت را بشکند، به زیان خود اقدام کرده است. «و من اوفی بما عاهد علیه اللَّه فسیؤتیه اجرا عظیما» ؛[1] اما آن کسانی که بر این پیمان وفا میورزند و پایداری میکنند، پاداش بزرگ خود را از خدای متعال دریافت خواهند کرد. این پاداش، فقط پاداش در آخرت نیست - اگرچه پاداش آخرت آنقدر باعظمت و پرمغز و پرمعناست که ذهن دنیائی و مادی ما قادر به فهم آن نیست - این پاداش در دنیا هم هست. پاداش آن کسانی که در راه خدا با بیعت الهی حرکت میکنند، پایداری میکنند، عزت است، سرافرازی است، آزادگی است، بزرگواری است.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
پیمان مردم با پیامبر (ص) و امام و جایگاه آن در زمامداری.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در اولین کنگره بینالمللی نهجالبلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۹۱۳۶۰۱۳۹۹
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
بیعت یعنی اینکه شما تحت امر ما هستید، ما میآییم آنجا به این شرط؛ بعد هم که پیغمبر اکرم وارد شد به مدینه، اوّلکاری که کرد، تشکیل قدرت سیاسی و اجتماعی بود؛ یعنی تشکیل حکومت داد؛ این بنابراین یکی از لوازم کار نبوّت است. البتّه پیغمبران دشمنان زیادی دارند: وَ کَذٰلِکَ جَعَلنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰطینَ الاِنسِ وَ الجِنّ،[11] وقتی که حکومت تشکیل میدهند، دشمن خارجی هم به اینها اضافه میشود؛ با تشکیل حکومت، غیر از دشمنان داخلی، دشمن خارجی هم اضافه میشود؛ این معلوم است؛ برای خاطر اینکه دشمن خارجی اگر چنانچه عالَم سیاست نباشد و قدرت سیاسی وجود نداشته باشد، خیلی اهمّیّت نمیدهد؛ هر حرفی که کسی بزند، خیلی دنبالش نمیرود؛ وقتی به قدرت سیاسی رسید، آن وقت دشمن خارجی، آن کسی که مخالف با عدالت است، آن کسی که مخالف با آزادی است، آن کسی که مخالف با حقّ هر انسانی برای خوب زندگی کردن و مستقل زندگی کردن است، طبعاً مخالفت میکند...یک تفاوت دیگر این است که امام حسین علیهالسلام ازطرف یزید زیر فشار قرار گرفت برای بیعت؛ به فرماندار مدینه نوشت که باید بر حسینبنعلی سخت بگیری تا بیعت کند. بیعت یعنی چه؟ بیعت یعنی امضای خلافت آن شقیِ خبیثی که رأس کار است. امام حسین گفت: «لا وَ اللهِ لا اُعطیکُم بِیَدی اِعطاءَ الذَّلیلِ»[4] من دست خودم را ذلیلانه در دست شما نمیگذارم؛ یعنی بیعت نمیکنم. «وَ مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَهُ»[5] مثل من با [مثل] یزید بیعت نمیکند. خب، چون فشار بود برای بیعت، که تا آن ساعتِ آخر هم ابنسعد و اینها که آمدند، میگفتند یا بیعت یا قتال؛ تا آخر هم منصرف نبودند. اما امام حسن چه؟ امام حسن بههیچوجه برایش مسئلۀ بیعت با معاویه مطرح نبود؛ در قرارداد آتشبس یا صلحی که بین امام حسن و معاویه نوشته شد، یکی از شرایط این بود که امام حسن به معاویه، امیرالمؤمنین نگوید، با او بیعت نکند، معاویه حق تعیین جانشین نداشته باشد. در بعضی از روایات [آمده]، بعد از معاویه، امام حسن به خلافت برسد، بعد امام حسین برسد.[6] این چقدر متفاوت است با آن! خب بله، اگر امام حسن هم زیر فشار قرار میگرفت که باید بیعت کنی، وضع فرق میکرد.شاهدها (۱۹ پاراگراف)
بیعت با اسلام و مسئولیت الهی بهمنزلهٔ بیعت با خدا
… را فرا گرفته بود، یک نمونهای از پیام انقلاب اسلامی به ما، شما و همهی نسلهای آینده است. خداوند متعال در قرآن میفرماید: «انّ الّذین یبایعونک انّما یبایعون اللّه»؛ آنهائی که در راه اسلام با پیغمبر بیعت کردند، در واقع با خدا بیعت کردند. «ید اللّه فوق ایدیهم»؛ آن دستی که برای بیعت بر روی دست آنها قرار گرفت - که دست پیغمبر بود - در واقع دست خداست. بیعت با اسلام، بیعت با دین، بیعت با مأموریت و مسئولیت الهی، چنین بیعتی است. انسان، با خدا بیعت میکند. بعد میفرماید: «فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه»؛ هر کسی که این بیعت را بشکند، به زیان خود اقدام کرده است. «و من اوفی بما عاهد علیه اللَّه فسیؤتیه اجرا عظیما» ؛[1] اما آن کسانی که بر این پیمان وفا میورزند و پایداری میکنند، پاداش بزرگ خود را از خدای متعال دریافت …تجدید بیعت با انقلاب و امام خمینی بهمنزلهٔ بیعت با پیامبر
… ناامیدی از بین خواهد رفت. امروز یکی از کارهای مهمّ دشمنان ایجاد ناامیدی و تزریق ناامیدی است؛ در بخشهای مختلف جوان را ناامید کنند، پیر را ناامید کنند، انقلابی سابق را ناامید کنند. این آرامش و سکینهی الهی، امید به انسان میدهد. بیعت با پیغمبر اینجوری است. شما امروز وقتی با انقلاب بیعت میکنید و بیعتتان را تازه میکنید و تجدید میکنید، با پیغمبر بیعت کردید. آنکسی که امروز با امام خمینی بیعت میکند، با پیغمبر بیعت کرده. وقتی شما خطّ انقلابی امام را زنده نگه میدارید و نمیگذارید مندرس بشود، نمیگذارید رنگ کهنگی بگیرد، در واقع با پیغمبر بیعت کردید؛ با پیغمبر که بیعت کردید، آنوقت: اَنزَلَ اللهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسولِه وَ عَلَی المُؤمِنینَ؛[6] [این] در یک آیهی دیگر [است]؛ در این آیه: فَاَنزَلَ السَّکینةَ عَلَیهِم؛ خدای متعال آرامش را به دلها خواهد داد. وقتی آرامش داشتید، اطمینان قلب داشتید، آنوقت در …لزوم پاسداشت بیعت و زیان پیمانشکنان
… نشدیم - این نسل توانائیهای بیپایانی دارد. این نسل خیلی کارها میتواند بکند. ما هنوز نفس گرم امام را پشت سر کارهامان داریم. آن ارادهی قوی، آن عزم راسخ، آن نگاه خدائی و حکمتآمیز به مسائل کشور و مسائل جامعه، هنوز در بین ما زنده است؛ به یک معنا امام زنده است. بیعتی که با امام کردیم، با انقلاب کردیم، این بیعت را باید پاس بداریم. آن کسانی که بیعت با امام را، بیعت با انقلاب را، بیعت با جمهوری اسلامی را میشکنند، به خودشان ضرر میزنند: «فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه و من اوفی بما عاهد علیه اللَّه فسیؤتیه اجرا عظیما». این بیعت را ما باید حفظ کنیم، نگه داریم. و به برکت این بیعت نسل کنونی - که خوشبختانه کشور ما سرشار از جوان و نشاط جوانی است - خیلی کارهای بزرگ را میتوانیم انجام بدهیم. یک نمونهاش این مسئلهی انرژی هستهای است که شما ببینید ملت ایران دنیا را متوجه خود کرده. درست است که سیاستمدارها و تبلیغاتچیها …انتخاب آگاهانه بهمنزلهٔ بیعت مجدد با نظام اسلامی
… خریدن افراد ضعافالنّفوس و مانند اینها رأیى را درست میکنند براى یک کسى، براى یک جناحى، براى گروهى، حزبى ــ که در دنیا معمول است؛ در خیلى از کشورهاى دنیا ــ اینها باید نباشد؛ یعنى واقعاً مردم آگاهانه فکر کنند، انتخاب کنند و این انتخاب خودشان را اعلام بکنند؛ این میشود آن شکل صحیح اسلامى که هر کسى آگاهانه به یک نحوى با نظام دارد بیعت میکند؛ خود این بیعتى است با نظام اسلامى؛ وقتى که به شکل صحیحى انجام بگیرد، حقیقتاً بیعت مجدّدى است که آن شخص دارد انجام میدهد و این بسیار چیز مهم و خوبى است. آموزشوپرورش هم در آن حدّى که به عهدهى او است، چه رسماً، چه مِن غیر رسمٍ،[9] و به خاطر حضورش در قشرهاى مردم، در بین جوانها، در میان خانوادهها، میتواند نقشهایى بیش از آنچه رسماً معیّن شده داشته باشد؛ در همهى این بخشها انشاءالله کوشش بشود، یعنى شما …وابستگی مشروعیت یا فعلیت زمامداری به بیعت مردم در نظام اسلامی
… میدهد، مورد قبول و پذیرش قرار گرفته. لذا شما میبینید که امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) با اینکه خود را از لحاظ واقع منصوب پیغمبر و صاحب حق واقعی برای زمامداری میداند، آنوقتی که کار به رأی مردم و انتخاب مردم میکشد، روی نظر مردم و رأی مردم تکیه میکند. یعنی آن را معتبر میشمارد و بیعت در نظام اسلامی یک شرط برای حقانیت زمامدارىِ زمامدار است. اگر یک زمامداری بود که مردم با او بیعت نکردند، یعنی آن را قبول نکردند، آن زمامدار خانهنشین خواهد شد و مشروعیت ولایت و حکومت به بیعت مردم وابسته است یا بگوئیم فعلیت زمامداری و حکومت به بیعت مردم وابسته است. آنوقتی که بعد از قتل عثمان مردم آمدند اطراف خانهی امیرالمؤمنین را گرفتند، امیرالمؤمنین خطاب به مردم نفرمود که شما چه کارهاید؟ رأی شما چه تأثیری دارد؟ فرمود: «دعونی و التمسوا غیری»؛[2] وقتی میخواست استنکاف کند از قبول خلافت و زمامداری، به مردم گفت من را رها …بیعت، منجزکنندهٔ حق خلافت و شرط رسیدن به ولایت امر
… علی ما بایعوهم علیهم فلم یکن للشاهد عن یختار و لا للغائب عن یرد و انما الشوری للمهاجرین و الانصار فان اجتمعوا علی رجلٍ و سموه اماماً کان ذلک لله رضی»[5] اگر مهاجر و انصار جمع بشوند و کسی را پیشوای خود بدانند و به امامت او گردن بنهند خدا بر این راضی است. بیعت منجز کنندهی حق خلافت است؛ آن ارزشها آن وقتی میتواند فعلاً و عملاً کسی را به مقام ولایت امر برساند که مردم هم او را بپذیرند و قبول کنند، که این مسأله در باب نقش مردم در حکومت باز مورد توجه قرار میگیرد.بیسابقه بودن بیعت همگانی و بیمخالف با امیرالمؤمنین (ع) پس از پیامبر (ص)
یعنی حتی یک نفر از بین آن جمعیت انبوهی که در مسجد پیغمبر در مدینه جمع شده بودند، مخالفت نکرد؛ یکچنین چیزی در تمام دوران بیستوپنج سال بعد از پیغمبر پیش نیامده بود. هیچوقت با هیچکدام از خلفای سهگانۀ قبل از امیرالمؤمنین، اینهمه جمعیت بهاتفاقِ کلمه بیعت نکرده بودند. در قضیۀ ابیبکر، سقیفۀ بنیساعده بود، یک عدهای دور هم جمع شدند، ده بیست نفر آدم بودند. اختلافات زیادی هم شد، بحثهای زیادی هم شد، حتی کار به کتککاری هم کشید، گریبان هم را گرفتند، دعوا کردند[6]، چه کردند تا بالاخره چهار پنج نفر، پنج شش نفر با ابوبکر بیعت …هجوم بیسابقهٔ مردم برای انتخاب امیرالمؤمنین (ع) به حکومت
… دست آن کسی را که مورد بیعت بود، میگرفتند و دست میدادند به او و بیعت میکردند ـ دستش را گرفتند، بهزور کشیدند که ما با تو بیعت کنیم. حضرت دستش را کشید عقب؛ اصرار کردند. حضرت گفت نه، من قبول نمیکنم. فریاد مردم بلند شد که یا علی ما را تنها نگذار و قبول کن. (65/3/9) علی علیهالسلام میگوید: «فَمَا راعَنی اِلّا وَ النّاسُ کَعُرفِ الضَّبُعِ اِلَیَّ یَنثالونَ عَلَیَّ مِن کُلِّ جانِبٍ حَتّی لَقَد وُطِئَ الحَسَنانِ وَ شُقَّ عِطفایَ»[8] من ناگهان دیدم انبوه مردم بعد از قتل عثمان گرد آمدند اطراف من و میخواهند من را به حکومت انتخاب بکنند. تا آن روز یکچنین جمعیت عظیمی برای انتخاب خلیفۀ مسلمانان در اول امر جمع نشده بود و یکچنین پیشنهاد عمومی به کسی نشده بود. علی علیهالسلام اولکسی بود که جماعت عظیم مسلمانان گرد آمدند، از او درخواست کردند که حکومت را قبول بکند. میفرماید که آنقدر مردم اطراف من جمع شدند که امام حسن و امام حسین ـ که دو جوان بودند ـ کوبیده شدند، ازبس مردم فشار آوردند؛ و لباسم پاره شد.شرط حقانیت و فعلیت زمامداری در نظام اسلامی
بیعت در نظام اسلامی، یک شرط برای حقانیت زمامداری زمامدار است. اگر یک زمامداری بود که مردم با او بیعت نکردند، یعنی آن را قبول نکردند، آن زمامدار خانهنشین خواهد شد. فعلیت زمامداری و حکومت، به بیعت مردم وابسته است. بعد از قتل عثمان که مردم آمدند اطراف خانۀ امیرالمؤمنین را گرفتند، امیرالمؤمنین خطاب به مردم نفرمود که شما چهکارهاید؟ رأی شما چه تأثیری دارد؟ وقتی میخواست استنکاف کند از قبول خلافت و زمامداری، فرمود: «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[10]، به مردم گفت من را رها …اصل اسلامی پذیرفتهشده، لازم شمردهشده حتی در خلافت بنیامیه و بنیعباس
… اَبابَکرٍ وَ عُمَرَ»[11] یعنی تو چرا درمقابل من میایستی و تسلیم نمیشوی، درحالیکه همان مردمی که با ابوبکر و عمر بیعت کرده بودند و تو بهخاطر بیعت آن مردم خلافت آنها را قبول داری، همان مردم با من هم بیعت کردند؟ یعنی مشروعیتدادن به رأی مردم و بیعت مردم. این یک اصل اسلامی است؛ لذا بیعت یکی از چیزهای اصلی بود. اگر کسی بهعنوان خلیفه انتخاب میشد، مردم اگر بیعت نمیکردند، هیچ الزامی نبود که دیگران او را خلیفه بدانند. حتی آن زمانهایی که خلافت جنبۀ صوری هم به خودش گرفته بود، یعنی در دوران بنیامیه و بنیعباس، آن روز هم باز بیعتگرفتن از مردم را لازم میدانستند. حالا وقتیکه یک حکومت قلدرمآبانه و جبارانه بر مردم بخواهد حکومت کند، بیعتگرفتن را هم اجباری میکند یا در بیعت هم تقلب میکند. اصل بیعت، یک اصل پذیرفته شده است.لزوم اطاعت اقلیت از منتخب اکثریت و تردید در وجوب بیعت آنان
البته وقتی همۀ مردم، اکثریت مردم، با کسی بیعت کردند و درحقیقت او را به زمامداری پذیرفتند، دیگران باید تسلیم او بشوند. شاید بیعت دراینصورت هم اجباری نباشد. من فرصت نکردم تحقیق کنم اطراف این قضیه، که آیا برای آن اقلیت که مخالف زمامداری این حاکم یا این خلیفه هستند، واجب است که بیعت بکنند یا واجب نیست. آنچه مسلّم است وقتی اکثریت یک نفری را به امامت و خلافت انتخاب میکردند، دیگران ملزم بودند که اطاعت کنند، اما بیعت هم لازم بود یا نه، معلوم نیست. لذا وقتیکه امیرالمؤمنین به خلافت انتخاب شدند و مردم گروهگروه آمدند بیعت کردند با امیرالمؤمنین، یک عدهای بیعت نکردند. امیرالمؤمنین فرمود رؤسای آن عده را، شخصیتهای سرشناس را آوردند. پرسید شما چرا بیعت نمیکنید؟ یکییکی از اینها سؤال کرد. هرکدام جوابی دادند. …معنای بیعت بهعنوان امضای خلافت حاکم
..یک تفاوت دیگر این است که امام حسین علیهالسلام ازطرف یزید زیر فشار قرار گرفت برای بیعت؛ به فرماندار مدینه نوشت که باید بر حسینبنعلی سخت بگیری تا بیعت کند. بیعت یعنی چه؟ بیعت یعنی امضای خلافت آن شقیِ خبیثی که رأس کار است. امام حسین گفت: «لا وَ اللهِ لا اُعطیکُم بِیَدی اِعطاءَ الذَّلیلِ»[4] من دست خودم را ذلیلانه در دست شما نمیگذارم؛ یعنی بیعت نمیکنم. «وَ مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَهُ»[5] مثل من با [مثل] یزید بیعت نمیکند. خب، چون فشار بود برای بیعت، که تا آن ساعتِ آخر هم ابنسعد …زیان شکستن بیعت با خدا و پیامبر متوجه خود انسان
… در این آیهی شریفه: «ان الّذین یبایعونک انّما یبایعون اللَّه ید اللَّه فوق ایدیهم فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه و من اوفی بما عاهد علیه اللَّه فسیؤتیه اجرا عظیما».[2] خب این درس است دیگر؛ این درس واضحی است برای زندگی ما. «فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه»؛ اگر قراردادی را که با پیغمبر گذاشتید، با اسلام گذاشتید، بیعتی را که با خدا کردید، به هم زدید، نقض عهد کردید، علیه خودتان کار کردید. «فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه»؛ شکستن بیعت خدا و پیغمبر، علیه ماست؛ علیه خدا و پیغمبر نیست. آنها ضرری نمیکنند. «و من اوفی بما عاهد علیه اللَّه فسیؤتیه اجرا عظیما»؛ اما اگر وفا کردیم به این قراردادی که با خدا و پیغمبر گذاشتیم، به نفع خودمان کار کردیم؛ پاداش عظیمی خود ما از خدای متعال خواهیم گرفت. این پاداش، نگفتند که در آخرت است، نگفتند بهشت است؛ بخش …تعیین پذیرش فرمانروایان در احکام اسلام
ما در جمهورى اسلامى ایران همّت خود را گذاشتهایم تا این پایههاى اساسى را مستحکم کنیم. ما از مردمسالارى که متّخذ از اسلام و حکم اسلام است، عدول نخواهیم کرد. اسلام هم پذیرش فرمانروایان را در احکامى مثل بیعت مشخّص و روشن کرده است. ما این را از بُندندان قبول داریم؛ ما این را از غرب نگرفتهایم؛ این متعلق به ماست؛ متعلق به اسلام است. بنابراین ما پاى این ایستادهایم.به قدرت نرسیدن حاکم بدون بیعت مردم، حتی امیرالمؤمنین (ع)
… شکل نمیگیرد. بنابراین، وجود حکومت دینی در یک کشور، به معنای تدیّن مردم است؛ یعنی مردم این حکومت را خواستند، تا این حکومت بیاید. وقتی که ما میگوییم حکومت دینی -که جمهوری اسلامی هم براساس احکام و تعالیم الهی است- آیا معنایش این است که مردم هیچ کارهاند؟ نه. اگر مردم با حاکمی بیعت نکنند و او را نخواهند -ولو امیرالمؤمنین علیهالسّلام باشد- او سرِ کار خواهد آمد؟ در جمهوری اسلامی که نقش مردم واضح است.بیعت اهل یثرب با پیامبر برای کاری جمعی، نشانهٔ هدف او
… به حبشه که از زیر بار شکنجه فرار میکردند، در بطن[12] خود، این مقصود را هم داشت که پیغمبر ببیند آیا در حبشه زمینه براى ایجاد آنچنان جامعهاى فراهم است یا نه؛ یعنى پیغمبر میگشت دنبال یک نقطهاى که در آنجا بتواند جامعهى اسلامى و نظام اسلامى را تشکیل بدهد. و اینجا بود که سعادت الهى نصیب اهل یثرب شد و اُوس و خزرج با تفصیلى که در تاریخ هست، در طول سه سال، پىدرپى در دو موسمِ حج آمدند پیش پیغمبر، اسلام آوردند و با پیغمبر بیعت کردند. خود این بیعت نشاندهندهى هدف پیغمبر است؛ یعنى [بیعت] آن کسانى که ایمان مىآورند فقط [اظهار] ایمان نیست، بیعت است براى یک کار عظیم؛ یک کار دستهجمعى را میخواهند با هم انجام بدهد. این همان نکتهى اساسىای است که بسیارى از مسلمانهاى دنیا، حتّى امروز هم از آن غافلند؛ بسیارى از دانشمندان اسلامشناس و فقیه و مورّخ در سطح جوامع جهانى از آن غافلند؛ بسیارى از مسلمانهاى خود ما در دوران اختناق از آن غافل بودند؛ [یعنی از] این حقیقتى که اصلاً …نشنیدن سخن بدی از آنان دربارهٔ امیرالمؤمنین (ع) در تاریخ
این چند نفر بودند که بیعت نکردند. البته در تاریخ از این چند نفری که اسم آوردیم، ما چیز بدی هم راجعبه امیرالمؤمنین نشنیدیم. اینها [فقط] اسمشان متخلفین از بیعت است. (65/3/91)بیعت به معنای قرار گرفتن تحت امر پیامبر (ص)
بیعت یعنی اینکه شما تحت امر ما هستید، ما میآییم آنجا به این شرط؛ بعد هم که پیغمبر اکرم وارد شد به مدینه، اوّلکاری که کرد، تشکیل قدرت سیاسی و اجتماعی بود؛ یعنی تشکیل حکومت داد؛ این بنابراین یکی از لوازم کار نبوّت است. البتّه پیغمبران دشمنان زیادی دارند: وَ کَذٰلِکَ جَعَلنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰطینَ الاِنسِ وَ …رها کردن معدود بیعتنکنندگان از سوی امیرالمؤمنین (ع)
… کردند. یک تعداد محدودی کمتر از ده نفر فقط ماندند که بعد امیرالمؤمنین فرمود اینها را آوردند توی مسجد و یکی یکی از اینها پرسید که شماها چرا بیعت نکردید؟ عبداللَّهبنعمر تو چرا بیعت نکردی؟ سعدبنابیوقاص تو چرا بیعت نکردی؟ یک چند نفری بودند بیعت نکرده بودند. امیرالمؤمنین از اینها پرسید. هرکدام یک عذری آوردند، یک حرفی زدند. بعضی باز بیعت کردند، بعضی نکردند. حضرت رهایشان کرد رفت. تعداد خیلی محدودی انگشت شمار، بقیهی بزرگان، چهرههای معروف، طلحه، زبیر، دیگران، دیگران، همه با امیرالمؤمنین بیعت کردند.