رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ دوم)

فصل پنجم: امام حسن (سلام‌الله‌علیه)

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

دوران امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام و حادثۀ صلح آن بزرگوار با معاویه، یا آن چیزی که به نام صلح نامیده شد، یک حادثۀ سرنوشت‌ساز و بی‌نظیری بود در کل روند انقلاب اسلامی در صدر اول. ما دیگر نظیر این حادثه را نداشتیم. یک توضیح کوتاهی راجع‌به این جمله عرض کنم و وارد اصل مطلب بشوم. انقلاب اسلام، یعنی تفکر اسلام و امانتی که به نام اسلام، خدای متعال فرستاد برای مردم، در دورۀ اول، یک نهضت بود، یک حرکت بود. در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابی خودش را نشان داد و آن هنگامی بود که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله این فکر را در مکه اعلام کردند و دشمنانِ تفکر توحید و اسلام، درمقابل آن صف‌آرایی کردند؛ برای اینکه نگذارند این فکر پیش برود. و پیغمبر با نیرو‌گرفتن از عناصر مؤمن، این نهضت را سازماندهی کرد و یک مبارزۀ بسیار هوشمندانه و قوی و پیشرو را در مکه به‌وجود آورد. و این نهضت، این مبارزه، سیزده سال طول کشید؛ این دورۀ اول.

بعد از سیزده سال، با تعلیمات پیغمبر، با شعارهایی که داد، با سازماندهی‌ای که کرد، با فداکاری‌ای که شد، با مجموع عواملی که وجود داشت، این تفکر، شد یک حکومت، یک نظام، تبدیل شد به یک نظام سیاسی؛ به نظام زندگی یک ملت و یک امت؛ و آن هنگامی بود که رسول خدا تشریف آوردند به مدینه و آنجا را پایگاه خودشان قرار دادند و حکومت اسلامی را در آنجا گستردند و اسلام از شکل یک نهضت، تبدیل شد به‌شکل یک حکومت؛ این دورۀ دوم. و این ادامه پیدا کرد تا دوران زندگی نبی اکرم ـ ده سالی که آن بزرگوار حیات داشتند ـ و بعد از ایشان، دوران خلفای چهارگانه تا زمان امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام و تا خلافت آن بزرگوار که شش ماه تقریباً طول کشید، اسلام به‌شکل حکومت، ظاهر شد. همه‌چیزِ یک نظام اجتماعی را هم داشت؛ حکومت داشت، ارتش داشت، کار سیاسی داشت، کار فرهنگی داشت، کار قضایی داشت، روابط اقتصادی مردم را تنظیم می‌کرد و اگر به همان شکل پیش می‌رفت قابل بود که گسترش پیدا کند که تمام روی زمین را هم بگیرد؛ یعنی اسلام نشان داد که این قابلیت را هم دارد.

در دوران امام حسن، یک جریان مخالفی آن‌چنان رشد کرد که به‌صورت یک مانع توانست ظاهر بشود. البته این جریان مخالف، در زمان امام مجتبی به‌وجود نیامده بود، سال‌ها قبل به‌وجود آمده بود. اگر کسی بخواهد یک‌قدری دور از ملاحظات اعتقادی و صرفاً متکی به شواهد تاریخی حرف بزند، شاید بتواند ادعا کند که این جریان، حتی در دوران اسلام به‌وجود نیامده بود؛ بلکه ادامه‌ای بود از آنچه که در دوران نهضت پیغمبر ـ یعنی دوران مکه ـ وجود داشت. زیرا بعد از آنکه خلافت به دست بنی‌امیه رسید، یعنی زمان عثمان ـ چون عثمان از بنی‌امیه بود ـ نقل کرده‌اند تواریخ ـ تواریخ سنی و شیعه، هر دو! اینها مسائل اعتقادی نیست و از دیدگاه اعتقادی اصلاً ما بحث نمی‌کنیم؛ یعنی من خوش ندارم از آن دیدگاه مسائل را بررسی کنم؛ فقط تاریخی ـ در یک مجلسی ابوسفیان که نابینا هم شده بود آن‌وقت، با دوستانش دور هم نشسته بودند. ابوسفیان بعد از آنکه خاطرجمع شد که در جلسه آدم بیگانه‌ای نیست ـ پرسید: چه کسانی در جلسه هستند؟ گفتند فلانی، فلانی، فلانی. فهمید همه خودی هستند ـ خطاب کرد به آنها گفت: «تَلَقَّفوها تَلَقُّفَ الکُرَةِ»[1]. مثل توپ، این را به هم پاس بدهید، نگذارید از دست شما خارج بشود. خب، ابوسفیان البته آن‌وقت مسلمان بود، اسلام آورده بود، منتها اسلامِ بعد از فتح یا مشرِف به فتح؛ اسلامِ دوران غربت نبود، اسلامِ بعد از قدرتِ اسلام بود، نه اسلامِ زمان ضعف اسلام. خب این جریان، در زمان امام حسن مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام به اوج خودش رسید، اوج قدرت؛ و همان جریانی بود که به‌شکل معاویةبن‌ابی‌سفیان، درمقابل امام حسن مجتبی ظاهر شد. این جریان، معارضه را شروع کرد؛ راه را بر حکومت اسلامی ـ یعنی اسلام به‌شکل حکومت ـ بُرید و قطع کرد و مشکلات فراهم کرد؛ تاآنجایی‌که عملاً مانع از پیشرَوی آن جریانِ حکومت اسلامی شد؛ مانع شد!

در باب صلح امام حسن علیه‌السلام این مسئله را بارها گفتیم و در کتاب‌ها نوشتند که اگر خود امیرالمؤمنین هم به‌جای امام حسن مجتبی بود و در آن شرایط قرار می‌گرفت ممکن نبود کاری بکند، غیر از آن کاری که امام حسن کرد. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید امام حسن، فلان گوشۀ کارش سؤال‌برانگیز است. نه، کار آن بزرگوار، صددرصد منطبق بود بر استدلال منطقی غیر قابل تخلف. در بین آل رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم پُرشورتر از همه کیست؟ شهادت‌آمیزترین زندگی را چه کسی داشته؟ غیرتمندترین آنها درمقابل دشمن، برای حفظ دین چه کسی بوده؟ حسین‌بن‌علی علیه‌السلام بوده دیگر. حسین‌بن‌علی علیه‌السلام با امام حسن در این صلح شریک بودند. امام حسن تنها که صلح نکرد؛ امام حسن و امام حسین کردند؛ منتها امام حسن جلو بود، امام حسین پشت سر او بود و امام حسین علیه‌السلام جزو مدافعین ایدۀ صلح امام حسن بود. وقتی‌که در یک مجلس خصوصی، یکی از یاران نزدیک ـ از این پُرشورها و پُرحماسه‌ها ـ اعتراضی به امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام کرد، امام حسین با او برخورد کردند، «وَ غَمَزَ الحُسَینُ حُجراً».[2] یعنی هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید که اگر امام حسین به‌جای امام حسن بود، این صلح انجام نمی‌گرفت. نه‌خیر، امام حسین با امام حسن بود و این صلح انجام گرفت و اگر امام حسن علیه‌السلام هم نبود و امام حسین علیه‌السلام تنها بود، در آن شرایط، بازهم همین کار می‌شد، صلح می‌شد.

پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ

صلح، عوامل خودش را داشت و هیچ تخلفی و گریزی از آن نبود. آنجا آن روز، شهادت ممکن نبود. مرحوم شیخ راضی آل‌یاسین رضوان‌الله‌تعالی‌علیه در این کتاب «صلح الحسن»[3] ـ که بیست سال پیش بنده آن را ترجمه کردم و چاپ شده ـ ثابت می‌کند که اصلاً جا برای شهادت نبود. هر کشته‌شدنی که شهادت نیست؛ کشته‌شدنِ با شرایطی، شهادت است. آن شرایط نبود در آنجا و اگر امام حسن علیه‌السلام آن روز کشته می‌شدند، شهید نشده بودند، کشته شده بودند. امکان نداشت کسی آن روز بتواند در آن شرایط، حرکت مصلحت‌آمیزی را انجام بدهد که کشته بشود و انتحار[4] نباشد، اسمش شهادت باشد، لذا صلح کرد.

بعد از صلح امام حسن مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام کار به‌شکلی هوشمندانه و زیرکانه تنظیم شد که جریان اسلامی، وارد کانال آلوده‌ای که به نام خلافت ـ و در معنا سلطنت ـ به‌وجود آمده بود، نشود. این، هنرِ امام حسن مجتبی علیه‌السلام بود. امام حسن مجتبی کاری کرد که جریان اصیل اسلام ـ که از مکه شروع شد و به حکومت اسلامی رسید و به زمان امیرالمؤمنین و به زمان خود او رسید ـ در یک مجرای دیگری، جریان پیدا بکند؛ منتها اگر نه به‌شکل حکومت ـ زیرا ممکن نیست ـ لااقل دوباره به‌شکل نهضت. این، دورۀ سوم اسلام است. اسلام، دوباره شد نهضت. اسلام ناب، اسلام اصیل، اسلام ظلم‌ستیز، اسلام سازش‌ناپذیر، اسلام دور از تحریف و مبرّا از اینکه بازیچۀ دست هواها و هوس‌ها بشود این اسلام باقی ماند؛ منتها در شکل نهضت باقی ماند. و از زمان امام حسن علیه‌الصلاةوالسلام دوباره تفکر انقلابی اسلامی که یک دوره‌ای را طی کرده بود و به قدرت و حکومت رسیده بود، برگشت شد یک نهضت؛ البته در این دوره، کار این نهضت، به‌مراتب مشکل‌تر بود از دورۀ خود پیغمبر؛ چرا؟ زیرا شعارها در دست کسانی بود که لباسِ مذهب را بر تن کرده بودند، درحالی‌که از مذهب نبودند؛ مشکلی کار ائمۀ هدی علیهم‌السلام اینجا بود.

البته بنده این‌طور استنباط کردم از مجموع روایات و زندگی ائمه علیهم‌السلام که این بزرگواران، از روز صلح امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام تا آخر یا تا اواخر، دائماً در این صدد بوده‌اند که این نهضت را مجدداً به‌شکل حکومت دربیاورند، روایاتی هم داریم. زندگی ائمه علیهم‌السلام هم ـ طبق تشخیصی که بنده دادم؛ ممکن است بعضی دیگر این را این‌طوری نبینند، طور دیگری ملاحظه بکنند ـ طبق دید من، احساس می‌کنم که این بزرگواران همیشه در صدد بودند تا حکومت را، حکومت علوی را، حکومت اسلامی را مجدداً سر پا کنند. می‌خواستند که نهضت، مجدداً تبدیل بشود به حکومت و جریان اصیل اسلامی، آن جریان اسلامی که دور از آغشته‌شدن و آمیخته‌شدن و آلوده‌شدن به آلودگی‌های هواهای نفسانی است، بیاید روی کار؛ ولی خب کار مشکلی است این کار.

در این دوران دوم نهضت، یعنی دوران خلافت خلفای سُفیانی و مروانی و عباسی، مهم‌ترین چیزی که مردم احتیاج داشتند، این بود که اصالت‌های اسلام را، جرقه‌های اسلامِ اصیل و قرآنی را در لابه‌لای حرف‌های گوناگون و پراکنده ببینند و بشناسند، اشتباه نکنند؛ هوشیاری! بیخود نیست که این‌همه ادیان، بر روی تعقل و تدبر تکیه کردند. بیخود نیست که در قرآن کریم، این‌همه روی تفکر انسان‌ها، تعقل انسان‌ها، تدبر انسان‌ها تکیه شده؛ آن‌هم دربارۀ اصلی‌ترین موضوعات دین، یعنی توحید. توحید فقط این نیست که بگوییم خدا یک هست و دو نیست. خدایی هست، آن‌هم یکی است. این، صورت توحید است. باطن توحید، یک اقیانوس بی‌کرانه‌ای است که اولیای خدا در آن غرق می‌شوند. توحید، وادی بسیار باعظمتی است؛ اما در چنین وادی باعظمتی، باز از مؤمنین، مسلمین، موحدین خواستند که با تکیۀ به تفکر و تدبر و تعقل، پیش بروند. واقعاً هم عقل و تفکر می‌تواند انسان را پیش ببرد.[5] البته در مراحل مختلف، عقل، تجهیز می‌شود و تغذیه می‌شود به نور وحی و نور معرفت و آموزش‌های اولیای خدا؛ لکن بالاخره عقل است آنکه پیش می‌رود، بدون عقل، نمی‌شود هیچ‌جا رفت.

ملت اسلامی، در تمام دوران چندصدساله‌ای که چیزی به نام خلافت، بر او حکومت می‌کرد تا قرن هفتم ـ تا قرن هفتم خلافت عباسی بود البته بعد از انقراض خلافت عباسی، باز گوشه‌کنار یک چیزهایی به نام خلافت وجود داشت؛ در زمان ممالیک در مصر و تا مدت‌ها بعد هم در بلاد عثمانی و جاهای دیگر ـ در تمام این مدت آن‌چیزی‌که مردم احتیاج داشتند که آن را بفهمند، این بوده که عقل را قاضی کنند، تا بفهمند آیا آنچه در قرآن، کتاب الهی و احادیث مسلّمه راجع‌به اسلام و اولیای امور ازنظر اسلام هست، تطبیق می‌کند با واقعیت موجود یا تطبیق نمی‌کند؟ این خیلی چیز مهمی است.

..دوران خلافت سفیانی و مروانی و عباسی، دورانی بود که ارزش‌های اسلامی از محتوای واقعی خودشان خالی شدند. یک صورت‌هایی باقی ماند؛ محتواها تبدیل شد به محتواهای جاهلی و شیطانی. آن دستگاهی که انسان‌ها را عاقل، متعبد، خاضعِ عندالله و متکبر درمقابل متکبرین می‌خواست تربیت بکند، انسان‌ها را مؤمن، آزاد، دور از آلایش‌ها می‌خواست بسازد ـ که همان دستگاه مدیریت اسلامی بود در زمان پیغمبر؛ بهترینش در زمان پیغمبر بود ـ همین دستگاه، یعنی دستگاه مدیریت تبدیل شد به دستگاهی که انسان‌ها را با تدابیر گوناگون، اهل دنیا و اهل هویٰ و اهل شهوات و اهل تملّق و اهل دوری از معنویات و انسان‌های بی‌شخصیت و انسان‌های فاسق و فاسدی می‌ساخت و رشد می‌داد. در تمام دوران خلافت اموی و عباسی، متأسفانه این‌طور بود.

چیزهایی در کتاب‌های تاریخ نوشتند که بخواهیم آنها را بگوییم، خیلی طول می‌کشد. از زمان خود معاویه هم شروع شد؛ از زمان معاویه. معاویه معروف است ـ یعنی مورّخین معروفش کردند ـ به اینکه آدمی بوده حلیم و باظرفیت؛ اجازه می‌داده در مقابلش مخالفینش حرف بزنند، هرچه می‌خواهند، بگویند. که البته در یک برهه‌ای از زمان در اوایل، همین‌طورها شاید بوده؛ لکن ابعاد دیگر شخصیت او را در کنار این بُعد، کمتر نوشتند؛ اینکه او چطور وادار می‌کرد اشخاص را، رؤسا را، وجوه[6] را، رجال را به اینکه از عقاید خودشان و ایمان خودشان دست بکِشند و در راه مقابلۀ با حق حتی تجهیز بشوند. اینها را خیلی‌ها ننوشتند. البته چرا، بازهم در تاریخ ثبت هست، همین‌هایی که الان ما می‌دانیم، همین را هم باز یک عده‌ای نوشتند. مردمانی که در آن دستگاه‌ها پرورش پیدا می‌کردند، عادت داده می‌شدند به اینکه هیچ‌چیزی را برخلاف مِیل و هوای خلیفه بر زبان نیاورند. خب این، چه جامعه‌ای است؟! این، چطور انسانی است؟! این، چطور ارادۀ الهی و اسلامی در انسان‌هاست که بخواهند مفاسد را اصلاح کنند و از بین ببرند، جامعه را جامعۀ الهی درست کنند؛ ممکن است چنین چیزی؟!

جاحظ نقل می‌کند، می‌گوید معاویه داشت در مکه، در دوران خلافتش، با اسب می‌رفت، یکی از رجالِ آن روز هم در کنار او بود، باهم می‌رفتند. معاویه سرگرم صحبت بود با آن شخص، پشت سر اینها هم عده‌ای می‌آمدند. داشت نقل می‌کرد معاویه که بله، در جاهلیت، اینجا این‌طوری بود، آن‌طوری بود، پدر من، ابوسفیان، چنین کرد، چنان کرد؛ مفاخر اموی جاهلی خودش را داشت نقل می‌کرد. بچه‌ها بازی می‌کردند، ظاهراً سنگ می‌انداختند. یک سنگی خورد به پیشانی این‌کسی‌که کنار معاویه اسب می‌راند و حرکت می‌کرد و خون جاری شد. او هیچ‌چیزی نگفت، حرف معاویه را قطع نکرد و تحمل کرد. خون ریخت روی صورتش و روی محاسنش. معاویه همین‌طورکه سرگرم صحبت بود، یکهو برگشت طرفِ این، دید عجب! خون روی صورت اوست. گفت: خون می‌ریزد از پیشانی تو! آن طرف در جواب معاویه گفت: خون؟! از صورت من؟! کو؟! کجا؟! وانمود کرد که خوردن این سنگ و مجروح‌شدن پیشانی و ریختن خون را نفهمیده، ازبس مجذوب صحبت معاویه بوده! معاویه گفت: عجب! تو نفهمیدی سنگ خورده به پیشانی‌ات؟ گفت: نه، کو؟! من نفهمیدم؛ دست زد، گفت: عجب! خون! بعد قسم خورد به جان معاویه یا به مقدسات که تا وقتی تو نگفتی، شیرینی کلام تو نگذاشت که بفهمم. معاویه گفت: عجب! بعد پرسید: تو سهم عطیه‌ات[7] در بیت‌المال چقدر است؟ گفت: مثلاً فلان‌قدر. گفت: عجب، به تو ظلم کردند، این را باید سه برابر کنند.[8] این، فرهنگ حاکم بر دستگاه حکومت است.

کسانی که در این دوران، تملّق رؤسا و خلفا را می‌گفتند، کارها دست آنها بود. کار به صلاحیتشان، شایستگی‌شان [نداشتند]. عرب به اصل و نسب خیلی اهمیت می‌دهد؛ فلان‌کس از کدام خانواده است، پدرانش چه کسانی بودند، حتی رعایت اصل و نسب را نمی‌کردند...یک نفری را مدت‌های مدید در زمان عبدالملک و بعضی پسرهای عبدالملک گماشتند بر عراق، به نام یوسف‌بن‌عمر ثقفی؛ سال‌ها حاکم و والی عراق بود. یک آدم عقده‌ای بدبختی بود که از عقده‌ای‌بودنِ او، چیز هایی نقل کردند. مرد کوچک‌جثه و کوچک‌اندامی بود، عقدۀ کوچکی جثۀ خودش را داشت. وقتی‌که پارچه‌ای می‌داد خیاط بدوزد، مثلاً می‌گفت آقا این پارچه برای ما بس است، می‌خواهی مثلاً لباس بدوزی؟ اگر خیاط نگاه می‌کرد به پارچه و به او می‌گفت که بله، زیاد هم می‌آید. پارچه را از این خیاط که می‌گرفت، دستور می‌داد خیاط را مجازات هم بکنند! خیاط‌ها فهمیده بودند. وقتی پارچه‌ای را به خیاط عرضه می‌کرد، می‌گفت برای من بس است یا نه، نگاه می‌کردند، می‌گفتند نه، این ظاهراً کم بیاید برای شما؛ این پارچه و هیکل شما و جثۀ شما؟! خوشش می‌آمد.[9] این‌قدر این احمق بود! بااینکه خب می‌دانست که این دارد دروغ می‌گوید، خب برای او مثلاً دو متر پارچه کافی است. پارچۀ سه متری را عرضه می‌کند به خیاط، خیاط می‌گوید گمان نمی‌کنم، باید زحمت بکشم تا دربیاورم برای شما. این لذت می‌بُرد. چیزها نقل کردند؛ این همان کسی است که زیدبن‌علی علیه‌الصلاةوالسلام را به شهادت رساند در کوفه.[10] سال‌ها مسلطِ بر جان و مال و عِرض[11] مردم، یک‌چنین کسی را گذاشته بودند. نه یک اصل و نسب درستی، نه یک سواد درستی، نه یک فهم درستی؛ چون وابستۀ به رأس قدرت بود. اینها آفت است! اینها بزرگ‌ترین آفت‌هاست برای یک نظام.

این جریان، همین‌طور ادامه پیدا کرد و جریان مسلمانی اصیل، جریان اسلام ارزشی، جریان اسلام قرآنی ـ که هیچ‌وقت با آن جریان حاکم، اما ضد ارزش‌ها کنار نمی‌آمد ـ این جریان هم ادامه پیدا کرد که مصداق بارز آن، ائمۀ هدی علیهم‌الصلاةوالسلام هستند و مسلمانانِ بسیاری که بودند و این جریان ارزشیِ نهضتیِ اسلامی اسلام را حفظ کرد، به برکت امام حسن مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام. اگر این صلح را امام مجتبی انجام نمی‌داد، آن اسلامِ ارزشی نهضتی باقی نمی‌ماند، از بین می‌رفت؛ چون معاویه بالاخره غلبه پیدا می‌کرد. وضعیت، وضعیتی نبود که امکان داشته باشد که امام حسن مجتبی علیه‌السلام غلبه پیدا کند؛ همۀ عوامل، در جهت عکس غلبۀ امام مجتبی علیه‌السلام بود. معاویه غلبه پیدا می‌کرد؛ دستگاه تبلیغات در اختیار او بود. چهرۀ او در اسلام، چهره‌ای که نتوانند موجّه کنند و نشان بدهند، نبود. تمام ارکان خاندان پیغمبر را از بین می‌بردند و کسی را باقی نمی‌گذاشتند که حافظ نظام ارزشی اصیل اسلام باشد و به‌کل از بین می‌رفت همه‌چیز و ذکر اسلام برمی‌افتاد، نوبت به جریان عاشورا هم نمی‌رسید. یعنی اگر بنا بود امام مجتبی علیه‌السلام جنگ با معاویه را ادامه بدهد و به شهادت خاندان پیغمبر منتهی بشود، امام حسین هم باید در همین ماجرا کشته می‌شد، اصحاب برجسته هم باید کشته می‌شدند، حجربن‌عدی‌ها هم باید کشته می‌شدند، همه باید از بین می‌رفتند، کسی که بماند و بتواند از فرصت‌ها استفاده بکند و اسلام را در شکل ارزشی خودش بازهم حفظ کند، دیگر باقی نمی‌ماند. این، حق عظیمی است که امام مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام بر بقای اسلام دارد. (1369/1/22)

البته صلح، تحمیلی بود؛ اما بالاخره صلحی واقع شد. باید گفت حضرت، دل نداد. همین شرایطی که حضرت قرار داد، در واقع پایۀ کار معاویه را متزلزل کرد. خودِ این صلح و شرایط امام حسن علیه‌السلام همه‌اش یک مکر الهی بود.[12] «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ»[13] بود. یعنی اگر امام حسن می‌جنگید و در این جنگ کشته می‌شد ـ که به احتمال قوی به‌دست اصحاب خودش که جاسوسان معاویه آنها را خریده بودند، کشته می‌شد ـ معاویه می‌گفت من نکشتم، اصحاب خودش کشتند. به عزاداری هم می‌پرداخت و بعد تمام اصحاب امیرالمؤمنین را تارومار می‌کرد. یعنی، دیگر چیزی به نام تشیّع باقی نمی‌ماند تا عده‌ای در کوفه پیدا شوند و بعد از بیست سال، امام حسین علیه‌السلام را دعوت کنند. اصلاً چیزی باقی نمی‌ماند. امام حسن علیه‌السلام شیعه را حفظ کرد، یعنی بنا را حفظ کرد تا بعد از بیست سال، بیست‌وپنج سال، حکومت به اهل‌بیت برگردد. (1379/3/13)

پس از اینکه امام حسن (ع) با معاویه صلح کرد، نادانان و ناآگاهان با زبان‌های مختلف حضرت را نکوهش می‌کردند. گاهی او را ذلیل‌کنندۀ مؤمنین می‌دانستند[14] و می‌گفتند: شما این مؤمنین پر‌شور و پرحماسه‌ای که درمقابل معاویه قرار داشتند، با صلح خودتان خوار کردید و تسلیم معاویه نمودید. گاهی تعبیرات محترمانه‌تر و مؤدبانه‌تری به‌کار می‌بردند، ولی مضمون یکی بود.

امام حسن (ع) در برابر اعتراض‌ها و ملامت‌ها جمله‌ای را خطاب به آنان می‌گفتند که شاید در سخنان آن حضرت از همۀ جملات رساتر و بهتر باشد و آن جمله این است: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ» چه می‌دانی و از کجا می‌دانی، شاید این یک آزمونی برای شماست؟ و شاید یک متاع و بهره‌ای است برای معاویه تا زمانی محدود، و این جمله اقتباس[15] از آیۀ قرآن است.[16]

این به‌روشنی نشان می‌دهد که حضرت در انتظار آینده‌ای است، و آن آینده چیزی جز این نمی‌تواند باشد که حکومت غیر قابل قبول ازنظر امام حسن (ع) که بر حق نیست باید کنار برود و حکومت مورد نظر سرِ کار بیاید. لذا به اینها می‌گوید که شما از فلسفۀ کار اطلاع ندارید. چه می‌دانید شاید مصلحتی در این کار وجود دارد.

در آغاز صلح، دو نفر از سران شیعه، مُسیّب‌بن‌نَجبَه و سلیمان‌بن‌صُرَد، با عده‌ای از مسلمانان خدمت امام مجتبی مشرّف شدند و گفتند: ما نیروی زیادی داریم، از خراسان و از عراق و... اینها را در اختیار شما می‌گذاریم و حاضریم معاویه را تا شام تعقیب کنیم. حضرت آنها را در خلوت به حضور خواستند و مقداری با آنان سخن گفتند، پس از اینکه بیرون آمدند آرام شده بودند، و نیروهایشان را رها کرده و پاسخ روشنگری هم به عدۀ همراهان خودشان ندادند.

طه حسین[17] مدعی است که این دیدار درحقیقت سنگ زیربنای اصلی مبارزات تشیّع را گذاشت، یعنی می‌خواهد بگوید امام حسن (ع) با اینها نشستند و مشورت کردند، و در همین دیدار تشکیلات عظیم شیعی را به‌وجود آوردند.

بنابراین در زندگی امام حسن (ع) و در کلمات این بزرگوار، این معنی واضح است، گرچه در آن دوران زمینۀ چنین قیامی آماده نبود، زیرا رشد مردم کم و تبلیغات و امکانات مالی دشمن خیلی فراوان بود. دشمن از شیوه‌هایی استفاده می‌کرد که امام حسن نمی‌توانست از آن شیوه‌ها استفاده کند، مثل دادن پول‌های بی‌حساب، جمع‌کردن افراد غیر موجّه و ناصالح که امام از این کارها نمی‌توانست بکند، چرا که دست او باز بود، و دست امام حسن بسته. پاسدار اسلام، ش6

روایتی از حضرت صادق سلام‌الله‌علیه است که می‌فرماید: «وَقَّتَ هذَا الاَمرَ فِ السَّبعینَ»[18] در تقدیرات الهی این بوده که با فاصلۀ سی سال از شهادت امیرالمؤمنین سلام‌الله‌علیه و ده سال بعد از شهادت امام حسین علیه‌السلام امر حکومت به‌دست اهل‌بیت برگردد. منتها، نتیجۀ به این بزرگی، کی حاصل می‌شود؟ وقتی مردم، مقدماتش را با اراده و با تصمیم خودشان فراهم کرده باشند. خدای متعال که با کسی قوم و خویشی ندارد! کاری که به عهدۀ مردم بود، انجام نگرفت. کاری که به عهدۀ امام حسن و امام حسین علیهم‌االسلام بود، آنها انجام دادند؛ اما کاری که به عهدۀ خواص بود ـ از عبدالله‌جعفر و عبدالله‌عباس تا بقیه ـ انجام نشد. حتی همان‌هایی که بعد به کربلا آمدند و همراه با امام حسین جنگیدند، در زمان جناب مُسلِم[19] کاری که باید می‌کردند، نکردند. کوتاهی کردند، واِلّ مُسلِم آن‌طور نمی‌شد. باید قضیه را تمام می‌کردند که نکردند. خُب؛ این نکردن‌ها، موجب شد که حادثۀ کربلا پیش آید.

بعد حضرت می‌فرماید: «فَلَمّا اَن قُتِلَ الحُسَینُ صَلَواتُ‌اللهِ‌عَلَیهِ اشتَدَّ غَضَبُ اللهِ تَعالَیٰ عَلَیٰ اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَهُ اِلَیٰ اَربَعینَ وَ مِائَۃٍ» یعنی عقب افتاد ظاهراً؛ به نظرم به سال صدوچهل رسید؛ یعنی هفتاد سال عقب افتاد. سال‌هایی است که بنی‌عباس بر سر قدرت بودند...یعنی معلوم می‌شود که صلح امام حسن علیه‌السلام زمینه‌ای برای یک کار بزرگ شد، واِلّ ائمه، این‌طور نبود که قضیه را رها کنند. قضیۀ ولایت و حکومت، مگر کوچک بود؟! اساس و محور دین، این بود. منتها دیگر این وضع پیش آمد. (1379/3/13)

دربارۀ این صلح حرف‌های زیادی زده شده، اما آنچه که می‌خواهم عرض کنم، برخورد با مسئلۀ صلح امام حسن علیه‌السلام از یک دیدگاه تازه است. چون این حادثه یک مقطع تاریخی بسیار حساسی است که اهمیت حادثه را بیشتر می‌کند از یک حادثۀ سیاسی در طول تاریخ اسلام. پر است تاریخ اسلام از حوادث گوناگون؛ حوادث زمان پیغمبر، حوادث بعد از پیغمبر، حوادث زمان امیرالمؤمنین، حوادث دوران زندگی ائمه علیهم‌السلام و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس. تاریخ اسلام تاریخی است پُر از حوادث گوناگون لکن کمتر حادثه‌ای را ما داریم مثل این حادثه ـ حادثۀ صلح امام حسن ـ در تعیین‌کنندگی نسبت به کل تاریخ اسلام. یعنی شاید مثل این حادثه، یکی، دوتا حادثۀ دیگر را بنده سراغ دارم در تاریخ اسلام که تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشته در کل جریان حرکت اسلام و تاریخ اسلام در طول قرن‌های متمادی. حادثه، بسیار حادثۀ مهمی است از این نظر.

خلاصه، این حادثه عبارت است از تبدیل جریان خلافت اسلامی به سلطنت. جمله، خیلی پرمغز و پربار است اگر ما در آن تأمل کنیم. خلافت نوعی از حکومت است، سلطنت نوعی دیگر؛ و اینها باهم تمایزشان در یک خصوصیت و دو خصوصیت و پنج خصوصیت نیست. دو جریان جداگانه و به‌کلی متمایز از یکدیگر در اداره و حکمرانی بر مسلمین و بر کشور و بر جامعۀ اسلامی وجود دارد، یکی جریان سلطنت و یکی جریان خلافت. و در این حادثه قطار عظیم تاریخ اسلام و زندگی اسلامی خط عوض کرد؛ مثل خط عوض‌کردن‌هایی که شما می‌بینید یک جاهایی یک قطاری دارد طرف شمال می‌رود، در یک نقطۀ خاصی سوزن‌بان با جابه‌جا کردن خطوط صدو‌هشتاد درجه مسیر حرکت قطار را عوض می‌کند، قطار را روانه می‌کند به‌سمت جنوب، البته این صدو‌هشتاد درجه در همان لحظۀ عوض‌شدنِ خط محسوس نیست، لکن در مَآل[20] وقتی‌که انسان نگاه می‌کند، یک‌چنین چیزی را مشاهده می‌کند. من حادثه را از این دیدگاه می‌بینم.

..بعد از صلح امام حسن یک جریان جای خودش را داد به یک جریان دیگر. قدرت از دست یک خط، به تعبیر امروز، افتاد به دست خطی دیگر. ممیزات و مشخصات این دو خط چیست؟ این دو جریانی که جایشان را عوض کردند باهم، خصوصیاتشان چه بود؟ این مطلب اول. مطلب دوم، روش‌های جریان باطل، که قدرت را به‌دست گرفت برای کسب قدرت و تسلط بر جامعه چه روش‌هایی بود؟ مسئلۀ سوم، روش‌های جریان حق که قدرت را از دست داد ـ یعنی جریان امام حسن ـ برای مقاومت درمقابل جریان باطل چه بود؟ او از چه روش‌ها و شیوه‌هایی استفاده می‌کرد؟ چهارم، تحلیل شکست. چه شد که جریان حق در این ماجرا شکست خورد؟ این تحلیلش چیست؟ پنجم، رفتار گروه فاتح با گروه مغلوب چه بود؟ که یکی از آن فصل‌های بسیار آموزنده و عبرت‌انگیز، همین فصل است. ششم، رفتار گروه مغلوب درمقابل گروه فاتح چگونه بود؟ چه سیاستی، چه استراتژی‌ای را اینها انتخاب کردند و سرانجام کار چه شد؟ هفتم سرانجام. این هفت مسئله است.

ممیزات و خصوصیات جریان حق و جریان باطل

در مورد ممیزات دو جریان خیلی خصوصیات مربوط است به جریان حق و خصوصیات دیگری مربوط است به جریان باطل. که اگر یکی‌یکی بشمارم یک فهرست طولانی می‌شود، من جمع‌بندی کردم؛ که جریان حق یعنی جریان امام حسن اصالت را می‌دادند به دین. برایشان اصل، دین بود. دین یعنی چه؟ یعنی هم در ایمان مردم و اعتقاد مردم، دین باقی بماند و مردم به دین متعبد و پایبند بمانند در ایمان و عمل؛ و هم دین در ادارۀ جامعه حاکمیت داشته باشد. اصل برای اینها این بود که جامعه با ادارۀ دین و با قدرت دین و حاکمیت دین حرکت کند و نظامی باشد اسلامی. قدرت داشتن، حکومت داشتن، کار دست خودشان بودن مسئلۀ دوم، سوم و چهارم و هکذا بود، مسائلِ دیگر، فرعی بود. مسئلۀ اصلی این بود که این نظام و این جامعه با حاکمیت دین اداره بشود و افرادی که در این جامعه هستند، ایمان دینی در دلشان باقی بماند و در دلشان عمق و رسوخ پیدا کند. جریان اول مشخصه‌اش این بود. جریان دوم برایش اصل این بود که قدرت را به‌دست بگیرد به هر قیمتی. می‌خواست حاکم باشد...این سیاست حاکم بر جریان دوم بود. مسئله برایش این بود که قدرت را به‌دست بگیرد، حالا با هر قیمتی، با هر شیوه‌ای، هرطور بشود قدرت را در دست نگه داشت.

کمااینکه این روشِ سیاسیون معمول دنیاست. ارزش‌ها و اصول برایشان اصل نیست. اگر توانستند اصولی که در ذهنشان بود حفظ بکنند، خُب حفظ می‌کنند؛ اگر نتوانستند، برایشان اصل این است که این قدرت در دست خودشان بماند. این برایشان مهم است. این بسیار مرز حساس و مهمی است. ممکن است هر دو جریان به ظواهرِ مذهب هم عمل بکنند، کمااینکه در جنگ بین امیرالمؤمنین و معاویه همین‌طور بود. یک روز عده‌ای از سپاهیان امیرالمؤمنین در جنگ صفین که معاویه و امیرالمؤمنین درمقابل هم می‌جنگیدند، دچار تردید شدند. چند نفری توی اینها از این آدم‌های شبهه‌دار که یک فکری می‌آید به ذهنشان، نمی‌توانند خودشان حل کنند، به یک آدم حسابی هم مراجعه نمی‌کنند، همان را بنا می‌کنند هِی اشاعه‌دادن، یک مجموعه‌ای و یک دایرۀ نادرستی درست‌کردن پیرامون خودشان، یک عده از این افراد دچار تردید شدند. گفتند ما چرا باهم می‌جنگیم؟ آنها هم نماز می‌خوانند، ما هم نماز می‌خوانیم؛ آنها هم قرآن می‌خوانند، ما هم قرآن می‌خوانیم؛ آنها هم اسم پیغمبر را می‌آورند، ما هم اسم پیغمبر را می‌آوریم؛ دچار تردید شدند.

..عمار یاسر اطلاع پیدا کرد که یک عده‌ای دچار این شبهه شدند، خودش را رساند و حقایقی را برای اینها بیان کرد. برایشان روشن کرد که مسئله، مسئلۀ این ظواهر نیست که او هم نماز می‌خواند، تو هم نماز می‌خوانی. گفت: به خدا قسم من در یک جنگ دیگری، همین دو پرچم را درمقابل هم دیدم. این پرچمی که امروز امیرالمؤمنین در زیر آن قرار گرفته، درست همین پرچم درمقابل آن پرچمی قرار گرفته بود که امروز معاویه زیر آن قرار گرفته، و او جنگ بدر بود. در جنگ بدر همین دو پرچم ـ پرچم بنی‌هاشم و پرچم بنی‌امیه ـ درمقابل هم بودند، زیر آن پرچم همین معاویه و پدرش و زیر این پرچم پیغمبر و همین امیرالمؤمنین حضور داشتند.[21] اینها اختلافشان اختلاف اصولی است. به این ظواهر نگاه نکنید، شبهه را از ذهن اینها برطرف کرد.

پس گاهی همان جریانی که اصل برایش قدرت هست، ظواهر اسلامی را هم ملاحظه می‌کند، این دلیل نیست؛ باید باطن کار را نگاه کرد و هوشیارانه تشخیص داد که کدام جریان منطبق با کجاست، این مطلب اول. مشخصۀ این دو جریان این است: قدرت‌گرایی در یک طرف و اصول‌گرایی و ارزش‌گرایی و بنیادگرایی در یک‌سو. بنیادهای اسلامی، تفکرات بنیادین اسلام؛ یعنی ارزش‌های اسلامی را قبول‌داشتن، برایش تلاش‌کردن، در راهش مجاهدت‌کردن. در یک طرف بنیادگرایی است، اصول‌گرایی است، ارزش‌های اصیل را حفظ‌کردن است، در یک جهت نه، قدرت‌گرایی است، قدرت را می‌خواهد به‌دست بگیرد. حالا یک‌وقت این‌طور می‌شود، یک‌وقت آن‌طور می‌شود، هرطور شد می‌خواهد در اختیارش زمام قدرت را داشته باشد. این مطلب اول.

روش های جریان باطل و جریان حق در میدان مقابله

و اما آن جریان باطل از چه روش‌هایی استفاده می‌کند؟ این‌هم خیلی توجه‌برانگیز است. روش‌های باطل کلاً آمیزه‌ای است از چند چیز؟ یعنی نقشۀ معاویه یک نقشه‌ای است که از چند قسمت در کار حفظ قدرت و تعمیق قدرت تشکیل شده، هرکدام از این بخش‌ها در یک جا عملکرد و کاربرد دارد. آن چند چیز عبارتند از: یکی قدرت‌نمایی. یک جاهایی به‌شدت قدرت‌نمایی می‌کند، سرکوب می‌کند. یکی پول، که کارسازترینِ چیزها در اختیار عوامل شرآفرین است. دیگری تبلیغ، چهارمی سیاسی‌کاری؛ یعنی روش‌های سیاسی و شُل‌کن سفت‌کن‌های سیاسی، این مجموعاً روش‌های معاویه است.

شما یک جا می‌بینید که معاویه شدت عمل را به جایی می‌رساند که حجربن‌عدی را که از صحابۀ پیغمبر است و برایش گران هم تمام می‌شود کشتن او، اما می‌کُشد. رُشَید هَجَری را تعقیب می‌کند، دنبال می‌کند، بالاخره می‌کُشد. زیادبن‌اَبیه را که یک فرد ظالم و عُقده‌ای و بی‌بُتّه و بی‌ریشه‌ای بود و اصلاً قدرت‌طلب و بداخلاق بود، این را حاکم می‌کند بر کوفه ـ یعنی مرکز سلطۀ تفکر شیعی و تفکر ولایتی ـ و به او اجازه و اختیار می‌دهد که هر کار می‌خواهی بکن؛ که دربارۀ زیادبن‌ابیه مورّخین نوشته‌اند: «اَخذَکَ بِالظِّنَّةِ وَ قَتلَکَ اَولیاءُهُ بِالتُّهَمَةِ»[22]. هرکسی که مورد کوچک‌ترین سوءظنی قرار می‌گرفت که این گرایش دارد به اهل‌بیت، این را می‌گرفتند زندانی می‌کردند، زیر شکنجه می‌گذاشتند، هرکسی که متهم می‌شد به اینکه همکاری کرده با خاندان پیغمبر و با آن جریان مغلوب، او را می‌کشتند، از بین می‌بردند. غوغایی بود در کوفه و در عراق که مرکز حاکمیت تشیّع و خاندان پیغمبر بود. یک جا این‌طوری قدرت‌نمایی می‌کرد.[23]

همین معاویه در یک مورد دیگر شما می‌بینید که یک پیرزنی مثلاً می‌آید از فلان قبیله، بنا می‌کند به معاویه فحش‌دادن، بدگویی‌کردن که تو چنین کردی، چنان کردی، فلان کردی، می‌خندد، نوازشش می‌کند، به او محبت می‌کند، هیچ‌چیز هم نمی‌گوید.[24] عَدی‌بن‌حاتِم می‌آید پیش معاویه درحالی‌که دو چشمانش نابینا شده بود؛ معاویه می‌گوید: عدی! علی با تو انصاف نکرد، تو دو پسرت را در جنگ‌های علی با من از دست دادی، اما علی دو پسر خودش ـ حسن و حسین ـ را نگه داشت. عَدی‌بن‌حاتم گریه کرد، گفت: معاویه، من با علی انصاف نکردم، که علی به شهادت رسید و به لقای خدا پیوست و من هنوز زنده‌ام.[25] در مجلس معاویه هروقت یکی از وابستگان به اهل‌بیت حضور داشت و در آن کمترین اهانتی به امیرالمؤمنین می‌شد او با شجاعت، با صراحت، با قدرت به معاویه و یارانش حمله می‌کرد و معاویه هم می‌خندید، تلطّف می‌کرد، حتی گاهی گریه می‌کرد، می‌گفت: بله، راست گفتید.[26]..شاید برای شما باورنکردنی باشد اما این واقعیتی است، تبلیغات همین است. تبلیغات، مسموم‌ترین و خطرناک‌ترین ابزارهایی بوده که در طول تاریخ، باطل از او استفاده کرده. جریان حق از تبلیغ، مثل جریان باطل از تبلیغ هیچ‌وقت نمی‌تواند استفاده کند. برای خاطر اینکه تبلیغ اگر بخواهد به‌طور کامل ذهن‌ها را بپوشاند، احتیاج دارد به بازیگری، احتیاج دارد به دروغ و فریب. جریان حق، اهل دروغ و فریب نیست. آن جریان باطل است که برایش هیچ‌چیز مهم نیست. مهم این است که یک حقیقتی به‌شکل دیگری در چشم مردم وانمود بشود. از تمام ابزارها استفاده می‌کنند و کردند.

اینی‌که شما شنیدید از زبان‌های گوناگون که وقتی امیرالمؤمنین در محراب به شهادت رسید، مردم شام تعجب کردند که علی توی محراب چه‌کار می‌کرده؟ محراب که برای نمازخوان‌هاست! بعضی باور نمی‌کنند این را، این واقعیت دارد. در طول چندین سال حکومت معاویه و قبل از معاویه، برادرش ـ برادر بزرگ‌ترش، یزیدبن‌ابی‌سفیان ـ آن‌چنان با تبلیغات شام را مُظلم کرده بودند و غبارآلوده کرده بودند فضای ذهنی را، که کسی غیر از این نمی‌توانست اصلاً چیزی بفهمد، این همین است. تبلیغ به نفع خاندان بنی‌امیه و معاویه و علیه خاندان پیغمبر. این واقعیتی است که در جهان اسلام تا حدود صد سال بعد از هجرت؛ یعنی شاید حدود چهل، پنجاه سال بعد از دوران خود امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین را بر روی منبرها لعنت می‌کردند. اینکه گفتم لعنت در دنیای اسلام کار معاویه است و کار اخلاق معاویه، این همین است. بعضی‌ها، متهم کردند شیعه را و ملامت کردند که چرا بعضی از صحابه را مورد طعن و لعن قرار می‌دهند؛ این کاری است که آنها کردند، این کاری است که معاویه کرد. امیرالمؤمنین را، علی‌بن‌ابی‌طالب را، «اَفضَلُ القَومِ»[27] و «اَقدَمُهُم اِسلاماً»[28] را و نزدیک‌ترین اصحاب پیغمبر را اینها سال‌ها، ده‌ها سال در منبرها به بدی و زشتی یاد کردند و او را لعنت کردند تا زمان عمربن‌عبدالعزیز. او وقتی‌که خلیفه شد ممنوع کرد، گفت کسی دیگر حق ندارد این کار را بکند.[29] بعد از عبدالملک‌بن‌مروان دو پسرش ولید و سلیمان پشت سر هم حکومت کردند، حدود سیزده سال؛ بعد از آنها عمربن‌عبدالعزیز به خلافت رسید و بعد از عمربن‌عبدالعزیز که دو سال و اندی هم او خلافت کرد، دو پسر دیگر عبدالملک یعنی یزید و هشام به حکومت رسیدند. عمربن‌عبدالعزیز جلویشان را گرفت. نگذاشت که دیگر کسی امیرالمؤمنین را لعن کند، تا آن‌وقت می‌کردند. یکی از کارها این بود. خُب اول البته مردم تعجب می‌کردند، لکن یواش‌یواش عادت کردند.

در تاریخ خواندم که هیچ قاری و محدث و راوی دین در دنیای اسلام باقی نماند مگر اینکه دستگاه حکومت معاویه و جانشینان معاویه، آنها را وادار کردند که در مذمت اهل‌بیت و در مدح دشمنان اهل‌بیت حدیث درست کنند و آیه تفسیر کنند و امثال اینها. همین سَمُرَةبن‌جُندَب معروف ـ که روایت معروف «لاضَرَرَ و لاضِرارَ»[30] مربوط به اوست ـ که یکی از اصحاب پیغمبر است منتها آن صحابی‌ای است که پیغمبر نسبت به او غضب کردند. به‌خاطر آن داستان معروفی که یک درختی داشت در زمینی متعلق به یک خانواده‌ای و می‌رفت مزاحم اینها می‌شد، وارد آن خانه می‌شد سرزده، بدون اینکه خبر بکند، این خانواده نشسته بودند، زن، بچه، بزرگ، یک‌وقت می‌دیدند یک مردی وارد این خانه شد، چرا؟ یک درخت خرما اینجا توی این زمینی که خانۀ اینهاست، حریم منزل اینهاست ایشان دارد؛ به پیغمبر شکایت کردند. پیغمبر گفت که این درخت خرما را بفروش به این صاحب‌خانه. گفت که نمی‌فروشم، درخت خودم است، دلم می‌خواهد بروم به درختم سر بزنم. فرمودند به من بفروش. قبول نکرد. فرمودند درمقابل فلان مبلغ، قبول نکرد. فرمودند درمقابل یک درخت در بهشت ـ یعنی وعدۀ بهشت درحقیقت به او دادند ـ گفت نمی‌خواهم، من همین درخت خودم را می‌خواهم اِلّ و لابدّ.[31] پیغمبر گفتند خُب حالا که این‌طور است پس ـ به آن صاحب‌خانه گفتند ـ برو درختش را از زمین بکَن، بینداز بیرون، درختش را بردارد ببرد. «لاضَرَرَ و لاضِرارَ فِی الاِسلامِ» ضررزدن به مردم و اذیت‌کردن مردم، ما در اسلام نداریم. به بهانۀ اینکه اینجا ملک من است، مال من است مردم را اذیت بکنی، ما چنین چیزی در اسلام نداریم. که این حدیث «لاضرر» معروف که یکی از اصول و قواعد فقهی ماست، مربوط به این آقاست. سمرةبن‌جندب، ایشان زنده ماند تا زمان معاویه. خوش‌عاقبتی را ببینید، معاویه چون دنبال اصحاب بود ـ اصحاب پیغمبر نام و عنوان داشتند ـ که اینها را دور خودش جمع کند، این آقا را هم آورد دور خودش. به این گفت که مایلم این آیۀ معروف را «وَ مِنَ النّاسِ مَن یُعجِبُکَ قَولُهُ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وَ یُشهِدُ اللهَ عَلَیٰ ما فی قَلبِهِ وَ هُوَ اَلَدُّ الخِصامِ»[32] یعنی بعضی از مردم هستند که وقتی دربارۀ دنیا، در مذمت دنیا حرف می‌زنند، سخن آنها تو را به اعجاب و شگفتی می‌آورد؛ خدا را هم بر آنچه در دلشان هست شاهد می‌آورند، اما در واقع اینها ریا می‌کنند؛ [به علی‌بن‌ابی‌طالب نسبت بدهی]. چون معاویه درمقابل کلمات امیرالمؤمنین قرار داشت در مذمت دنیا، آن خطبه‌های کوبندۀ نهج‌البلاغه که خُب خیلی اثر می‌گذاشت.

شما ببینید کلماتی در نهایت زیبایی، فرض کنید امروز کسی یک شعری یا یک کتابی، یک مقاله‌ای بنویسد در نهایت فصاحت و زیبایی و هنرمندانه، یک موضوعی در این باشد. طبیعی است که این موضوع جا می‌افتد، صاحب این اثر هنری هم در چشم مردم شیرین می‌شود. حالا کلام امیرالمؤمنین را واقعاً مقایسه نمی‌شود کرد با هیچ‌کدام از آثار هنری‌ای که ماها می‌شناسیم. خیلی بالاتر از این حرف‌هاست. یک آیتی است از زیبایی، این کلمات امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه، و همه هم در بیان ارزش‌های اسلامی و معارف اسلامی؛ چیزی که برای معاویه اصلاً قابل تحمل و قابل قبول نبود، امیرالمؤمنین را هم در چشم‌ها شیرین می‌کرد. می‌خواست یک علاجی درمقابل این کلمات زهدگرایانۀ در مذمت دنیا که از امیرالمؤمنین نقل شده بتراشد. به این گفت بیا این آیه را بگو که دربارۀ علی‌بن‌ابی‌طالب نازل شده. یعنی علی‌بن‌ابی‌طالب همان کسی است که دربارۀ دنیا آن‌چنان حرف می‌زند که تو به شگفت می‌آیی، قسم خدا هم می‌خورد، اما لجوج‌ترین دشمنان، دشمنان اسلام و خدا هم اوست. بگو این آیه دربارۀ علی است. آیۀ دیگری است «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ»[33] ازجملۀ مردم کسانی هستند که جان خودشان را برای طلب رضایت خدا نثار می‌کنند. گفت بگو این آیه هم دربارۀ ابن‌ملجم نازل شده. خیلی احتیاج داشت، خیلی برایش بُردِ تبلیغاتی داشت این کار. یکی از اصحاب پیغمبر که پیغمبر را دیده، در جنگ در کنار پیغمبر بوده ـ چون سمرةبن‌جندب از بچگی‌اش سرباز بود، هنوز مکلف نبود که توی جنگ‌ها شرکت می‌کرد، آدم این‌طوری‌ای هم بود ـ و اصحاب پیغمبر هم بوده، این بیاید آیه را نسبت به امیرالمؤمنین این‌طور تفسیر کند. بگوید دربارۀ اینها نازل شده. پیشنهاد کرد، سمرةبن‌جندب آدم بدی بود، شقی بود، اما وجدانش حاضر نشد، گفت نه من این کار را نمی‌کنم. به کسانی که واسطۀ این کارها بودند توی دستگاهش، گفت بگویید که حقِ‌حساب تو خواهد رسید، نگران پول نباش. پنجاه‌هزار درهم به تو پول می‌دهیم. پنجاه‌هزار درهم آن زمان‌ها خیلی پول بوده. پنجاه‌هزار مثقال نقره. یعنی پنج‌هزار مثقال طلا؛ به‌حسب قیمت‌گذاری‌های آن روز. یک ثروت عظیمی بود. به او گفتند که پنجاه‌هزار به تو پول می‌دهد، گفت که نه‌خیر، من قبول نمی‌کنم. حالا بعضی می‌گویند که خود سمرةبن‌جندب هم بازیگری می‌کرد، مرتب می‌خواست بازارگرمی کند؛ نه‌اینکه وجدانش ناراحت بود. می‌دانست که معاویه احتیاج دارد، درحقیقت چَک‌وچانه داشت می‌زد. حالا یا این بود یا وجدانش واقعاً قبول نمی‌کرد دیگر من نمی‌دانم، به گردن نمی‌گیریم ما گناه سمرةبن‌جندب را. وقتی قبول نکرد، قیمت را بالا بردند. صدهزار درهم، باز قبول نکرد؛ صدوپنجاه‌هزار، دویست‌هزار، باز قبول نکرد. ظاهراً به یک مبلغ عظیمی مثلاً در حدود سیصدهزار یا پانصدهزار درهم رساندند، یک ثروت فوق‌العاده‌ای بود. بازهم قبول نکرد.

معاویه به آن‌کسی‌که واسطۀ این کار بود گفت این بی‌عقل نمی‌داند پانصدهزار چقدر است؟! بگویید پانصدهزار را بیاورند ببیند چقدر است، بعد ببینیم قبول می‌کند یا نه؟ معاویه دستور داد به آن خزانه‌دار که پانصدهزار درهم از خزانه بردار بیاور اینجا. خُب آن‌وقت‌ها هم پول‌ها، پول‌های نقره‌ای و داخل کیسه‌ها و سنگین و حجم زیاد و حمال‌ها بناکردند مرتب آوردن، پول‌ها را، کیسه‌ها را روی هم گذاشتن و گذاشتن و گذاشتن، تا سقف اتاق رسید، گفتند این پانصدهزار درهم است. حاضری یا نه؟ نگاهی کرد به این پول‌ها، دید خیلی ثروت عظیمی است، قبول کرد. و آیه را به همین ترتیب تفسیر کرد و این ماند در کتاب‌ها. اگرچه که در دنیای اسلام این‌گونه حرف‌های چرندِ غلطِ رذالت‌آمیز غالباً برچیده شد. غالباً بعدها علما آمدند اینها را انداختند دور؛ اما خُب یک رشحاتی[34] از اینها بالاخره باقی ماند، در ذهن یک عده‌ای هم اثر گذاشت. این کاری بود که معاویه می‌کرد؛ تبلیغ. مجموعۀ این روش‌ها، روش‌های معاویه را تشکیل می‌دهد برای کسب قدرت. خُب از این بگذریم.

روش‌های جریان حق؛ جریان حق هم بیکار که ننشسته بود درمقابل این تهاجم باطل. آنها هم روش‌هایی داشتند که به‌طورخلاصه عبارت است از: اول، مقاومت و تحرک قدرتمندانه. بعضی خیال می‌کنند امام حسن مجتبی ترسید که بجنگد؛ نه. امام حسن مجتبی قاطعانه عازم به جنگ بود و جزو شجاعان عرب است. من نگاه می‌کردم توی کتاب، در شرح دلاوری‌های امام مجتبی در قضایای مختلف، دلاوری‌های آن حضرت در جریانات مختلف خیلی زیاد است. منتها در جنگ‌های امیرالمؤمنین، آنجایی که میدان جنگیدن بود، خودِ امیرالمؤمنین مانع می‌شد از جنگیدن امام حسن و امام حسین، نمی‌گذاشت اینها بروند خودشان را در خطر قرار بدهند. بعضی گفتند که چرا شما محمدبن‌حنفیه[35] را می‌فرستی جلو، او هم پسرت است، امام حسن را نمی‌فرستی و امام حسین را؟ فرمود می‌ترسم که نسل رسول اکرم منقطع بشود.[36] اینها تنها بازماندگان پیغمبرند و می‌خواهم نسل پیغمبر را حفظ کنم. احساس خطر می‌کرد در میدان جنگ، می‌خواست اینها را حفظ کند. نه به‌خاطر علاقۀ خودش، خُب به فرزندان دیگرش هم علاقه داشت، و خود امیرالمؤمنین که مرد جنگ و مرد میدان و خطرپذیر و کسی نبود که از خطر واهمه‌ای داشته باشد. منتها اینها فرزندان پیغمبر بودند و امیرالمؤمنین دلش نمی‌خواست که آنها را در خطر بیندازد. چون در جنگ‌های امیرالمؤمنین اینها حضور که داشتند، میدان‌داری زیادی نکردند، به‌خاطر همین جهت، لذاست که نام این دو بزرگوار ـ امام حسن و امام حسین ـ جزو شجاعان آن دوره ثبت نشده؛ لکن در جنگ‌های اسلامی با ایران، امام حسن حضور داشته،..و در قضایای بسیار مهم، امام حسن حضور خودش را اثبات کرده[37]. در همان جنگ جمل و صفین هم نقش‌های فوق‌العاده مهمی بر دوش امام حسن مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام بوده، که من نام امام حسن را در ماجراهای صفین و جمل ـ این دوتا ماجرا به‌خصوص ـ زیاد دیدم، نام امام حسین را کمتر دیدم. یعنی آن حضرت ـ امام حسن مجتبی ـ در میدان‌ها و در جریان‌ها، بیشتر حتی حضور داشته از امام حسین. نه‌خیر، مرد جنگ، مرد سیاست، مرد تدبیر، زبان‌آوری قوی. مباحثات و مجادلات امام حسن مجتبی را انسان وقتی‌که می‌خواند، مو بر بدن انسان راست می‌ایستد، ازبس قوی و قدرتمندانه است. در ماجرای صلح و بعد از صلح آن‌چنان کلمات قاطع و کوبنده‌ای از این بزرگوار نقل شده که از کلمات امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مواردی کوبنده‌تر و تیزتر به نظر می‌رسد.[38] من در کلمات امیرالمؤمنین آن‌طور کوبندگی و قدرت را کمتر دیدم در مقابلۀ با دشمنان؛ شاید به‌خاطر این بوده که امیرالمؤمنین با آن‌چنان دشمنانی روبه‌رو و از نزدیک مواجه نشده بوده که این‌قدر وقیح و خبیث باشند. بنابراین هیچ‌گونه کمبودی در کار امام حسن نیست. کمبود در شرایط زمانه است. قدرتمندانه ایستاده برای دفاع، این یکی از روش‌هاست، ت‌اآنجایی‌که ممکن است. یک جاهایی ایستادگی قدرتمندانه به ضرر تمام می‌شود و همیشه همین‌طور است. یک جاهایی ایستادگی و ادامۀ کار قدرتمندانه به ضرر تمام می‌شود. تغییر روش و مانور در انتخاب روش‌ها یک کار اساسی و لازم است.

دوم، تبلیغ. کار تبلیغ در دستگاهِ حق اهمیتش بسیار زیاد است. منتها ـ همان‌طورکه گفتیم ـ جریان حق در تبلیغ دستش بسته است. از هر شیوه‌ای، از هر روشی نمی‌تواند استفاده کند. آن چیزی را که حق و واقع هست فقط بیان می‌کند، یک چیزهایی در ذهن مردم مطلوب است، جریان باطل هیچ ابایی ندارد که آنها را به همان شکلی که مردم دوست می‌دارند بیان کند؛ اما جریان حق نه‌خیر، حق را بیان می‌کند ولو تلخ باشد. شما می‌بینید امیرالمؤمنین در مواجهۀ با یاران خودش گاهی با آنها آن‌چنان تلخ حرف می‌زند که انسان تعجب می‌کند. ماها بااینکه دوست می‌داریم که روش‌هایمان همان روش‌ها باشد، برای ما هم حتی تعجب‌انگیز است در مواردی. معاویه هیچ‌وقت این کار را نمی‌کرد. معاویه تملّق مردم را می‌گفت. معاویه سعی می‌کرد به هر قیمتی هست حمایت مردم را جلب کند. علی‌بن‌ابی‌طالب این کار را نمی‌کند. نه‌اینکه بلد نیست؛ برخلافِ تقواست، برخلافِ اصول است و خود علی‌بن‌ابی‌طالب فرمود: «لَولَا التُّقَی لَکُنتُ اَدهَی العَرَبِ»[39] اگر مسئلۀ تقوا نبود و ملاحظات ارزش‌ها نبود، من از معاویه زرنگ‌تر بودم در این کارها. واقعش هم همین است، اصل و ریشۀ علی و سابقۀ نزدیکی او با پیغمبر و افتخارات عظیم او و آن ذهن و روح باعظمت او؛ معلوم است که از معاویه واردتر و بلدتر و زرنگ‌تر است و می‌تواند خیلی کارها بکند. منتها حق اجازه نمی‌دهد.

ارزش‌گرایی؛ و شیوۀ دیگر اصرار بر حفظ ارزش‌ها. آن چیزی که در دستگاه حق خیلی مهم است و در شیوه‌های آنها مورد توجه است این است که اصرار دارند که ارزش‌ها را به هر قیمتی هست حفظ کنند، و درنهایت عقب‌نشینی تا حد و مرز حراست از بقای مکتب. این را هم توجه داشته باشید؛ یعنی حق اگر دید که ایستادن او موجب می‌شود که اصل مکتب به خطر بیفتد عقب‌نشینی می‌کند، ننگ و عارش نمی‌آید از عقب‌نشینی‌کردن. امام حسین فرمود:

«اَلمَوتُ خَیرٌ مِن رُکوبِ العاروَ العارُ خَیرٌ مِن دُخولِ النّارِ»[40]

من اگر قرار باشد ننگ را قبول بکنم، قبول می‌کنم اما داخل آتش جهنم نمی‌شوم. یک جاهایی هست که بعضی‌ها برای اینکه ننگشان می‌آید یک کاری را انجام بدهند حاضرند عذاب و سَخَط[41] الهی را به خودشان جلب کنند. ننگ چیست؟ اصل این است که انسان رضای خدا را جلب کند. اصل این است که انسان وظیفه‌اش را انجام بدهد، ولو برگشتن از یک حرفی باشد، برگشتن از یک خطی باشد، عقب‌نشینی از یک موضعی باشد. هرچه که خدا می‌خواهد، هرچه که خدا راضی است؛ ببینید این یک اصل است در زندگی ائمه علیهم‌السلام در زندگی امام حسن هم همین‌طور. آن‌وقتی‌که امام حسن به‌خاطر ضرورت‌ها و فشار واقعیت‌ها ناچار شد صلح با معاویه را قبول بکند، درحالی‌که تا آن‌وقت مرتب لشکر می‌فرستاد، تحریض بر جنگ می‌کرد، و نیرو‌ها را جلب می‌کرد و نامه می‌نوشت و همۀ کارهایی که برای یک جنگ تمام‌عیار لازم است امام حسن انجام می‌داد، بعد که دید نمی‌تواند، صلح را قبول کرد. دوستان نزدیکش حتی از او برگشتند. ..آن‌وقت بعد از آنی‌که امام حسن صلح را قبول کرد خیلی‌ها خوشحال شدند، ته دلشان از جنگ ناراحت بودند؛ اما همان‌هایی هم که حتی شاید در دلشان خوشحال شده بودند، برگشتند به امام حسن، بنا کردند آن حضرت را ملامت‌کردن، که آقا! شما چرا از حرفت برگشتی؟ نزدیکان حتی؛ بزرگانی که من نمی‌خواهم اسم آنها را بیاورم، جزو صحابۀ دارای چهره‌های تابناک، آنها آمدند به امام حسن تعبیرات ناشایستی را گفتند. اما آن بزرگوار، عقب‌نشینی کرد برای حفظ مکتب.

مسئلۀ بعدی تحلیل شکست جریان حق است. علت شکست امام حسن عبارت بود از ضعف بینش عمومی، علت اصلی، و آمیخته‌شدن ایمان به انگیزه‌های مادی. در زمینۀ ضعف بینش عمومی، مردم بسیاربسیار ناآگاه بودند انصافاً، و ایمانِ مذهبی‌شان هم آمیخته شده بود به انگیزه‌های مادی. برایشان مادیت شده بود اصل. متزلزل‌شدن ارزش‌ها از ده، بیست سال قبل از آن؛ از حدود ده، پانزده سال قبل از ماجرای صلح امام حسن، ارزش‌ها ذره‌ذره متزلزل شده بود. یک مقدار تبعیض و یک مقدار این چیز‌ها به‌وجود آمده بود و همۀ اینها موجب شد که امام حسن نتواند مقاومت کند.

و اما رفتار گروه فاتح با گروه مغلوب وقتی‌که مسلط شدند این بود که به‌جای اینکه بیایند امام حسن و یارانشان را بگیرند در زندان بیندازند یا بکشند، نه، خیلی هم علی‌الظاهر احترامشان را حفظ کردند؛ و با حضرت دیدار کردند، خیلی احترام کردند، اما معاویه و گروه فاتح تصمیم گرفت بر محو شخصیت و تضعیف شخصیت. شخص را حفظ کردند تا شخصیت را نابود بکنند. این روش آنها بود که همان‌طورکه گفتم در تبلیغات این را اصل قرار دادند.

و اما گروه مغلوب با گروه فاتح چه کردند؟ آنها استراتژی‌شان را این قرار دادند که در میان این فضای بسیار فتنه‌آمیز و غبارآلوده و بسیار خطرناک و مسموم، یک جریان حقی را سازماندهی کنند و شکل بدهند و به‌عنوان ستون اصلی حفظ اسلام این جریان را پیش ببرند. حالا که نمی‌توانیم کل جامعه را در پوشش تفکر درست اسلامی قرار بدهیم، پس به‌جای روی‌آوردن به یک جریان رقیق و رو به زوال ـ که همان جریان عمومی است ـ یک جریان عمیق و اصیل را در اقلیت و در زیر پوشش نگه می‌داریم تا بماند و تضمین‌کنندۀ حفظ اصالت‌های اسلام باشد. این کار را امام حسن کرد. یک جریان محدودی را به‌وجود آورد، یا بهتر بگوییم سازماندهی کرد، که این جریان همان جریان یاران و صحابۀ اهل‌بیت است، جریان تشیّع. که اینها در طول تاریخ اسلام، در طول دوران‌های سیاه و خفقان‌آلود، ماندند و موجب شدند و تضمین کردند بقای اسلام را. اگر اینها نبودند به‌کلی همه‌چیز دگرگون می‌شد، جریان امامت و جریان بینش اهل‌بیت که تضمین‌کنندۀ اسلام واقعی بود.

و اما فرجام؛ فرجام این شد که گروه غالبان و فاتحان و زورمندان شدند محکومان، و مغلوبان و ضعیف‌شمرده‌شدگان شدند حاکمان و فاتحان در ذهنیت جهان اسلام. امروز شما اگر نگاه کنید آن ذهنیتی که در دنیای اسلام وجود دارد، کمابیش ذهنیتی است که امام حسن مجتبی و امیرالمؤمنین آن را ترویج می‌کردند، نه ذهنیتی که معاویه و بعد از او یزید و بعد از او مروان و عبدالملک و خلفای بنی‌امیه ترویج می‌کردند. آن ذهنیت آنها به‌کلی شکست خورد و از بین رفت، در تاریخ دیگر نیست. ذهنیت آنها را اگر بخواهیم ما اسمی رویش بگذاریم همان نواصبند. نواصب که یکی از فِرَق به‌حساب می‌آیند که امروز هم در دنیای اسلام برافتادند، وجود خارجی ندارند ظاهراً. نواصب یعنی کسانی که دشنام می‌دادند به خاندان پیغمبر و اسلامِ آنها را قبول نداشتند، که جریان ذهنی آنها آن بود. اگر قرار بود که معاویه فاتح و حاکم بشود امروز بایستی آن جریان بر دنیای اسلام حاکم باشد، درحالی‌که نه‌خیر، امروز به‌عکس جریان فکری امیرالمؤمنین و امام حسن در دنیا حاکم است؛ اگرچه در برخی از فروع و پاره‌ای از عقایدِ درجۀ دو و دست‌دوم عیناً همان‌ها منتقل نشده، اما مجموع جریان این است. امام حسن بنابراین فاتح شد و جریان او جریان پیروز بود. این یک خلاصه‌ای از ماجرای صلح امام حسن از دیدگاه تأثیر آن در کل تاریخ اسلام بود. (1368/2/2)

پاورقی‌ها

  1. ۱.مُروج‌الذهب و معادن‌الجوهر (علی‌بن‌حسین مسعودی، متوفی 346 ق)/ ج2/ ص 343
  2. ۲.«حسین علیه‌السلام اشاره‌ای کرد به حجر [پس ساکت شد.]» (شرح نهج‌البلاغه (ابن‌ابی‌الحدید)‌/ ذیل نامۀ 32 / ترجمة الحسن‌بن‌علی و ذکر بعض اخباره/ ص 15)
  3. ۳.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای این کتاب را که تحلیلی است دربارۀ واقعۀ صلح امام حسن در سال 1348 شمسی با عنوان «صلح امام حسن، پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه تاریخ»، ترجمه کرده‌اند.
  4. ۴.(ن‌ح‌ر) خودکشی‌کردن
  5. ۵.برای مطالعۀ بیشتر به مباحث کتاب طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن، مراجعه کنید.
  6. ۶.(وج‌ه) چهره‌ها، بزرگان
  7. ۷.(ع‌ط‌و) پاداش، مستمری
  8. ۸.التاج فی اخلاق‌الملوک (عمروبن‌بحر جاحظ، متوفی 255 ق)/ ص ۲۴
  9. ۹.الکامل (ابن‌اثیر)/ ج5/ ص 226
  10. ۱۰.زید فرزند امام سجاد بود که در زمان امامت امام صادق و با اذن حضرت در برابر خلیفۀ اموی قیام کرد. هدف او از قیام بازگرداندن حق از دست رفتۀ آل محمد به امام برگزیدۀ آل محمد بود. زید از شهر کوفه قیام کرد، اما درنهایت در برابر لشکر اموی شکست خورد و به شهادت رسید. امام رضا علیه‌السلام دربارۀ او می‌فرمایند: «او به حق قیام کرد و در راه حق کشته شد و اگر پیروز می‌شد، خلافت را به صاحبان آن بازمی‌گرداند.» (مقاتل الطالبیّین (علی‌بن‌حسین ابوالفرج اصفهانی، متوفی 356 ق)/ ص 130)
  11. ۱۱.(ع‌رض) آبرو، ناموس
  12. ۱۲.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پی‌نوشت شماره 13. مفاد صلح‌نامۀ امام حسن با معاویه، مراجعه کنید.
  13. ۱۳.سوره مبارکه آل‌عمران/ آیه 54، «آنها [دشمنان] مکر کردند و خدا هم [در پاسخ آنها] مکر در میان آورد.»
  14. ۱۴.شرح نهج‌البلاغه (ابن‌ابی‌الحدید)/ ذیل وصیته للحسن/ ترجمة الحسن‌بن‌علی و ذکر بعض اخباره/ ص16
  15. ۱۵.(ق‌ب‌س) برگرفته
  16. ۱۶.منظور آیۀ 111 از سورۀ مبارکۀ انبیاست: «چه می‌دانی؟ شاید آن برای شما آزمایشی و برخورداری تا زمانی (معیّن) باشد.» (مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة ابی‌محمد الحسن‌بن‌علی/ فصل فی صلحه مع معاویة/ ص 34)
  17. ۱۷.طه حسین (1973-1889 م) نویسنده و مورخ معاصر مصری در کتاب الفتنة الکبری (علی و بنوه)/ ج2/ ص 189 به این موضوع اشاره دارد.
  18. ۱۸.«خدای متعال، وقت این امر را در سال هفتاد قرار داد.» (الکافی/ کتاب الحجة/ باب کراهیة التوقیت/ حدیث 1)
  19. ۱۹.امام حسین علیه‌السلام بعد از دریافت نامه‌های کوفیان جناب مُسلم‌بن‌عقیل را ازطرف خود به کوفه فرستادند تا هم مردم با ایشان بیعت کنند و هم جناب مسلم شرایط کوفه را به اطلاع امام برساند. عبیدالله زیاد پس از ورود به کوفه، با تهدید یا تطمیع، مردم را از دور جناب مُسلم پراکنده کرد و آن حضرت را دستگیر کرده و به شهادت رساند. (وقعة‌الطف (لوط‌بن‌یحیى ابی‌مِخنَف، متوفی 158 ق)/ الامام حسین فی مکة/ صفحات 101 و 124)
  20. ۲۰.(أول) بازگشت، نگاه به عقب
  21. ۲۱.وقعة صفین (نصر‌بن‌مزاحم، متوفی 212 ق)/ رجل مستبصر بعمار/ ص 321
  22. ۲۲.الاحتجاج علی اهل‌اللجاج (احمدبن‌علی طبرسی، متوفی 588 ق)/ احتجاجه علی معاویة توبیخا له.../ ص 298
  23. ۲۳.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پی‌نوشت شماره 1. سختگیری معاویه بر شیعیان امیرالمؤمنین، مراجعه کنید.
  24. ۲۴.العِقدُ الفَرید (احمدبن‌محمد ابن‌عَبدِ‌رَبَّه آندلسی، متوفی 328 ق)/ ج1/ ص 357
  25. ۲۵.قاموس‌الرجال/ ج7/ ص 181 و 182
  26. ۲۶.معاویه به یکی از یاران امیرالمؤمنین گفت علی را برایم توصیف کن. آن شخص گفت: خدا على را رحمت کند، در میان ما مانند یکى از خودمان بود، و وقتى نزد او مى‌رفتیم ما را به خودش نزدیک می‌کرد،... به‌خدا سوگند بسیار بیدار بود، شب و روز قرآن می‌خواند،... شب‌هنگام از فراق به خود می‌پیچید و با پروردگارش مناجات می‌کرد و می‌فرمود دنیا دیگری را فریب بده؛ هیهات، هیهات! من نیازى به تو ندارم و تو را سه طلاق دادم که رجوعى ندارد. سپس می‌فرمود: آه! آه! از دورىِ راه و کمىِ توشه و سختى طریق. معاویه گریست و گفت بس است، به‌خدا على چنین بود. (امالی (شیخ صدوق)/ مجلس نودویکم/ حدیث 2)
  27. ۲۷.امام صادق: «کانَ عَلِیٌّ اَفضَلَ النّاسِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ؛ علی برترین مردم پس از رسول خدا بود.» (الکافی/ کتاب الروضة/ وصیة النبی لامیرالمؤمنین/ حدیث 36)
  28. ۲۸.«قَد زَّوَجتُکِ اَقدَمَهُم اِسلاماً، وَ اَعظَمَهُم حِلماً، وَ اَحسَنَهُم خُلقاً، وَ اَعلَمَهُم بِاللهِ عِلماً؛ [پیامبر خطاب به فاطمه سلام‌الله‌علیها فرمودند:] همانا تو را به ازدواج کسی درآوردم که در اسلامش پیشی‌گیرنده‌ترین آنها و بردباری‌اش بزرگ‌ترینِ آنها و اخلاقش نیکوترین آنها و داناترین ایشان نسبت به خداوند است.» (عوالم‌العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال (عبدالله‌بن‌نورالله بحرانی، متوفی قرن دوازدهم)/الجزء الحادی‌عشر القسم الاول/ ابواب تزویجها/ باب3/ حدیث 8)
  29. ۲۹.الطبقات الکبرى/ ج5/ ص 307
  30. ۳۰.«در اسلام نه زیان‌دیدنی هست و نه زیان‌رساندنی.» (وسائل‌الشیعة (شیخ حر عاملی، متوفی 1104 ق)/ کتاب الفرائض و المواریث/ ابواب موانع الارث من الکفر و القتل و الرق/ باب1/ حدیث 10)
  31. ۳۱.به‌طور قطعی و لازم
  32. ۳۲.سوره مبارکه بقره/ آیه 204، «و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجب وامی‌دارد، و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد، و حال‌آنکه او سخت‌ترین دشمنان است.»
  33. ۳۳.سوره مبارکه بقره/ آیه 207
  34. ۳۴.(ر‌ش‌ح) جمع رشحة، قطرات، چکه‌ها
  35. ۳۵.محمد حنفیه (81-16 ق) فرزند امیرالمؤمنین و خولۀ حنفیه است. فردی شجاع و پارسا بود و در جنگ جمل پرچمدار بخشی از لشکر حضرت بود. (قاموس‌الرجال/ ج9/ ص 244)
  36. ۳۶.شرح نهج‌البلاغه (ابن‌ابی‌الحدید)/ ذیل خطبۀ 11/ محمد‌بن‌الحنفیة و نسبه و بعض اخباره/ ص 245
  37. ۳۷.تاریخ‌الطبری/ ج4/ ص 269
  38. ۳۸.پس از اینکه دو طرف آتش‌بس را پذیرفتند، عازم کوفه شدند. مردم در مسجد کوفه جمع شدند. ابتدا معاویه سخنانی گفت، سپس امام حسن علیه‌السلام بر منبر رفتند و فرمودند: «معاویه چنین وانمود کرده که من او را شایستۀ خلافت دیده‌ام و خود را شایسته ندیده‌ام، او دروغ می‌گوید. ما در کتاب خدای عزّوجل و به قضاوت پیامبرش از همه‌کس به حکومت اولی‌تریم.... لیکن چون خلافت از جایگاه خود برآمد، قریش در میانۀ خود بر سر آن به منازعه برخاستند و آنگاه بردگان و فرزندانشان ـ یعنی معاویه و فرزندانش ـ نیز در آن طمع بردند. درحالی‌که رسول خدا فرموده است: هرگاه ملتی زمام خود را به کسی بسپرد که از او داناتری در میان آن ملت هست، کارش پیوسته به پستی و انحطاط خواهد کشید.» (صلح امام حسن، پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 289)
  39. ۳۹.الکافی/ کتاب الروضة/ خطبة لامیرالمؤمنین و هی خطبة الوسیلة/ حدیث 4
  40. ۴۰.مناقب آل ابی‌طالب/ باب فی امامة ابی‌عبدالله الحسین/ فصل فی مقتله/ ص 110
  41. ۴۱.(س‌خ‌ط) خشم و غضب

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط