۷۲. امام کاظم (علیهالسلام)؛ «اوجگیری مجدد مبارزات»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
این نکتۀ خیلی مهم در زندگی ائمه [هست] که امام میخواهد مکتب و ذهنیت مکتب را حفظ کند؛ به قول آقایان، در عالم تئوری نمیخواهد انحراف بهوجود بیاید. واِلّ اگر انحراف در فکر بهوجود آمد، حالا گیرم یک حکومت اسلامی هم بر آن اساس تشکیل شد، چه فایدهای دارد! دیگر حلال خدا و حرام خدا و مصالح الهی در جامعه دنبال نخواهد شد. این بخش اگر ازلحاظ عملی مهمتر نباشد، در ردیف آنهاست. منتها نکتهای در کنار این وجود دارد، و آن این است که آنها به همان اندازه که برای حفظ مکتب و حفظ خط مستقیم شریعت تلاش میکردند، برای ایجاد مجموعهای از معتقدان و پایبندانِ ثابتی که بشود روی شانههای آنها حکومت اسلامی را، در وقت ممکن استوار کرد، [هم] تلاش میکردند. یعنی بدون شک، تشکیلات تشیّع در سرتاسر دنیای اسلام، با برنامهریزی و تدبیر ازطرف ائمه علیهمالسلام دنبال میشد و صرفاً این نبود که بخواهند عدهای را هدایت کنند؛ دراینباره قراین فراوانی وجود دارد. گوشههایی از کار سیاسیِ عمدۀ ائمه [دراینباره] خبرش که به دستگاه خلافت میرسید، سراغ آنها میآمدند. دادن پول، گرفتن پول، احوالپرسیکردن، ارتباطات شیعیان را با همدیگر حفظکردن، روابط اینها را باهم صمیمیکردن، بحث حقوق اخوان با یکدیگر، و مسئلۀ کتمان سرّ ـ که در کافی و کتابهای دیگر ملاحظه کردید ـ مربوط به این بخشِ از قضیه است. بنابراین بدون تردید میخواستند شیعه را متشکل کنند. هرچه هم به اواخر دوران ائمه نزدیکتر میشویم، این معنا قویتر و گستردهتر میشود. (83/6/21) شبکۀ گستردهای که فارس و عراق و خراسان و هرات و مصر و سوریه و تمام بلاد ممکن را در پوششی از تبلیغات و از انگیزههای شیعی پوشانیده است، این دارد تقویت میشود و ترویج میشود. بهوسیلۀ چه کسی؟ بهوسیلۀ عناصر گوناگونی و از جملۀ مهرههای اصلی این عناصر علیبنیقطین است [در زمان امام کاظم] که نشسته در رأس دستگاه عباسیِ سفاک و ظالم و از این شیعیانِ مستضعف حمایت میکند. (57/8/8)
ما چیز زیادی از زندگی حضرت موسیبنجعفر سلماااللهعلیه نمیدانیم. اگر واقعاً روایات گوناگونی که از حضرت نقل شده و اسم صحابۀ آن بزرگوار آمده، نبود، بخش عمدۀ زندگی حضرت مخفی و مستور بود و نمیدانستیم حضرت چهکار میکردند؛ یعنی دورۀ امامت و نوع فعالیت حضرت، از سال 148 تا سال 183 که سال شهادت حضرت است، بر ما پوشیده بود. در تاریخ، فقط همین را گفتهاند که حضرت چند بار به زندان افتادهاند، یا در زمان هارون ایشان را به بغداد آوردهاند. (83/6/21) [درحالیکه] کارهای مخفی، متواریشدن و در کوه و بیابان گشتن، و از این چیزها [هم] در زندگی موسیبنجعفر هست. (60/2/26) [اما] زندگی این بزرگوار خیلی روشن نیست.
یکی از چیزهایی که وظیفۀ ماهاست، این است که یک مقدار دربارۀ زندگی این بزرگوارها کار کنیم. (83/6/21) زندگی این بزرگوارها از آن قسمتهای فهمیدهنشده و شناختهنشدۀ مکتب ماست. هنوز مردم خبر ندارند که موسیبنجعفر که بود، چهکاره بود، چهکار کرد؛ همینقدر میدانند امام بوده، بعد هم هارون گرفته حضرت را زندانی کرده و شهید کرده؛ اما چرا شهید کرد؟ چطوری شد؟ اینها را شماها نمیدانید. برای چه میگویم نمیدانید؟ برای آن میگویم که بروید دنبالش، شماها اکثراً جوانید و شوق معلومات هم دارید، این چیزها را باید بدانید، باید دنبالش بروید، باید مطالعه کنید، باید از آنهایی که میدانند بپرسید، رویش کار کنید، تحقیق و مطالعه و فحص و بحث [کنید] تا یک چیزی دربیاورید. (60/2/26)
پس از شهادت امام صادق، دستگاه خلافت متمرکز بوده ببیند جانشین ایشان کیست. (83/6/21) منصور به استاندار حجاز، والی مدینه، گفت ببین جانشین چه کسی است؟ گفت ببین وصیت به چه کسی کرده؟ هرکس را که وصی خودش قرار داده، او امام بعدی است. فرهنگ شیعی را اینها میدانستند، میدانستند که امام را جز امام، کس دیگری وصایت نمیکند، میدانست که امام صادق صریحاً نمینویسد امام بعد از من فلانی است، از روی تقیّه نمیکند این کار را. خواست از طریق تعیین وصی مشخص کند. رفتند تحقیق کردند که وصیِ جعفربنمحمد چه کسی است؛ وصیتنامهاش را درآوردند. (60/3/9) امام صادق وصیتنامۀ بسیار هوشمندانه و عجیبی مینویسند و پنج نفر را وصی خودشان قرار میدهند، که یکی از آنها [خود] منصور است! یکی از آنها حاکم مدینه است،..و با این کار، بلا را از حضرت دور میکنند. 83/6/211
بعد از وفات امام صادق مبارزۀ سیاسی شروع شد، خیلی هم سخت. (60/2/26)
حضرت در آغازِ پذیرفتن امامت، بیستساله بودند. دوازده سال از دوران امامتِ ایشان در زمان منصور گذشته، که جزو سختترین زمانها برای خاندان پیغمبر بوده. (83/6/21) هیچ دورانی ـ به گمان من ـ بعد از دوران امام سجاد، بهسختی دوران موسیبنجعفر نبود. (64/1/23) آنکسانیکه در دوران اختناق در ایران، دستشان به کار مبارزه آشنا بوده، میفهمند که مبارزۀ سیاسی چگونه است. رنج و هراس و دلهره و خطرش، کمتر از مبارزۀ در میدانهای جنگ نیست؛ و موسیبنجعفر علیهالسلام این مبارزه را شروع کرد، منتها با تقیّه،..با پنهانکاری؛ (60/2/26) و تا سال 158 که سال مرگ منصور است، چقدر حوادث مهم و خونینی در این دوازده سال پیش آمده. (83/6/21)
بعد، مهدی پسر منصور خلیفه شد؛ ده سال مهدی خلافت کرد. پس از مرگ او، موسیالهادی پسر مهدی خلیفه شد، یک سال موسیالهادی خلافت کرد، مسموم شد[2] یا بهشکل مرموزی کشته شد و هارون الرشید خلیفه شد. (60/3/9) این دو نفری که در وسط فاصله شدند البته که اوضاع مختلفی دارند ـ مهدی یکطور بود، هادی یکطور بود ـ هیچکدام وضع منصور را نداشتند، نه آن کارآزمودگی را، نه آن پختگی را...و دوران، دورانِ شکوفایی امامت موسیبنجعفر علیهالسلام است، دورانی است که موسیبنجعفر علیهالسلام توانسته در عرض این چند سال، موفقیتهایی بهدست بیاورد و کسانی را دور خود جمع کند. (51/11/24)
وقتیکه میخواستند در مورد موسیبنجعفر سلماااللهعلیه سعایت کنند، تا هارون ایشان را به زندان ببرد، آن شخصی که پیش هارون آمد و سعایت کرد، گفت: «خَلیفَتانِ فِی الاَرضِ موسَیبنُجَعفَرٍبِالمَدینَةِ یُجبَی لَهُ الخَراجُ وَ اَنتَ بِالعِراقِ یُجبَی لَکَ الخَراجُ»[3]. پرسید: آیا برای دو خلیفه خراج جمع میشود؟ هارون گفت: برای چه کسی غیر از من؟ گفت: از خراسان و هرات و جاهای مختلف، مردم خمس مالشان را پیش موسیبنجعفر میبرند. (70/5/30) دو سه انقلاب در این خلال انجام میگیرد که یکی انقلاب حسینبنعلی، شهید فَخّ است. او کسی است به نام حسین، فرزند کسی به نام علی و از دودمان امام حسن مجتبی علیهالسلام و از سادات حسنی، که به کمک موسیبنجعفر علیهالسلام ـ البته کمکهای مالی و تبلیغی ـ قیام میکند و شهید میشود. او هم از بزرگان اهلبیت و از همان امامزادههایی است که امروز مردم اینها را نشناختهاند، و کسانی به خودشان حق دادهاند که اینها را از نظرها و چشمها بیندازند؛ اما پیغمبر دربارۀ حسینبنعلی، شهید فَخّ هم حرف دارد؛ در یک روایتی پیغمبر میفرماید: «از فرزندان من کسی به نام حسینبنعلی در فَخّ ـ محلی نزدیک مدینه ـ شهید میشود. و یاران حسینبنعلی در قیامت ـ آنکسانیکه با او هستند ـ اجر دو شهید خواهند داشت.[4] پیغمبر صلیاللهعلیهوآله خبر از شهادت او داده بود. خب، شهادت مطلبی نبود که برای اهلبیت علیهمالسلام یک چیز بزرگ و سنگینی باشد، همه آمادۀ شهادت بودند. این مربوط به حسینبنعلی شهید فَخّ است، دربارۀ دیگر شهدا این تعبیر از پیغمبر نقل نشده. یکچنین مرد بزرگوارِ عزیزالقدر و تابع امام هفتم و حرفشنو از امام هفتم و شورشگر بنیهاشم و بنیالحسن [بوده است]. امام هفتم آهستهآهسته قضایای انقلابی حاد را، به مرحلۀ تضادهای ظاهری میکشاند؛ (51/11/24) یعنی خط معارضۀ صریح و اعلام مخالفت آشکار. (60/3/9)
اگر انسان وضعیت را بیشتر مطالعه کند، شاید به چیزهای بیشتری دست یابد. ولی جایی که تاکنون به آن رسیدهام، این است که موسیبنجعفر قضایا را بیپردهتر مطرح میکرد؛ شاید نیاز اجتماعی آن روز اینطور ایجاب میکرد، مردم احتیاج داشتند که از مرکز قدرت امامت و رهبری عالی شیعه، تقویت خاطر بیشتری پیدا کنند؛ حرکاتی که امام هفتم انجام میدهد، مجادلات او با هارون عباسی و وضعی که در برخوردهایش با هارون ـ که خیلی صریح و قاطع است ـ پیش میگیرد، شاید تأثیری در تشجیع شیعیان دوردست داشته؛ خبرها به آنها میرسید که امام اینطور گفت و اینطور با هارون حرف زد، و اینها تشجیع میشدند. هارون تازه روی کار آمده بود. (51/11/24) دستگاه امنیتی هم داشت ـ برخلاف بسیاری از خلفای قبل از او که نداشتند ـ در همان وقتی که مبارزات موسیبنجعفر میرسید به یک نقطهای که ممکن بود یک حرکت بزرگی را آغاز بکند، هارون رسید. (60/2/26) هارون فرد برجستهای است، خلیفۀ خیلی مقتدر، خیلی چیزفهم، خیلی باهوش و دقیقی است. (51/11/24)
آنوقتیکه هارونالرشید به حکومت رسید، حدود بیستوپنج سالش بود، یک جوان نیرومندِ شجاع و باهوش، و البته ظالم، هوسران، شهوتران و سفاک. (57/8/8) و مصمم بر اعادۀ مجد[5] حکومت منصوری! وقتیکه نگاه کرد، یک نقطۀ خطرناک را از همه لازمالعلاجتر دید، و آن موسیبنجعفر بود. (60/3/9) امام هفتم در دوران هارون دست به یک مبارزۀ تند زده بود.
مبارزۀ ائمه علیهمالسلام از یک نقطۀ آرامی شروع میشد، تدریجاً اوج میگرفت، اما گاهی در اوج مواجه میشد با ضربات و لطمات کوبندهای، لذا افت میکرد مبارزه، و مجدداً شروع میشد. (59/6/30) بنیعباس آل علی را خوب میشناختند و شگرد کار آل علی را بلد بودند، میفهمیدند تقیّه یعنی چه؛ بنیعباس معارف اهلبیت را از بسیاری از مردم آن زمان بهتر میفهمیدند، زیرا در زمان بنیامیه مدتی باهم مبارزه کرده بودند، برای همین هم بود که وضع ائمه علیهمالسلام در دوران بنیعباس مشکلتر شد. هارون در صدد برآمد ببیند موسیبنجعفر در چه حال و هوایی است. من احتمال میدهم سفر مکۀ هارون فقط برای همین منظور بود، یا از جملۀ مقاصدش این بود که موسیبنجعفر را از نزدیک ببیند، ببیند در چه فکری است. وقتی آمد در مدینه، در مکه چند برخورد که با موسیبنجعفر داشت، مرعوب شد. که این دیدارها را در کتب حدیث و تاریخ میبینید. (60/3/9)
یکی از برخوردها این است که هارون میآید مدینه. در سفری که به حج میرود، وقتیکه میآید مدینه و وارد حرم پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میشود، برای اینکه ثابت کند خلافتش بر پایۀ صحیحی است، به پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»[6] درود بر تو ای پسرعمو! خب، خلافت پسرعمو به پسرعمو میرسد، به دوردستها که نمیرسد! این خیلی طبیعی است، خیلی روشن است، پسرعمو نزدیک است. بنیالعباس یک سلسلهای دارند مثل بنیعلی؛ ما میگوییم امام موسیبنجعفر از امام صادق گرفت و او از امام باقر و او از امام سجاد و او از حسینبنعلی و او از امام حسن و او از علیبنابیطالب علیهمالسلام و او از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله؛ بنیعباس هم یکچنین سلسلهای برای خودشان درست کرده بودند، میگفتند منصور از عبداللهِ سفّاح ـ ابوالعباس ـ گرفت، و او از برادرش ابراهیمِ امام و او از پدرش محمد و او از پدرش علی و او از پدرش عبدالله و او از پدرش عباس و عباس از پیغمبر! یکچنین سلسلهای برای خودشان درست کرده بودند، و خودشان را احقّ و اُولی به امامت و خلافت معرفی میکردند. هارون برای اینکه این را تثبیت کند، میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»؛ موسیبنجعفر هم که در حرم پیغمبر است. تا شنید که هارون گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»، صدایش را بلند کرد و گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا اَبَه» درود بر تو ای پدر، ای نیا! یعنی فوراً زد توی دهان هارون که تو میخواهی بگویی پسرعموی او هستی، پس خلافت برای توست؛ من که فرزند اویم، اگر ملاک این است که پسرعمو از پسرعمو بهخاطر قوم و خویشی ارث خلافت و امامت ببرد، خب من که بیشتر باید از پدر، ارث خلافت و ولایت ببرم. (51/11/24)
و به همین ترتیب، تمام عالم اسلام را با تبلیغاتی که در طول زمان با شیوههای گوناگون به راه میانداختند، متوجه حقانیت راه علویان میکردند و آرزوی اسلام واقعی را در دل مردم زنده میکردند. دوران موسیبنجعفر درحقیقت یکی از دورانهای تند مبارزۀ با بنیعباس بود، از مبارزات تند آلِعلی علیهمالسلام بود. (59/6/30)
هارون میداند که خاندان بنیهاشم خار راه او است و خواهد بود، موسیبنجعفر علیهالسلام را هم شناخته؛ لذا به فکر است که موسیبنجعفر علیهالسلام را یکطوری قانع کند. این جریان بین منصور و امام صادق علیهالسلام هم وجود داشت. یک روز هارون با موسیبنجعفر علیهالسلام ملاقات کرد. این ملاقات در کجا بود و به چه صورت بود، معلوم نیست، اجمالاً اینکه ملاقات کردند. هارون به موسیبنجعفر علیهالسلام گفت که چطور است من فدک را به شما برگردانم؟ فکر خوبی کرده بود. آخر، اولْشعاری که شیعه با آن موجودیت خودش را اعلام کرد، شعار فدک بود. دختر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله برای اینکه ثابت کند خلافت، برای کسانی نیست که آن را در دست گرفتهاند و بر مَسند قدرت نشستهاند، گفت فدک مرا غصب کردهاید. یعنی چه؟ یعنی شما مردم غاصبی هستید، ظالمید، ظالم که نمیتواند خلیفۀ پیغمبر باشد؛ خلیفه باید مظهر عدل باشد، حاکم اسلامی باشد. این یک شعار بود و این شعار تا مدتی بود، اما این شعار کهنه شد، تمام شد؛ فدک در روزی شعار بود که غصبکنندگان فدک بر سر کار بودند، بعد از آنکه غصبکنندۀ فدک رفته، آن کسی هم که فدک از او غصب شده، رفته، دیگر فدک نمیتواند شعار باشد؛ لذا میبینیم که حسینبنعلی علیهالسلام در ماجرای کربلا، از فدک نامی نمیبرد. آخر، مگر معاویه فدک را غصب کرده که با نام فدک علیه معاویه بشورند! اما چند نفر از خلفا در طول زمان، به فکر مَردِرِندی[7] افتادند و گفتند برای اینکه ما بنیهاشم را، فرزندان علی علیهالسلام را آرام کنیم، فدک را به اینها برگردانیم؛ یکی عمربنعبدالعزیز است. این را یقین ندارم، به گمانم عمربنعبدالعزیز از آن چهرههای مزوّر تاریخ است؛ مثل انوشیروان. امام باقر علیهالسلام فرمود: «این مرد خلیفه میشود و بعد میمیرد؛ وقتی مُرد، اهل زمین بر او میگریند و اهل آسمانها او را لعنت میکنند»[8]؛ چون ریاکار بود. عمربنعبدالعزیز هم از جملۀ مفاخر و محاسنش این است که فدک را رد کرده؛ خیلی هنر کرده، یک باغستانی را برگردانده! از جمع هزاران باغستان دیگری که از مردم خورده، حالا یکی را هم داده، به قیمتی که بنیهاشم را ساکت کند؛ مثلاً به خیال خودش حقالسکوت داده. یکی دیگر از این مردِرِندها، هارونالرشید است که به موسیبنجعفر گفت چطور است فدک را به شما برگردانم؟ میخواست فدک را برگرداند و به خیال خود، شعار فرزندان علی علیهالسلام را از آنها بگیرد؛ بگوید شما حرفتان چیست؟ فدک را هم که دادم. حالا ببینید امام چه جوابی میدهد.
روایت را من از «مناقب» ابنشهر آشوب[9] نقل میکنم: «اَنَّ هارونَ الرَّشیدَ کانَ یَقولُ لِموسَیبنِجَعفَرٍ خُذ فَدَکاً حَتَّی اَرُدَّها اِلَیکَ فَیَأبَی» معلوم میشود یک بار هم نبوده، چند بار مکرر به موسیبنجعفر گفته بود آقا ما میخواهیم این فدک را به شما بدهیم. مکرر هارون میگفت: اجازه بدهید فدک را به شما بدهم و رد کنم، اما حضرت اِبا میکردند و میگفتند نه، فدک را نمیخواهم. او مدام اصرار میکرد، اما حضرت اِبا میکردند. «حَتَّى اَلَحَّ عَلَیهِ» تا اینکه یکوقتی هارون اصرار و الحاح کرد که خواهش میکنم اجازه بدهید من این فدک را به شما بدهم.
«فَقالَ عَلَیهِالسَّلامُ لا آخُذُها اِلّا بِحُدودِها» فرمود: حاضرم فدک را بگیرم، اما فدک را کامل میگیرم؛ فدک را با همان مرزهای واقعیاش از تو میگیرم. «قالَ وَ ما حُدودُها؟» گفت: مرز فدک کجا است؟ خب فدک یک باغستانی است و روشن است دیگر، مرزی ندارد. «قالَ اِن حَدَدتُها لَمْ تَرُدُّها» فرمود: اگر مرزهای فدک و حدود فدک را بگویم، از پسدادن فدک منصرف میشوی و نخواهی داد. «قالَ بِحَقِّ جَدِّکَ اِلّا فَعَلتُ» هارون گفت: به جان جَدت میدهم. «قالَ اَمَّا الحَدُّ الاَوَّلُ فَعَدَنُ» فرمود: مرز اول فدک، کشور عدن است.[10] منتهیالیه جنوبی جزیرةالعرب. «فَتَغَیَّرَ وَجهُ الرَّشیدِ» رنگ هارون تغییر کرد. «وَ قالَ اِیهاً» گفت: چه میگویی؟ فدک تا آنجاهاست! «قالَ وَ الحَدُّ الثّانی سَمَرقَندُ» فرمود: حَد دوم فدک، سمرقند است. منتهیالیه مشرق کشور اسلامی، انتهای خراسان. «فَاربَدَّ وَجهُهُ» صورت هارون کبود شد. «وَ الحَدُّ الثّالِثُ اِفریقِیَةُ» فرمود: مرز سوم، تونس است. یعنی منتهیالیه غربی کشور اسلامیِ آن روز. «فَاسوَدَّ وَجهُهُ» صورت هارون سیاه شد. «وَ قالَ هیهِ» بیاختیار گفت: ای وای! «قالَ وَ الرّابِعُ سَیفُ البَحرِمِّا یَلِی الجُزُرَ وَ اِرمینِیَةَ» فرمود: حَد چهارم، کنارههای دریاست، درآنجاییکه ارمینیه و جزایر قرار دارد. یعنی کنار دریای مدیترانه، منتهیالیه شمالی کشور اسلامیِ آن روز. وقتی این را فرمود، «قالَ الرَّشیدُ فَلَم یَبقَ لَنا شَیءٌ» هارون گفت: برای ما چیزی نماند! «فَتَحَوَّلَ اِلَى مَجلِسی» پس بیا جای من بنشین! «قالَ موسَی قَد اَعلَمتُکَ اَنَّنی اِن حَدَدتُها لَم تَرُدَّها» موسیبنجعفر علیهالسلام فرمود: گفتم که اگر معیّن کنم فدک چیست، تو آن را بر نخواهی گرداند. یعنی چه؟ یعنی شعار تشیّع یک روزی فدک بود! امروز شعار تشیّع، حکومت است. حکومت برای ماست و تو آن را گرفتهای. این را هارون فهمید، «فَعِندَ ذَلِکَ عَزَمَ عَلیَ قَتلِهِ» تصمیم قتل موسیبنجعفر علیهالسلام از همین مجلس گرفته شد. (51/11/24) مصمم شد که موسیبنجعفر را از بین ببرد؛ اما متقابلاً امام هم وضعی بهوجود آورده بود که این کار برای دستگاه حکومت آسان نبود. (60/3/9)
من تصور میکنم که اگر این طاغیۀ بنیعباس نبود، امام موسیبنجعفر دست به عملی میزد که در سرنوشت عالم اسلام تأثیر میگذاشت، لذا بود که حضرت را خائفاً و مرعوباً گرفت و دو عَماری[11] درست کرد، یکی را به یک طرف، یکی را به یک طرف، که مردم ندانند که موسیبنجعفر به کجا برده شد. خود این حاکی از توجه مردم به موسیبنجعفر است. قضایای بعدی هم این را تأیید میکند. بعد امام را هم که به زندان انداخت، باز دچار زحمت شد، زیرا تأثیر حضور امام در زندانها بر روی زندانبانها از یکطرف و هیجان ناشی از زندانیشدن امام ازطرف دیگر، کار را بر دستگاه حکومت مشکل میکرد.
[معروف است] که عائلۀ سِندیبنشاهک معروف، که مشرِف بودند بر زندان موسیبنجعفر، تحت تأثیر امام قرار [گرفتند]. (60/3/9) گویا حضرت را در یک برههای، بُرده بود در خانۀ خودش. در زیرزمینی، چیزی، آنجا انداخته بود. خانوادۀ او که خب آن زندانی را نزدیک خودشان داشتند، بهتدریج یک چیزهایی فهمیده بودند از این زندانیِ عالیقدر. محبت حضرت و ولایت در دل اینها رشد کرد، رسوخ پیدا کرد، و بهتدریج کار به آنجا رسید که اینها شدند شیعه و علاقهمند. (60/2/26) و یکی از علمای بهنام شیعه در قرنهای سوم و چهارم، از اولاد سندیبنشاهک است. رجوع بفرمایید به مناقب ابنشهر آشوب و این ماجرا را در ذیل حالات موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه ببینید. (60/3/9) یک مطربی را آوردند که حضرت را بلکه گول بزند، آن شد علاقهمند به حضرت؛ زندانبانی را آوردند، او شد مرید حضرت؛ کسانی که بعد از شهادت حضرت، شهادت دادند، گواهی دادند که این بزرگوار عبادتش چه بود و چه بود و چه بود. غرض، نگهداری این زندانی دردسر بود برای هارون؛ این بود که دیگر طاقت نیاورد. (60/2/26)
خب، تاریخ زندگی موسیبنجعفر گنگ است، مثل تاریخ زندگی بقیۀ ائمه؛ و این برای ما تکلیف درست میکند. الان یک شرح حالِ منظمِ منسجمی که سالهای زندگی این امام بزرگوار را معیّن بکند و یک بیوگرافی ـ به قول امروزیها ـ از امام بهدست بدهد، نداریم. محقِق باید قطعهقطعه حوادث را کنار هم بچیند و یک مجموعه بهوجود بیاورد. این قطعهقطعه هم همهاش نیست، کتیبۀ بزرگی است که از وسطش تکههایی افتاده. شما روی اجتهاد و استنباط خودتان باید آن تکههای وسط را پیدا کنید. این مشکلِ بزرگِ کار ماست. [و اگر این کار بشود، خواهید دید] که زندگی ائمه برای ما چقدر درسآموز است.
در بحارالانوار حدیثی هست در ذیل حالات امام علیهالصلاةوالسلام، همین حدیث را هم مرحوم مجلسی از مناقب ابنشهر آشوب نقل میکند. و آن حدیث این است که امام با لباس مبدّل، پنهانی در روستاهای اطراف شام فراری بود. این کجای زندگی امام است؟ به چه مناسبت فراری بود؟ چرا میخواستند او را بگیرند؟ این خیلی معنی دارد. (60/3/9) «دَخَلَ مُوسَی بنُ جَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلامُ بَعضَ قُرَی الشّامِ مُتَنَکِّراً هارِباً فَوَقَعَ فی غارٍ وَ فیهِ راهِبٌ»[12]، اتفاقاً این روایت معروفی هم است، بنده خودم چندین بار این روایت را در گذشته شنیدهام که بازگو میشده، منتها از بعدِ آنجایی که من قطع کردم، خوانده میشود، از اول روایت تا اینجایی را که من خواندم، نشنیده بودم، وقتیکه دیدم، برایم خیلی تازگی داشت. (51/11/25) «مُتَنَکِّراً هارِباً» موسیبنجعفر به بعضی از قریههای شام، به بعضی از آبادیهای بیرون شهر شام، درحالیکه ناشناخته بود، «مُتَنَکِّر» با لباس مبدّل، «هارِباً» درحالیکه فراری بود، وارد شد. «فَوَقَعَ فی غارٍ» رفت در یک غاری، معلوم میشود در کوه بوده که رفته در غار. (53/7/17) در منابر از اینجا به بعد خوانده میشود که امام موسیبنجعفر علیهالسلام در میان غاری با راهب نصرانی برخورد کرد و با این راهب مباحثه کرد و او را در مباحثه گیر انداخت و آن راهب مسلمان شد. از اینجا به بعدِ روایت، اینهاست. تا اینجا چیست؟ تا اینجا این است که موسیبنجعفر علیهالسلام همین موسیبنجعفر علیهالسلام خودمان، حضرت بابالحوایج، ناشناخته و فراری، در کوهها و قریههای اطراف شام میگشت و متواری بود تا رسید به یک غاری. ما فقط به بابالحوایجی موسیبنجعفر علیهالسلام نظر دوختهایم، برای اینکه قرضمان ادا شود، مشکلمان حل شود، و ازاینقبیل. اما آخر، برادر! این بابالحوایجِ ما یک مدتی از عمرش را در کوههای اطراف شام و در قریههای اطراف شام، بهصورت ناشناخته، فراری بوده! زندانش را بگذار کنار، چون زندانش را هم آمیختهاند با یک حرفهایی که اصلاً آن وضع پرشکوه اولی خود را از دست داده. موسیبنجعفر علیهالسلام در شام چهکار میکرده؟ در قریههای شام چهکار میکرده؟ چرا به کوهها رفته بود؟ چرا فراری باشد؟ چرا متواری باشد؟ (51/11/25) این نشان میدهد نوع زندگی امام را.
در طول دوران زندگی منصور و مهدی و موسی الهادی، امام تقیّه میکردند؛ دلیلش هم این است که آنها نکشتند امام را، آنها از هارون نجیبتر که نبودند، اگر خوفِ بر حکومت بود، برای مهدی هم بود، برای هادی هم بود، برای منصور هم بود. خب، منصور که امام صادق را به قتل رساند، میخواست امام بعدش را هم به قتل برساند. (60/3/9)
[بالاخره] موسیبنجعفر را گرفتند، به زندان انداختند. (59/6/30) این چهارده سال زندان که گفته میشود، مربوط به دورههای مختلف است؛ یعنی مجموعش میشود چهارده سال. البته انسان از دقایق و جزئیات دورههای مختلف زندان ایشان، واقعاً خبری ندارد. (83/6/21) اینکه شما شنیدید که موسیبنجعفر چهار سال یا هفت سال یا چهارده سال در زندان ماندند، این چهارده سال زندان نیست، حبسِ ابد است! (59/6/30) اگر چهل سال هم در زندان میماند، میماند؛ یعنی هارونالرشید آدمی نبود که موسیبنجعفر را از زندان بیاورد بیرون. (60/9/26) منتها محکوم به حبسِ ابدی که، در اثنای دوران زندان، برای زندانبانان ـ یعنی حکام وقت ـ غیر قابل تحمل میشود. (59/6/30) و بالاخره دیدند که نمیشود! موسیبنجعفر را در زندان مسموم کردند و شهید شدند. کجاست این ماجرا؟ بغداد! خانوادۀ موسیبنجعفر کجایند؟ مدینه. (60/9/26)
برای بنیعباس روشن بود که بعد از هر امامی، امام دیگری، جانشینی، دنبال راه او را خواهد گرفت. این را به تجربه میدانستند. اما در میان فرزندان موسیبنجعفر ـ که متعدد هم بودند ـ پیداکردن آنکسیکه جانشین موسیبنجعفر خواهد شد و حرکات مبارزۀ شیعه را دنبال خواهد کرد، مشکل بود. دستگاه خلافت بنیعباس نتوانست این را کشف کند و بهدست بیاورد؛ لذا بعد از موسیبنجعفر، هارون سالها در دنیا بود و حکومت جائرانۀ خود را ادامه میداد. (59/6/30) آنهم با خیال راحت از دشمنی و معارضۀ کسی مثل موسیبنجعفر؛ مغرور، سرمست، مستِ قدرت. اطراف هارون را نوکرها، غلامهای حلقهبهگوش ـ اگرچه زیرِ نام وزیر و امیر ـ [گرفته بودند]؛ یک اشارۀ هارون کافی بود که این نوکرها، سرخود بزرگترین فاجعههای انسانی را انجام بدهند؛ یک خانواده را از بین ببرند، یک شهر را ویران کنند. هارون مست قدرت و غرور بود؛ بدانید قدرتی که آن روز هارونالرشید داشت، امروز در دنیا، این سیاستمداران و حاکمان و پادشاهان و رؤسای جمهور دنیاپرست، هیچکدام ندارند؛ ابرقدرتهای امروز، آن سلطنت و قدرت هارونالرشید مستبدِ آن روز را ندارند. یکچنین آدمی در رأس قدرت بود. (63/9/3) اما علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه که امام بود و محور مبارزات شیعه بود، سالم ماند. این مسائلی که در بعضی از زبانها هست که سرگرم بودند، نمیتوانستند پیدا کنند، مسائل درستی نیست، هارونالرشید یک سیستم امنیتی و اطلاعاتی قوی در سراسر [حکومت] اسلامی داشت، هرچه هم کوشش میکردند که هستۀ اصلی مبارزات را پیدا بکنند، ممکن نمیشد. (59/6/30)
این زندگی موسیبنجعفر است. این سرنخ! برادرانی که شایق هستند به کشف راز زندگی ائمه علیهمالسلام بروند دنبالش. مطالعه کنید، مشخص کنید، روشن کنید، بنویسید. و بدانید اینیکه گفته میشود که حضرت مبارزۀ مثبت میکردند که احکام را بیان میکردند، مبارزۀ منفی میکردند که صفوان جمّال را میگفتند مثلاً شترت را کرایه نده، اینها یک گوشهای از تلاشها و مبارزات موسیبنجعفر است. (60/3/9) برای حفظ [و تحققِ] مکتب؛ چون اگر فرض کنیم مکتب باقی بماند، اما هیچ تحقق خارجی پیدا نکند، مکتب میشود بیفایده. اصلاً مکتب برای این است که تحقق پیدا کند و ائمه هم برای این کار تلاش میکردند. (83/6/21) امام موسیبنجعفر علیهالسلام نیز همۀ زندگی خود را وقف این جهاد مقدس ساخته بود؛ درس و تعلیم و فقه و حدیث و تقیّه و تربیتش دراینجهت بود. البته، زمان او ویژگیهای خود را داشت؛ پس جهاد او نیز به تناسب زمان مختصاتی مییافت؛ عیناً مانند دیگر ائمۀ هشتگانه، از زمان امام سجاد علیهالسلام تا امام عسکری علیهالسلام که هر یک یا هر چند نفر، مختصاتی در زمان و به تبعِ آن، در جهادِ خود داشتند. (68/7/26)
پروردگارا! درود و سلام فراوان و عمیق ما را به تربت پاک این امام بزرگوار نثار بفرما. (64/1/23)
پاورقیها
۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 26، «مخفیبودن امامت امام کاظم در آغاز امر» را مطالعه کنید.
۲.تاریخالعباسیّین/ ص71، در این کتاب آمده است که مادر موسی (خیزران)، موسی را مسموم کرد، زیرا او قصد کرده بود هارون را بکشد.
۳.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و... موسیبنجعفر/ ابواب تاریخ الامام موسیبنجعفر الکاظم/ باب9/ حدیث 48
۴.مقاتلالطّالبیّین/ ص 366
۵.عظمت، جاه و جلال
۶.الارشاد/ باب تاریخ الامام موسیبنجعفر/ فصل شذرات من فضائل الامام الکاظم و مناقبه
۷.زرنگی، مکر و حیلهگری
۸.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب5/ حدیث 44
۹.مناقب آل ابیطالب/باب امامة ابیابراهیم موسیبنجعفر الکاظم/ فصل فی معالی اموره
۱۰.نقشۀ شمارۀ 8: قلمرو حکومت اسلامی در زمان هارون
۱۱.کجاوه، هودج
۱۲.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیابراهیم موسیبنجعفر الکاظم/ فصل فی علمه