تغییر رفتار هارون با امام کاظم (ع) از تجلیل تا حبس و مسموم کردن
چرا هارون در سفر حجّى، آن حضرت را در حدّ اعلىٰ تجلیل میکند[17] و در سفر دیگرى دستور حبس و تبعید او را میدهد؟[18] و چرا آن حضرت در اوایل خلافت هارون که وى روش ملایمت و گذشت در پیش گرفته و علویان را از حبسها آزاد کرده بود، تعریفى از فدک میکند که بر همهی کشور وسیع اسلامى منطبق است؟ تا آنجا که خلیفه به آن حضرت به تعریض[19] میگوید: پس برخیز و در جاى من بنشین![20] و چرا رفتار همان خلیفهی ملایم، پس از چند سال چندان خشن میشود که آن حضرت را به زندانى سخت میافکند و پس از سالها حبس، حتّى تحمّل وجود زندانىِ او را نیز بر خود دشوار مییابد و او را جنایتکارانه مسموم و شهید میکند؟
ترس هارون از بسیج شمشیرزنان خراسان به سود امام کاظم
بعد که این حرفها را میزند، که این ایجاب میکند که هارون بگوید خب بسیار خوب، پس مثلاً این پنجاه هزار دینار مال شما، فقط دویست دینار میدهد؛ میگوید بعد که پرسیدم از پدرم که چرا این کار را کردی، گفت که اگر این را بدهم -مضمونش این است، عبارتش را اینجا نوشتم، بخواهم بگردم وقتتان میگذرد- اگر بدهم، این شمشیربهدستهای خراسان را بسیج خواهد کرد، دویست هزار مرد را به جان من خواهد انداخت؛ این، برداشت هارون است و هارون درست فهمیده بود. حالا بعضی خیال میکنند که از حضرت سعایت[54] میکردند؛ نه، حقیقت قضیّه این بود. آن زمانی که موسیبنجعفر با هارون مبارزه میکرد، واقعاً اگر پولی در آن دستگاه بود، خیلی کسان بودند که آماده بودند و حاضر بودند که در کنار موسیبنجعفر شمشیر بزنند، و نمونههایش را ما …
چرایی دگرگونی رفتار از تجلیل امام کاظم (ع) تا حبس و مسمومکردن او
چرا هارون در سفر حجی، آن حضرت را در حد اعلی تجلیل میکند و در سفر دیگری دستور حبس و تبعید او را میدهد و چرا آن حضرت در اوایل خلافت هارون که وی روش ملایمت و گذشت در پیش گرفته و علویان را از حبسها آزاد کرده بود، تعریفی از فدک میکند که بر همۀ کشور وسیع اسلامی منطبق است؛ تاآنجاکه خلیفه به آن حضرت به تعریض میگوید: پس برخیز و در جای من بنشین؟ و چرا رفتار همان خلیفۀ ملایم، پس از چند سال، چندان خشن میشود که آن حضرت را به زندانی سخت میافکند و پس از سالها حبس، حتی تحمل وجود زندانی او را نیز بر خود دشوار مییابد و او را جنایتکارانه مسموم و شهید میکند؟
زندانیکردن طولانی امام کاظم (ع) و شهادت او در زندان سندیبنشاهک
در زمان هادی عباسی باز حضرت را خواستند بیاورند بهقصد کشتن، که یکی از فقهای دوروبَر هادی عباسی ناراحت شد، دلش سوخت که فرزند پیغمبر را اینطور زیر فشار قرار میدهند، وساطت کرد، هادی عباسی منصرف شد. در زمان هارون هم که حضرت را آوردند به بغداد و مدت طولانیای ـ در چند نوبت که احتمال میدهم من، در زمان هارون هم بیش از یکبار حضرت را از مدینه جدا کرده باشند، اما قدر مسلّمش یکبار است ـ که آوردند در جاهای مختلف، زندان کردند و یکیاش ازجمله در بغداد بود که در زندانهای مختلف، بعد هم در زندان سندیبنشاهک و حضرت را به شهادت رساندند.
سیاستمداری و سفر حج به قصد شناخت نزدیک امام کاظم (ع)
… نوبت به هارونالرشید رسید اوقاتی است که اگرچه در جامعۀ اسلامی دستگاه خلافت، معارضی ندارد و تقریباً بیدردسر و بیدغدغه مشغول حکومت هست، اما بااینحال وضع زندگی موسیبنجعفر و گسترش تبلیغات امام هفتم طوری است که علاج این مطلب برای آنها اینقدر هم آسان نیست. و هارون یک خلیفۀ سیاستمدار و بسیار باذکاوتی بود. یکی از کارهایی که هارون کرد این بود که خودش بلند شد رفت مکه که طبری مورخ معروف احتمال میدهد ـ یا بهطور یقین یا بهطور احتمال ـ میگوید هارونالرشید حرکت کرد به عزم سفر حج در خفا مقصودش این بود که برود مدینه، از نزدیک موسیبنجعفر را ببیند چطور موجودی است. ببیند این شخصیتی که اینهمه دربارۀ او حرف هست، اینهمه دوستان دارد، حتی در بغداد کسانی از دوستان او هستند، این چطور شخصیتی است، آیا باید از او ترسید یا نه. که آمد و چند ملاقات با موسیبنجعفر دارد که از آن ملاقاتهای فوقالعاده مهم و حساس است. یکی در مسجدالحرام است که ظاهراً بهصورت ناشناس موسیبنجعفر با هارون برخورد میکند و یک مذاکرات تندی بین آنها ردوبَدل میشود و موسیبنجعفر ابهت خلیفه را درمقابل حاضران …
تکریم ظاهری امام کاظم (ع) و پرداخت تنها دویست دینار به او
… بر درازگوشی سوار بودند و آمدند و وارد منطقهای که هارون نشسته بود شدند و میخواستند پیاده بشوند، هارون قسم داد که باید تا دم بساط من، با سواره بیایید، ایشان سواره آمدند. بعد احترام کردند، چنین گفتند، چنان گفتند. بعد که رفتند، به ماها گفتند رکابشان را بگیرید. البته جالب این است در همین روایت مأمون میگوید هارون، پدرم، به همه، پنجهزار دینار و دههزار دینار جایزه میداد؛ به موسیبنجعفر، دویست دینار جایزه داد، دویست دینار. درحالیکه وقتیکه صحبت کرد، حال حضرت را پرسید، فرمودند بله، اولاد زیادی دارم، گرفتاریهای زیادی دارم، وضع معیشت خوب نیست. که حالا این صحبتها هم بسیار جالب است به نظر بنده از موسیبنجعفر برای هارون. یعنی خیلی آشناست برای ما این صحبتها و کاملاً قابل فهم است …
ترس از بسیج صدهزار شمشیرزن خراسانی به دست امام کاظم (ع)
… از این کارها زیاد کردید و کاملاً قابل فهم است. بههرحال، بعد که این حرفها را میزند، که این ایجاب میکند که هارون بگوید خُب بسیار خوب، پس مثلاً این پنجاههزار دینار برای شما، دویست دینار فقط میدهد. میگوید بعد که پرسیدم از پدرم که چرا این کار را کردی؟ گفت که اگر این را بدهم ـ مضمونش این است ـ این شمشیربهدستهای خراسان را بسیج خواهد کرد، صدهزار مرد را به جان من خواهد انداخت. این، برداشت هارون است، و هارون درست فهمیده بود. حالا بعضی خیال میکنند که از حضرت سعایت میکردند، نه، حقیقتِ قضیه این بود. آن زمانی که موسیبنجعفر مبارزه میکرد با هارون، واقعاً اگر پولی توی آن دستگاه بود، خیلی کسان بودند که آماده بودند و حاضر بودند که در کنار موسیبنجعفر شمشیر بزنند؛ و نمونههایش را در …
زندانیکردن امام کاظم (ع) برای وادارکردن به تسلیم و انتقال پنهانی به بغداد
… اینکه حکومت و نظام اسلامی را پیاده بکند، این بزرگترین خطر برای حکومت هارونی است؛ لذا هارون تصمیم گرفت که این خطر را از پیشِ پای خودش بردارد. البته مرد سیاستمداری بود؛ این کار را دفعتاً انجام نداد. اول مایل بود که به یک شکل غیر مستقیم این کار را انجام بدهد. بعد دید بهتر این است که موسیبنجعفر را به زندان بیندازد، شاید در زندان بتواند با او معامله کند، به او امتیاز بدهد، زیر فشارها او را وادار به قبول و تسلیم بکند. لذا بود که موسیبنجعفر را از مدینه دستور داد دستگیر کردند. منتها طوری که احساسات مردم مدینه هم جریحهدار نشود و نفهمند که موسیبنجعفر چگونه شد؛ لذا دوتا مَرکب و مَحمل درست کردند یکی بهطرف بصره، یکی بهطرف کوفه،[35] که مردم ندانند که موسیبنجعفر را به کجا بردند و موسیبنجعفر را آوردند در مرکز خلافت و در بغداد، آنجا زندانی کردند و این زندان، زندان طولانیای بود. البته احتمال دارد ـ مسلّم نیست ـ که حضرت را از زندان یکبار آزاد کرده باشند، مجدداً دستگیر کرده باشند، آنچه مسلّم است بارِ آخری که حضرت را دستگیر کردند بهقصد این دستگیر کردند که امام علیهالسلام را در زندان به قتل برسانند و همین کار را هم کردند.
توبیخ متکبرانهٔ شافعی به سبب سلام کردن پیش از اجازه
روزی شافعی معروف ـ فقیه بزرگ اهل سنت که سنّیهای شافعی، پیروان او هستند و جزو سران فقهای زمان خود بود، و البته جزو مخلصین اهلبیت هم ظاهراً هست، شعرهایی به او نسبت دادهاند دربارۀ امیرالمؤمنین ـ[17] وارد قصر هارون شد، و به محضر هارون سلام کرد؛ هیچ حرفی نزده بود، سلام کرد. هارون با کمال تکبر گفت چه کسی به تو اجازه داد قبل از اینکه من اجازه بدهم حرف بزنی! فقط سلام کرده بود. تا این حد این قدرتنمایی و استبداد و منیّت در آن دستگاه زیاد شده بود. اینهم یکی از آن خصوصیاتی است که در آن دستگاهها هست.
ظلم و سفاکی و عزم بر اعادهٔ مجد حکومت منصور
آنوقتیکه هارونالرشید به حکومت رسید، حدود بیستوپنج سالش بود، یک جوان نیرومندِ شجاع و باهوش، و البته ظالم، هوسران، شهوتران و سفاک. (57/8/8) و مصمم بر اعادۀ مجد[5] حکومت منصوری! وقتیکه نگاه کرد، یک نقطۀ خطرناک را از همه لازمالعلاجتر دید، و آن موسیبنجعفر بود. (60/3/9) امام هفتم در دوران هارون دست به یک مبارزۀ تند زده بود.
پیشنهاد بازگرداندن فدک برای گرفتن شعار فرزندان علی (ع)
… ریاکار بود. عمربنعبدالعزیز هم از جملۀ مفاخر و محاسنش این است که فدک را رد کرده؛ خیلی هنر کرده، یک باغستانی را برگردانده! از جمع هزاران باغستان دیگری که از مردم خورده، حالا یکی را هم داده، به قیمتی که بنیهاشم را ساکت کند؛ مثلاً به خیال خودش حقالسکوت داده. یکی دیگر از این مردِرِندها، هارونالرشید است که به موسیبنجعفر گفت چطور است فدک را به شما برگردانم؟ میخواست فدک را برگرداند و به خیال خود، شعار فرزندان علی علیهالسلام را از آنها بگیرد؛ بگوید شما حرفتان چیست؟ فدک را هم که دادم. حالا ببینید امام چه جوابی میدهد.
مستی قدرت و غرور و قدرتی بیش از ابرقدرتهای امروز
… مغرور، سرمست، مستِ قدرت. اطراف هارون را نوکرها، غلامهای حلقهبهگوش ـ اگرچه زیرِ نام وزیر و امیر ـ [گرفته بودند]؛ یک اشارۀ هارون کافی بود که این نوکرها، سرخود بزرگترین فاجعههای انسانی را انجام بدهند؛ یک خانواده را از بین ببرند، یک شهر را ویران کنند. هارون مست قدرت و غرور بود؛ بدانید قدرتی که آن روز هارونالرشید داشت، امروز در دنیا، این سیاستمداران و حاکمان و پادشاهان و رؤسای جمهور دنیاپرست، هیچکدام ندارند؛ ابرقدرتهای امروز، آن سلطنت و قدرت هارونالرشید مستبدِ آن روز را ندارند. یکچنین آدمی در رأس قدرت بود. (63/9/3) اما علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه که امام بود و محور مبارزات شیعه بود، سالم ماند. این مسائلی که در بعضی از زبانها هست که سرگرم بودند، نمیتوانستند پیدا کنند، مسائل درستی نیست، هارونالرشید یک سیستم امنیتی و اطلاعاتی …
بخشش بیحساب املاک و پامال شدن حقوق و ثروت مردم
در یک شب واحد خدا میداند، پانصدتا، هشتصدتا، هزارتا فرمان تیول در کاغذهای بسیار نازک، در قوطیهای طلا بر سر یک عروس و داماد ریخته شد و کسانی برداشتند که خلیفه نمیدانست که اینها که خواهند بود، مثلاً فرض کنید که املاک فلان دشتِ وسیعِ فلان ناحیه میافتاد به یک بچه، میافتاد دست یک مست، میافتاد دست یک چاقوکش، میافتاد دست یک آدم بیعرضه. اینها را که دیگر خلیفه نمیدانست، ریخته بود، هرکه هرچه برداشت، چَپُو[17]، برداشتند، رفتند، خوردند، بردند. اما در آن ناحیهای که حالا اقطاعش دست این آدم افتاده، چقدر مردم پامال خواهند شد، چقدر ثروتها از بین خواهد رفت، چقدر حقوق ضایع خواهد شد، نابود و پامال خواهد شد، اینها را که فکر نمیکردند. در همان احوال، اختلاف طبقاتی به این حد است، در همان احوالی که این بذل و بخششها دارد انجام میگیرد، این اسرافها و تُرَفها[18] دارد انجام میگیرد؛ یحیایِ علوی[19] در کوههای طبرستان، با ظلم و با ستم داشت میجنگید، درحالیکه خودش و عیالش فقط یک پوشش داشتند، …
تعقیب و شکنجهٔ مردم برای یافتن امام کاظم پنهان
البتّه دنبالهی قضیّه و زندگی امام موسیبنجعفر، فوقالعاده زندگی شورانگیزی است که به نظر بنده، اوج این حرکاتِ مبارزه، مال زمان موسیبنجعفر است و ما متأسّفانه از زندگی موسیبنجعفر یک گزارش درستوحسابیای در دست نداریم؛ گاهی گوشهوکنار یک چیزهایی از زندگی آن حضرت پیدا میشود که آدم را مبهوت میکند.مدّتی امام موسیبنجعفر پیدا نبودند، یعنی هارون دنبالشان میگشته و حضرت را پیدا نمیکرده؛ کسانی را میبرده، شکنجه میکرده، که شما بگویید موسیبنجعفر کجا است. این یک چیز بیسابقه است. ابنشهرآشوب در مناقب، یک روایتی دربارهی موسیبنجعفر نقل میکند که ما دربارهی هیچیک از ائمّه این را نداریم؛ موسیبنجعفر در یک مدّتی «دَخَلَ بَعضَ قُرَی الشَّامِ مُتَنَکِّراً هَارِبافَوَقَعَ فِی غَارٍ و فِیهِ رَاهِب»؛[52] بعد با …
احترام هارون به امام کاظم در دیدار به نقل مأمون
و آن داستان معروف را مأمون نقل میکند که ما رفتیم، و حضرت سوار درازگوشی بودند و آمدند و وارد منطقهای که هارون نشسته بود شدند و میخواستند پیاده بشوند که هارون قسم داد که باید تا دَمِ بساطِ من، سواره بیایی، و ایشان سواره آمدند؛ بعد احترام کردند، چنین گفتند، چنان گفتند، بعد که داشتند میرفتند، به ماها گفتند رکابشان را بگیرید. البتّه جالب این است در همین روایت مأمون میگوید که پدرم هارون، به همه، پنج هزار دینار و ده هزار دینار جایزه میداد، [امّا] به موسیبنجعفر، دویست دینار جایزه داد، درحالیکه وقتی صحبت کرد و حال حضرت را پرسید، فرمودند بله، اولاد زیادی دارم، گرفتاریهای زیادی …
بهکارگیری تهدید و تطمیع و فریبکاری در برابر امام کاظم (ع)
… البته اگر من بخواهم اینها را شرح بدهم و حتی همین ملاقاتها را بیان کنم که چه گذشته، وقت را زیادی خواهد گرفت. من همین قدر اشاره میکنم برای اینکه کسانی که اهل مطالعهاند، اهل تحقیقند و علاقهمند به این مسائل هستند - مظانش اینها است - بروند دنبالش پیدا کنند. از جمله اینکه حالا در این ملاقاتها هارونالرشید تمام آن کارهائی را که باید برای قبضه کردن یک انسان مخالف و یک مبارز حقیقی انجام داد، همه را انجام میدهد: تهدید، تطمیع، فریبکاری؛ همهی اینها را انجام میدهد. یکی از حرفهائی که آنجا با موسی بن جعفر میزند، این است که میگوید شما بنیهاشم از فدک محروم شدید، آلعلی. فدک را از شماها گرفتند، حالا من میخواهم فدک را به شما برگردانم. بگو فدک کجاست، حدود فدک چیه، تا من فدک را به شما برگردانم. خب معلوم است که این یک فریبی است …
فریبکاری در پیشنهاد بازگرداندن فدک برای چهرهسازی
یکی از حرفهایی که آنجا با موسیبنجعفر میزند این است که میگوید شما بنیهاشم ـ آل علی ـ از فدک محروم شُدید، فدک را از شماها گرفتند، حالا من میخواهم فدک را به شما برگردانم. بگو فدک کجاست، حدود فدک چیست تا من فدک را به شما برگردانم. خب معلوم است که این یک فریبی است که میخواهد فدک را برگرداند، بهعنوان کسی که حق ازدسترفتۀ آل محمد را میخواهد به آنها برگرداند، چهرهای برای خودش درست کند. حضرت میگوید بسیار خوب، حالا که میخواهی فدک را بدهی من، حدود فدک را برای تو معیّن میکنم. بنا میکنند حدود فدک را معیّنکردن؛ آن حدودی که امام موسیبنجعفر برای فدک معیّن میکنند تمام کشور اسلامی آن روز را دربرمیگیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که …
تظاهر به خویشاوندی با پیامبر اکرم (ص) در زیارت مرقد او
آنوقتیکه هارونالرشید در ورود به حرم پیغمبر در مدینه در همین سفر میخواهد درمقابل مسلمانهایی که دارند زیارت خلیفه را تماشا میکنند یک تظاهری بکند و خویشاوندی خودش را به پیغمبر نشان بدهد، میرود نزدیک، وقتی میخواهد سلام بدهد به قبر پیغمبر، میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا ابنَ عَمِّ»[33] نمیگوید «یا رَسولَاللهِ»؛ ای پسرعمو سلام بر تو، یعنی من پسرعموی پیغمبرم. موسیبنجعفر بلافاصله میآیند درمقابل ضَریح میایستند، میگویند: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَبَه»، سلام بر تو ای پدر؛ یعنی اگر پسرعموی توست، پدر من است. درست آن شیوۀ تزویرِ او را در همان مجلس از بین میبرند.
اقتدار، هوشمندی و دستگاه امنیتی هارون در برابر مبارزات امام
… او با هارون عباسی و وضعی که در برخوردهایش با هارون ـ که خیلی صریح و قاطع است ـ پیش میگیرد، شاید تأثیری در تشجیع شیعیان دوردست داشته؛ خبرها به آنها میرسید که امام اینطور گفت و اینطور با هارون حرف زد، و اینها تشجیع میشدند. هارون تازه روی کار آمده بود. (51/11/24) دستگاه امنیتی هم داشت ـ برخلاف بسیاری از خلفای قبل از او که نداشتند ـ در همان وقتی که مبارزات موسیبنجعفر میرسید به یک نقطهای که ممکن بود یک حرکت بزرگی را آغاز بکند، هارون رسید. (60/2/26) هارون فرد برجستهای است، خلیفۀ خیلی مقتدر، خیلی چیزفهم، خیلی باهوش و دقیقی است. (51/11/24)
سفر احتمالی به مکه برای شناخت امام کاظم و مرعوب شدن در دیدار با او
… و شگرد کار آل علی را بلد بودند، میفهمیدند تقیّه یعنی چه؛ بنیعباس معارف اهلبیت را از بسیاری از مردم آن زمان بهتر میفهمیدند، زیرا در زمان بنیامیه مدتی باهم مبارزه کرده بودند، برای همین هم بود که وضع ائمه علیهمالسلام در دوران بنیعباس مشکلتر شد. هارون در صدد برآمد ببیند موسیبنجعفر در چه حال و هوایی است. من احتمال میدهم سفر مکۀ هارون فقط برای همین منظور بود، یا از جملۀ مقاصدش این بود که موسیبنجعفر را از نزدیک ببیند، ببیند در چه فکری است. وقتی آمد در مدینه، در مکه چند برخورد که با موسیبنجعفر داشت، مرعوب شد. که این دیدارها را در کتب حدیث و تاریخ میبینید. (60/3/9)
سلام «یا ابن عم» به پیامبر برای مشروع جلوه دادن خلافت
یکی از برخوردها این است که هارون میآید مدینه. در سفری که به حج میرود، وقتیکه میآید مدینه و وارد حرم پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میشود، برای اینکه ثابت کند خلافتش بر پایۀ صحیحی است، به پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»[6] درود بر تو ای پسرعمو! خب، خلافت پسرعمو به پسرعمو میرسد، به دوردستها که نمیرسد! این خیلی طبیعی است، خیلی روشن است، پسرعمو نزدیک است. بنیالعباس یک سلسلهای دارند مثل بنیعلی؛ ما میگوییم امام موسیبنجعفر از امام صادق گرفت و او از امام باقر و او از امام سجاد و او از حسینبنعلی و او از امام حسن و او از علیبنابیطالب علیهمالسلام و او …
تصمیم به قتل امام و دشواری آن به سبب موقعیتی که امام پدید آورده بود
… موسَی قَد اَعلَمتُکَ اَنَّنی اِن حَدَدتُها لَم تَرُدَّها» موسیبنجعفر علیهالسلام فرمود: گفتم که اگر معیّن کنم فدک چیست، تو آن را بر نخواهی گرداند. یعنی چه؟ یعنی شعار تشیّع یک روزی فدک بود! امروز شعار تشیّع، حکومت است. حکومت برای ماست و تو آن را گرفتهای. این را هارون فهمید، «فَعِندَ ذَلِکَ عَزَمَ عَلیَ قَتلِهِ» تصمیم قتل موسیبنجعفر علیهالسلام از همین مجلس گرفته شد. (51/11/24) مصمم شد که موسیبنجعفر را از بین ببرد؛ اما متقابلاً امام هم وضعی بهوجود آورده بود که این کار برای دستگاه حکومت آسان نبود. (60/3/9)
عزم بر نگهداشتن همیشگی امام در زندان
… مختلف است؛ یعنی مجموعش میشود چهارده سال. البته انسان از دقایق و جزئیات دورههای مختلف زندان ایشان، واقعاً خبری ندارد. (83/6/21) اینکه شما شنیدید که موسیبنجعفر چهار سال یا هفت سال یا چهارده سال در زندان ماندند، این چهارده سال زندان نیست، حبسِ ابد است! (59/6/30) اگر چهل سال هم در زندان میماند، میماند؛ یعنی هارونالرشید آدمی نبود که موسیبنجعفر را از زندان بیاورد بیرون. (60/9/26) منتها محکوم به حبسِ ابدی که، در اثنای دوران زندان، برای زندانبانان ـ یعنی حکام وقت ـ غیر قابل تحمل میشود. (59/6/30) و بالاخره دیدند که نمیشود! موسیبنجعفر را در زندان مسموم کردند و شهید شدند. کجاست این ماجرا؟ بغداد! خانوادۀ موسیبنجعفر کجایند؟ …
نامه به حاکم مدینه برای شناسایی جانشین امام کاظم (ع) و فعالیت او
در طول زندگی هارون، این مسئله مکتوم ماند و هارون نتوانست کشف کند که امام علیبنموسی الرضا چه میکند. (59/6/30) بعد از آنکه موسیبنجعفر شهید شدند، هارونالرشید فوراً به حاکم مدینه یک نامهای نوشت...میدانست که بالاخره [امام] یک جانشینی دارد و آن جانشین برایش همان خطر موسیبنجعفر را بهوجود خواهد آورد. لذا نامه نوشت به مدینه، که بگرد در اولاد موسیبنجعفر ـ که اولاد هم زیاد دارد ـ ببین که چه کسی جانشین است و این جانشین چهکار میکند. تحقیقات کردند و گفتند که در اولاد موسیبنجعفر، آنکه از همه به پدرش نزدیکتر بود و شایستهتر بود و مورد توجه بود، علیبنموسی است. او باید جانشینش باشد. فوراً [پیغام دادند] که زودی ببینید علیبنموسی چهکار میکند. گزارشی که از حاکم مدینه، بعد از مثلاً یک …
اهانت به امام کاظم (ع) در مجلس خود
… اشتباه کند؛ [مثلاً] موسیبنجعفر علیهالسلام را [گرفتند] بردند منزل هارون.[12] علیبنیقطین هم جزو مقرّبین هارون است، یکی از نزدیکان و بهاصطلاح جزو افراد نزدیک به هارون است، بهطوریکه در آنجا با شمشیر ایستاده؛ گویا وزیر هم بود، وزیر نزدیکی هم بوده. موسیبنجعفر علیهالسلام را وارد کردند، (51/11/27) هارون بنا کرد به موسیبنجعفر تعرضکردن، بنا کرد حرفهای تند گفتن. علیبنیقطین..تا دید هارون دارد به امام و مولای او اهانت میکند، بیاختیار شد، دستش رفت به قبضۀ شمشیر! نزدیک بود که کار را خراب بکند، نزدیک بود شمشیر بکِشد ـ حالا اگر هم هارون را بکُشد یا نکُشد، بالاخره خودش را رسوا میکند ـ امام متوجه شدند که علیبنیقطین دارد اشتباه میکند، یک نگاه تند و خیلی سریعی به علیبنیقطین کردند؛ متوجه شد فوراً، به اعصاب خودش مسلط …
معرفی او بهعنوان کشانندهٔ قوم خود به هلاکت از سوی امام کاظم (ع)
این آیه را موسیبنجعفر صلواتاللهوسلامهعلیه برای هارون خواندند، به هارون فهماندند که تو همان کسی هستی که قومت را و خودت را به بدترین منزلگاه و هلاکتبارترینِ جایگاهها خواهی افکند. برای هارون صریحاً این معنا را خواندند موسیبنجعفر. سؤال کرد مگر ما کافریم؟ منظورش این بود که یعنی ما معتقد به خدا و به پیغمبر و به دین نیستیم؟ امام علیهالسلام در جوابش این آیه را خواندند تا بفهمانند به او که کافر فقط آن کسی نیست که راست و صاف و صریح میگوید …
فشار شدید حکومت بر سرپیچیکنندگان در آغاز امامت امام رضا (ع)
… در زندگى مبارک ائمّه (علیهمالسّلام) در طول ۲۵۰ سال دوران امامت، نقاط برجسته و ممتاز زیاد است که هرکدام از اینها درخور آن است که مورد تحلیل و توجّه و تفسیر و بازیابى قرار بگیرد، ولى دوران امام هشتم (سلامالله علیه) یکى از برترین دورانها در این زمینه است. شروع امامت امام هشتم (سلامالله علیه) در دوران سلطهى قاهرانهى هارونالرّشید بود، بعد از شهادت مظلومانهى موسىبنجعفر در زندان، و فشار عجیبى بر هر کسى که اندکى از خواستههاى دستگاه حکومت سرپیچى میکرد برقرار بود. در یک چنین موقعیّتى امام هشتم (سلامالله علیه) به امامت رسیدند.
ارتکاب جنایت قتل امام کاظم (ع)
… عباسی همانطورکه گفتم در اوایل خلافتش یا اول خلافتش تصمیم گرفت، حتی شعری سرود.[24] گفت: گذشت آنوقتیکه نسبت به بنیهاشم ما سهلانگاری میکردیم، من دیگر عازم و جازم هستم که از شماها کسی را باقی نگذارم و موسیبنجعفر اولْ کسی خواهد بود که از بین خواهم بُرد. بعد هم که هارونالرشید همین کار را میخواست بکند و کرد و این جنایت بزرگ را مرتکب شد. ببینید زندگی موسیبنجعفر چه زندگی پرماجرایی است.
ناکامی در بازداشتن شیعیان از مبارزه با زندان و مسمومکردن امام کاظم (ع)
… آورد، یکی از اولین تدابیر او حل مشکل علویان و مبارزات تشیّع بود. او برای این منظور، تجربۀ همۀ خلفای سلفِ خود را پیش چشم داشت. تجربهای که نمایشگر قدرت و وسعت و عمق روزافزون آن نهضت و ناتوانی دستگاههای قدرت از ریشهکنکردن و حتی متوقف و محدود کردن آن بود. او میدید که سَطوَت[3] و حشمت هارونی حتی با به بندکشیدن طولانی و بالاخره مسمومکردن امام هفتم در زندان هم نتوانست از شورشها و مبارزات سیاسی، نظامی، تبلیغاتی و فکری شیعیان مانع شود. او اینک درحالیکه از اقتدار پدر و پیشینیان خود نیز برخوردار نبود و بهعلاوه بر اثر جنگهای داخلی میان بنیعباس، سلطنت عباسی را در تهدید مشکلات بزرگی مشاهده میکرد، بیشک لازم بود به خطر نهضت علویان به چشم جدیتری بنگرد.
غفلت هارون و کشاندن خود و مردمش به دوزخ
… خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند، قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی و هلاکت و بدبختی کشاندند؟ کجاست آن وادی بدبختی و نیستی؟ جهنم! خودشان هم وارد جهنم شدند، دنبالهروان بیچارهشان را هم دنبال خودشان به جهنم کشاندند و چه بد جایگاهیست جهنم. موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه به هارون میگفت تو از آنهایی.[9] خب اگر هارون غافل نباشد، چرا خودش و مردمش را به دوزخ بکشاند؟ پس سراسر غفلتند خدایان دیگر.