رفتن به محتوای اصلی
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ دوم)

فصل دوازدهم: امام کاظم (سلام‌الله‌علیه)

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

این مقطع سی‌وپنج‌ساله ـ از صدوچهل‌وهشت تا صدوهشتادوسه هجری ـ یعنی دوران امامت حضرت ابی‌الحسن موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام یکی از مهم‌ترین مقاطع زندگی‌نامۀ ائمه علیهم‌السلام است. دو تن از مقتدرترین سلاطین بنی‌عباس ـ منصور و هارون ـ و دو تن از جبّارترین آنان ـ مهدی و هادی ـ در آن حکومت می‌کردند. بسی از قیام‌ها و شورش‌ها و شورشگرها در خراسان، در افریقیه، در جزیرۀ موصل، در دیلمان و جرجان، در شام، در نصیبین، در مصر، در آذربایجان و ارمنستان و در اقطاری دیگر، سرکوب و مُنقاد[1] گردیده و در ناحیۀ شرق و غرب و شمالِ قلمرو وسیع اسلامی، فتوحات تازه و غنائم و اموال وافر، بر قدرت و استحکام تخت عباسیان افزوده بود.[2]

جریان‌های فکری و عقیدتی در این دوران، برخی به اوج رسیده و برخی زاده شده و فضای ذهنی را از تعارضات، انباشته و حربه‌ای در دست قدرت‌مداران، و آفتی در هوشیاری اسلامی و سیاسی مردم گشته و میدان را بر عَلَم‌دارانِ صحنۀ معارف اصیل اسلامی و صاحبان دعوت علوی، تنگ و دشوار ساخته بود.

شعر و هنر، فقه و حدیث و حتی زهد و ورع، در خدمت ارباب قدرت درآمده و مکمل ابزار زر و زور آنان گشته بود. در این دوران، دیگر نه مانند اواخر دوران بنی‌امیه و نه همچون ده‌سالۀ اول دوران بنی‌عباس و نه شبیه دوران پس از مرگ هارون که در هریک، حکومت مسلط وقت، به‌نحوی تهدید می‌شد؛ تهدیدی جدی دستگاه خلافت را نمی‌لرزاند و خلیفه را از جریان عمیق و مستمر دعوت اهل‌بیت علیهم‌السلام غافل نمی‌ساخت.

در این دوران، تنها چیزی که می‌توانست مبارزه و حرکت فکری و سیاسی اهل‌بیت علیهم‌السلام و یاران صدیق آنان را مجال رشد و استمرار بخشد، تلاش خستگی‌ناپذیر و جهاد خطیر آن بزرگواران بود و توسل به شیوۀ الهی تقیّه. بدین ترتیب است که عظمت حیرت‌آور و دهشت‌انگیز جهاد حضرت مو سی‌بن‌جعفر علیه‌وعلی‌آبائه‌التحیةوالسلام آشکار می‌گردد.

باید عرض کنم که کاوشگران تاریخ اسلام، آنگاه که به فَحص[3]و شرح زندگی امام موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام پرداخته‌اند، سهم شایسته‌ای از توجه و تَفطُّن[4] را که باید به حادثۀ عظیم و بی‌نظیر «حبس طویل‌المدت» این امام هُمام[5] اختصاص می‌یافت، بِدان اختصاص نداده و در نتیجه از جهاد خطیر آن بزرگوار غافل مانده‌اند.

در زندگی‌نامۀ آن امام عالی‌مقام، سخن از حوادث گوناگون و بی‌ارتباط با یکدیگر و تأکید بر مقام علمی و معنوی و قدسی آن سلالۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و نقل قضایای خاندان و اصحاب و شاگردان و مباحثات علمی و کلامی و امثال آن، بدون توجه به خط جهاد مستمری که همۀ عمر سی‌وپنج‌سالۀ امامت آن بزرگوار را فرا گرفته بوده است، ناقص و ناتمام می‌ماند. تشریح و تبیین این خط است که همۀ اجزای این زندگی پرفیض را به یکدیگر مرتبط می‌سازد و تصویری واضح و متکامل و جهت‌دار که در آن هر پدیده‌ای و هر حادثه‌ای و هر حرکتی، دارای معنایی است، ارایه می‌کند.

چرا حضرت امام صادق علیه‌السلام به مُفضَّل می‌فرماید: امر امامت این جوانک را فقط به اشخاص مورد وثوق بگو؟ و به عبدالرحمان‌بن‌حجاج به‌جای تصریح، به کنایه می‌گوید: زره بر تن او راست آمده است؟ و به یاران نزدیک چون صَفوان‌جَمّال او را به علامت و نشانه معرفی می‌کند؟[6] و چرا بالاخره در وصیت‌نامۀ خود، نام فرزندش را به‌عنوان وصی پس از نام چهار تن دیگر می‌آورد که نخستین آنان منصور عباسی و سپس حاکم مدینه است؛[7] چنان‌که پس از ارتحال آن حضرت، جمعی از بزرگان شیعه نمی‌دانند جانشین آن بزرگوار، همین جوان بیست‌ساله است؟ چرا در گفتگو با هارون که به او خطاب می‌کند: «خَلیفَتانِ یَجیءُ اِلَیهِمَا الخَراجُ»[8] زبان به سخن نرم و انکارآمیز می‌گشاید؛ اما ابتدائاً در خطاب به مرد زاهد نافذالکلمه‌ای به نام حسن‌بن‌عبدالله سخن را به معرفت امام می‌کشاند[9] و آنگاه خود را امام مُفترض‌الطّاعه، یعنی صاحب مقامی که آن روز خلیفۀ عباسی در آن متمکن بود، معرفی می‌کند؟

چرا به علی‌بن‌یقطین که صاحب‌منصب بلندپایۀ دستگاه هارون و از شیفتگان امام است، عملی تقیّه‌آمیز را فرمان می‌دهد؛[10] اما صفوان‌جمّال را بر خدمت همان دستگاه شماتت می‌کند و او را به قطع رابطه با خلیفه فرامی‌خواند؟[11] چگونه و با چه وسیله‌ای آن‌همه پیوند و رابطه در قلمرو گستردۀ اسلام، میان دوستان و یاران خود پدید می‌آورد و شبکه‌ای که تا چین گسترده است، می‌سازد؟

چرا منصور و مهدی و هادی و هارون، هرکدام در برهه‌ای از دوران خود، کمر به قتل و حبس و تبعید او می‌بندند؟ و چرا چنان‌که از برخی روایات دانسته می‌شود، آن حضرت در برهه‌ای از دوران سی‌وپنج‌ساله، در اختفا به‌سر برده و در قُرای[12] شام یا مناطقی از طبرستان حضور یافته و از سوی خلیفۀ وقت، مورد تعقیب قرار گرفته و به یاران خود سفارش کرده که اگر خلیفه دربارۀ من از شما پرسید، بگویید او را نمی‌شناسیم و نمی‌دانیم کجاست؟

چرا هارون در سفر حجی، آن حضرت را در حد اعلی تجلیل می‌کند و در سفر دیگری دستور حبس و تبعید او را می‌دهد و چرا آن حضرت در اوایل خلافت هارون که وی روش ملایمت و گذشت در پیش گرفته و علویان را از حبس‌ها آزاد کرده بود، تعریفی از فدک می‌کند که بر همۀ کشور وسیع اسلامی منطبق است؛ تاآنجاکه خلیفه به آن حضرت به تعریض می‌گوید: پس برخیز و در جای من بنشین؟ و چرا رفتار همان خلیفۀ ملایم، پس از چند سال، چندان خشن می‌شود که آن حضرت را به زندانی سخت می‌افکند و پس از سال‌ها حبس، حتی تحمل وجود زندانی او را نیز بر خود دشوار می‌یابد و او را جنایت‌کارانه مسموم و شهید می‌کند؟

اینها و صدها حادثۀ توجه‌برانگیز و پرمعنی و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگی موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام هنگامی معنی می‌شود و ربط می‌یابد که ما آن رشتۀ مستمری را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظۀ شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خط جهاد و مبارزۀ ائمه علیهم‌السلام است که در تمام دوران 250 ساله و در شکل‌های گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اولاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائۀ تصویری روشن از معرفت اسلامی است و ثانیاً، تبیین مسئلۀ امامت و حاکمیت سیاسی در جامعۀ اسلامی و ثالثاً، تلاش و کوشش برای تشکیل آن جامعه و تحقق‌بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و همۀ پیامبران؛ یعنی اقامۀ قسط و عدل و زدودن اَندادُالله[13] از صحنۀ حکومت و سپردن زمام ادارۀ زندگی به خلفاءالله و بندگان صالح خداوند.

امام موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام نیز همۀ زندگی خود را وقف این جهاد مقدس ساخته بود؛ درس و تعلیم و فقه و حدیث و تقیّه و تربیتش در این جهت بود. البته، زمان او ویژگی‌های خود را داشت؛ پس جهاد او نیز به تناسب زمان مختصاتی می‌یافت؛ عیناً مانند دیگر ائمۀ هشت‌گانه، از زمان امام سجاد علیه‌السلام تا امام عسکری علیه‌السلام که هریک یا هر چند نفر، مختصاتی در زمان و به تبع آن، در جهادِ خود داشتند و مجموعاً زندگی آنان، دورۀ چهارم از زندگی 250 ساله را تشکیل می‌دهد که خود نیز به مرحله‌هایی تقسیم می‌گردد. (1368/7/26)

تلاش خستگی‌ناپذیر و توسل به شیوۀ تقیّه

زندگی موسی‌بن‌جعفر یک زندگی شگفت‌آور و عجیبی است؛ اولاً در زندگی خصوصی موسی‌بن‌جعفر مطلب برای نزدیکان آن حضرت روشن بود. هیچ‌کس از نزدیکان آن حضرت و خواص اصحاب آن حضرت نبود که نداند موسی‌بن‌جعفر برای چه دارد تلاش می‌کند، و خودِ موسی‌بن‌جعفر در اظهارات و اشارات خود و کارهای رمزی‌ای که انجام می‌داد، این را به دیگران نشان می‌داد. حتی در محل سکونت، آن اتاق مخصوصی که موسی‌بن‌جعفر در آن اتاق می‌نشستند؛ این‌طوری بود که راوی ـ که از نزدیکان امام هست ـ می‌گوید من وارد شدم، دیدم در اتاق موسی‌بن‌جعفر سه چیز است: یکی، یک لباس خشن، یک لباسی که از وضع معمولی مرفّهِ عادی دور هست، یعنی به تعبیر امروز ما می‌شود فهمید و می‌شود گفت لباس جنگ، این لباس را موسی‌بن‌جعفر آنجا گذاشتند، نپوشیدند، به‌صورت یک چیز سمبلیک؛ بعد «وَ سَیفٌ مُعَلَّقٌ»[14] شمشیری را آویختند، معلق کردند یا از سقف یا از دیوار «وَ مُصحَفٌ» و یک قرآن. ببینید چه چیز سمبلیک و چه نشانۀ زیبایی است، در اتاق خصوصی حضرت که جز اصحاب خاص آن حضرت کسی به آن اتاق دسترسی ندارد، نشانه‌های یک آدم جنگی مکتبی، مشاهده می‌شود. شمشیری هست که نشان می‌دهد هدف، جهاد است. لباس خشنی هست که نشان می‌دهد وسیلۀ زندگی خشونت‌بارِ رزمی و انقلابی است، و قرآنی هست که نشان می‌دهد هدف، این است؛ می‌خواهیم به زندگی قرآنی برسیم با این وسایل و این سختی‌ها را هم تحمل می‌کنیم.

اما دشمنان حضرت هم این را حدس می‌زدند. اولاً زندگی موسی‌بن‌جعفر یعنی امامت موسی‌بن‌جعفر در سخت‌ترین دوران‌ها شروع شد. هیچ دورانی به گمان من بعد از دوران امام سجاد به سختی دوران موسی‌بن‌جعفر نبود. موسی‌بن‌جعفر در سال صدوچهل‌وهشت به امامت رسیدند، بعد از وفات پدرشان امام صادق علیه‌الصلاةوالسلام.

سال صدوچهل‌وهشت این‌طوری است اوضاع که بنی‌عباس بعد از درگیری‌های اول، بعد از اختلافات داخلی، بعد از آن جنگ‌هایی که بین خودِ بنی‌عباس در اول خلافتشان به‌وجود آمد فارغ شدند، گردنکشان بزرگی را که خلافت آنها را تهدید می‌کردند، مثل بنی‌الحسن، محمدبن‌عبدالله حسن، ابراهیم‌بن‌عبدالله حسن، بقیۀ اولاد امام حسن که جزو مبارزین و شورشگران علیه بنی‌عباس بودند، همۀ اینها را منکوب کردند، سرکوب کردند.[15] تعداد بسیاری از سران و گردنکشان را بنی‌عباس کشته، که در آن مخزن و انباری که بعد از مرگ منصور عباسی باز شد، معلوم شد که تعداد زیادی از شخصیت‌ها و افراد را کشته بود و جسدهایشان را در یک جایی گذاشته بود که اسکلت‌های آنها در آنجا آشکار بود. این‌قدر منصور از بنی‌الحسن و بنی‌هاشم، از خویشاوندان خودش، از کسانی که جزو نزدیکان خودش بودند، آدم‌های سرشناس و معروف را از بین برده بود که یک انبارِ اسکلت درست شده بود.[16] از همۀ اینها فارغ شد، نوبت به امام صادق رسید. امام صادق را هم با حیله مسموم کرد. در فضای زندگی سیاسی بنی‌عباس هیچ غباری دیگر وجود نداشت. در یک‌چنین شرایطی که منصور در کمال قدرت و در اوج سلطۀ ظاهری زندگی می‌کند، نوبت به امامت موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاةوالسلام رسید که یک جوانی است تازه‌سال و با آن‌همه مراقب به‌طوری‌که کسانی که می‌خواهند بعد از امام صادق بفهمند که دیگر حالا به چه کسی باید مراجعه کرد با زحمت می‌توانند راه پیدا کنند و موسی‌بن‌جعفر را پیدا کنند[17] و موسی‌بن‌جعفر به آنها توصیه می‌کند که مواظب باشید اگر بدانند که از من حرف شنیدید و از من تعلیمات دیدید و با من ارتباط دارید، «اَلذِّبح»[18] کشتن هست، مراقب باشید. در یک‌چنین شرایطی موسی‌بن‌جعفر به امامت می‌رسد و مبارزه را شروع می‌کند.

حالا اگر شما سؤال کنید که خب موسی‌بن‌جعفر وقتی به امامت رسید چطوری مبارزه را شروع کرد، چه‌کار کرد، چه کسانی را جمع کرد، کجاها رفت، در این سی‌وپنج سال چه حوادثی برای موسی‌بن‌جعفر پیش آمد، متأسفانه بنده جواب روشنی ندارم و این همان چیزی است که یکی از غصه‌های آدمی است که در زندگی صدر اسلام تحقیق می‌کند، هیچ‌چیزی نداریم. یک زندگی مرتب و مدوّنی از این دوران سی‌وپنج‌ساله در اختیار هیچ‌کس نیست. اینی‌که عرض می‌کنم کتاب نوشته نشده، کار تحقیقاتی انجام نگرفته و باید بشود، به‌خاطر همین است. یک چیزهای پراکنده‌ای هست که از مجموع اینها می‌توان چیزهای زیادی فهمید. یکی‌اش این است که چهار خلیفه در دوران امامت موسی‌بن‌جعفر در این سی‌وپنج سال به خلافت رسیدند. یکی منصور عباسی است، که ده سال از دوران اول امامت موسی‌بن‌جعفر، منصور عباسی بر سر کار بود، بعد پسر او مهدی است که او هم یازده سال خلافت کرد. بعد پسر مهدی، هادی عباسی است که یک سال خلافت کرد، بعد از او هم هارون‌الرشید است که سیزده سال هم از دوران خلافت هارون، موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاةوالسلام مشغول دعوت و تبلیغ امامت بودند. چهار خلیفه، هرکدام از این چهار خلیفه یک زحمتی و یک فشاری بر موسی‌بن‌جعفر وارد کردند.

هم منصور حضرت را دعوت کرد، یعنی تبعید کرد، احضار اجباری کرد به بغداد. ـ البته اینهایی که عرض می‌کنم بعضی از آن حوادث است. وقتی انسان نگاه می‌کند زندگی موسی‌بن‌جعفر را، می‌بیند که از این حوادث زیاد است. یکی از موارد همین است که موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاةوالسلام را از مدینه آورد بغداد. ـ مدتی در بغداد حضرت را تحت نظر نگه داشته، بر حضرت فشار آورده، آن‌طورکه در روایات به‌دست می‌آید، حضرت را در محذورات[19] فراوانی قرار داده؛[20] این یک نوبت است؛ چقدر طول کشیده؟ معلوم نیست. یک نوبت در همان زمانِ منصور ظاهراً حضرت را آوردند به یک نقطه‌ای در عراق به نام اَبجَر که مدتی در آنجا حضرت تبعید بوده؛ راوی می‌گوید من خدمت موسی‌بن‌جعفر رسیدم در آنجا در این حوادث، حضرت چنین فرمودند و چنین کردند. در زمان مهدی عباسی حداقل یک‌بار حضرت را از مدینه به بغداد آوردند، راوی می‌گوید من در راهی که موسی‌بن‌جعفر می‌رفتند، حضرت را می‌بردند به بغداد، «فِی الْمَقَدِمَةِ الاَوَلَی»[21] در دفعۀ اوّلی که حضرت را بردند، معلوم می‌شود چند دفعه حضرت را برده بودند ـ که من احتمال می‌دهم دو بار، سه‌ بار در زمان مهدی حضرت را به بغداد برده بودند ـ می‌گوید من خدمت امام رسیدم، اظهار تأسف کردم، اظهار ناراحتی کردم، فرمودند: نه، ناراحت نباش من از این سفر سالم برمی‌گردم و در این سفر اینها نمی‌توانند به من آسیب برسانند، این‌هم زمان مهدی.

در زمان هادی عباسی باز حضرت را خواستند بیاورند به‌قصد کشتن، که یکی از فقهای دوروبَر هادی عباسی ناراحت شد، دلش سوخت که فرزند پیغمبر را این‌طور زیر فشار قرار می‌دهند، وساطت کرد، هادی عباسی منصرف شد. در زمان هارون هم که حضرت را آوردند به بغداد و مدت طولانی‌ای ـ در چند نوبت که احتمال می‌دهم من، در زمان هارون هم بیش از یک‌بار حضرت را از مدینه جدا کرده باشند، اما قدر مسلّمش یک‌بار است ـ که آوردند در جاهای مختلف، زندان کردند و یکی‌اش ازجمله در بغداد بود که در زندان‌های مختلف، بعد هم در زندان سندی‌بن‌شاهک و حضرت را به شهادت رساندند.

شما ببینید در طول این سی‌وپنج سال، سی‌وچهار سال که موسی‌بن‌جعفر مشغول تبلیغ امامت و مشغول انجام وظیفه و مبارزات خودشان بودند، دفعات مختلف حضرت را آوردند.

علاوه‌بر اینها چندین بار خلفای زمانِ موسی‌بن‌جعفر به‌قصد کشتن برای حضرت، توطئه چیدند. مهدی عباسی پسر منصور، اوّلی که به خلافت رسید به وزیر خودش یا به حاجبِ[22] خودش ـ ربیع ـ گفت که باید یک ترتیبی بدهی که موسی‌بن‌جعفر را از بین ببری، نابود کنی؛[23] احساس می‌کرد که خطر عمده ازطرف موسی‌بن‌جعفر است. هادی عباسی همان‌طورکه گفتم در اوایل خلافتش یا اول خلافتش تصمیم گرفت، حتی شعری سرود.[24] گفت: گذشت آن‌وقتی‌که نسبت به بنی‌هاشم ما سهل‌انگاری می‌کردیم، من دیگر عازم و جازم هستم که از شماها کسی را باقی نگذارم و موسی‌بن‌جعفر اولْ کسی خواهد بود که از بین خواهم بُرد. بعد هم که هارون‌الرشید همین کار را می‌خواست بکند و کرد و این جنایت بزرگ را مرتکب شد. ببینید زندگی موسی‌بن‌جعفر چه زندگی پرماجرایی است.

علاوه‌بر اینها یک نکات بسیار ریز و روشن‌نشده‌ای در زندگی موسی‌بن‌جعفر هست. موسی‌بن‌جعفر یقیناً دورانی را در خفا زندگی می‌کرده. اصلاً زندگی زیرزمینی که معلوم نبوده کجاست؛ که در آن زمان، خلیفۀ وقت افراد را می‌خواست، از آنها تحقیق می‌کرد که موسی‌بن‌جعفر را شما ندیدی؟ نمی‌دانی کجاست؟ و آنها اظهار می‌کردند که نه؛ حتی ـ آن‌طورکه در روایت هست ـ موسی‌بن‌جعفر به یکی از افراد گفتند که تو را خواهند خواست. راجع‌به من از تو سؤال خواهند کرد که تو کجا دیدی موسی‌بن‌جعفر را، به‌کلی منکر بشو، بگو من ندیدم؛ همین‌طور هم شد، زندانش کردند، بردند برای اینکه از او بپرسند موسی‌بن‌جعفر کجاست. شما ببینید زندگی یک انسانِ این‌طوری، زندگی کیست؟ آدمی که فقط مسئله می‌گوید، معارف اسلامی بیان می‌کند، هیچ کاری به کار حکومت ندارد، مبارزۀ سیاسی نمی‌کند که زیر این‌چنین فشارهایی قرار نمی‌گیرد.

حتی در روایتی من دیدم که موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام در حال فرار و در حال اختفا در دهات شام می‌گشته «دَخَلَ موسَی بنُ جَعفَرٍ بَعضَ قُرَی الشّامِ مُتَنَکِّراً هارِباً فَوَقَعَ فی غارٍ»[25]، که در روایت هست که موسی‌بن‌جعفر مدتی اصلاً در مدینه نبوده در روستاهای شام تحت تعقیب دستگاه‌های حاکمِ وقت و مورد تجسس جاسوس‌ها، از این دِه به آن ده، از آن ده به آن ده، با لباس مبدل و ناشناس که حضرت به یک غاری می‌رسند و در آن غار وارد می‌شوند و یک فرد نصرانی در آنجاست. حضرت با او بحث می‌کنند، در همان‌وقت هم از وظیفه و تکلیف الهی خودشان که تبیین حقیقت هست، غافل نیستند با آن نصرانی صحبت می‌کنند و نصرانی را مسلمان می‌کنند.

زندگی پرماجرای موسی‌بن‌جعفر یک‌چنین زندگی‌ای است که شما می‌بینید این زندگی چقدر زندگی پرشور و پرهیجانی است. ما امروز نگاه می‌کنیم موسی‌بن‌جعفر، خیال می‌کنیم یک آقای مظلوم بی‌سروصدای سربه‌زیری در مدینه بود و رفتند مأمورین این را کشیدند آوردند در بغداد، یا در کوفه، در فلان‌جا، در بصره زندانی کردند، بعد هم مسموم کردند، از دنیا رفت، همین و بس! قضیه این نبود. قضیه یک مبارزۀ طولانی، یک مبارزۀ تشکیلاتی، یک مبارزه‌ای با داشتن افراد زیاد؛ در تمام آفاق اسلامی [بوده]. موسی‌بن‌جعفر کسانی داشت که به او علاقه‌مند بودند. آن‌وقتی‌که پسر برادر ناخلف موسی‌بن‌جعفر که جزو افراد وابستۀ به دستگاه بود دربارۀ موسی‌بن‌جعفر با هارون حرف می‌زد، تعبیرش این بود: «خَلیفَتَینِ یُجبیٰ اِلَیهِمَا الخَراجُ»، گفت: هارون تو خیال نکن فقط تو هستی که خلیفه در روی زمین هستی در جامعۀ اسلامی و مردم به تو خراج می‌دهند، مالیات می‌دهند. دو تا خلیفه هست؛ یکی تویی، یکی موسی‌بن‌جعفر. به تو هم مردم مالیات می‌دهند، پول می‌دهند، به موسی‌بن‌جعفر هم مالیات می‌دهند، پول می‌دهند[26] و این یک واقعیت بود. او از روی خباثت می‌گفت؛ او می‌خواست سعایت[27] کند، اما یک واقعیت بود، از تمام اقطار اسلامی کسانی بودند که با موسی‌بن‌جعفر ارتباط داشتند. منتها این ارتباطات در حدی نبود که موسی‌بن‌جعفر بتوانند به یک حرکت و مبارزۀ مسلحانۀ آشکاری دست بزنند. این وضع زندگی موسی‌بن‌جعفر.

تا نوبت به هارون‌الرشید می‌رسد. وقتی نوبت به هارون‌الرشید رسید اوقاتی است که اگرچه در جامعۀ اسلامی دستگاه خلافت، معارضی ندارد و تقریباً بی‌دردسر و بی‌دغدغه مشغول حکومت هست، اما بااین‌حال وضع زندگی موسی‌بن‌جعفر و گسترش تبلیغات امام هفتم طوری است که علاج این مطلب برای آنها این‌قدر هم آسان نیست. و هارون یک خلیفۀ سیاست‌مدار و بسیار باذکاوتی بود. یکی از کارهایی که هارون کرد این بود که خودش بلند شد رفت مکه که طبری مورخ معروف احتمال می‌دهد ـ یا به‌طور یقین یا به‌طور احتمال ـ می‌گوید هارون‌الرشید حرکت کرد به عزم سفر حج در خفا مقصودش این بود که برود مدینه، از نزدیک موسی‌بن‌جعفر را ببیند چطور موجودی است. ببیند این شخصیتی که این‌همه دربارۀ او حرف هست، این‌همه دوستان دارد، حتی در بغداد کسانی از دوستان او هستند، این چطور شخصیتی است، آیا باید از او ترسید یا نه. که آمد و چند ملاقات با موسی‌بن‌جعفر دارد که از آن ملاقات‌های فوق‌العاده مهم و حساس است. یکی در مسجدالحرام است که ظاهراً به‌صورت ناشناس موسی‌بن‌جعفر با هارون برخورد می‌کند و یک مذاکرات تندی بین آنها ردوبَدل می‌شود و موسی‌بن‌جعفر ابهت خلیفه را درمقابل حاضران می‌شکند،[28] او آنجا موسی‌بن‌جعفر را نمی‌شناسد. بعد که می‌آیند مدینه چند ملاقات با موسی‌بن‌جعفر دارد که اینها ملاقات‌های مهمی است. من همین‌قدر اشاره می‌کنم برای اینکه کسانی که اهل مطالعه‌اند، اهل تحقیقند و علاقه‌مند به این مسائل هستند، مظانش[29] اینهاست، بروند دنبالش پیدا کنند. ازجمله اینکه حالا در این ملاقات‌ها هارون‌الرشید، تمام آن کارهایی که باید برای قبضه‌کردن یک انسان مخالف و یک مبارز حقیقی انجام داد، همه را انجام می‌دهد؛ تهدید، تطمیع، فریب‌کاری، همۀ اینها را انجام می‌دهد. (1364/1/23)

هارون، اوّلی که به خلافت رسید و مدینه آمد، همان‌طورکه شنیدید، موسی‌بن‌جعفر را کاملاً نواخت و احترام کرد[30] و آن داستان معروفِ مأمون، که نقل می‌کند ما رفتیم، حضرت بر درازگوشی سوار بودند و آمدند و وارد منطقه‌ای که هارون نشسته بود شدند و می‌خواستند پیاده بشوند، هارون قسم داد که باید تا دم بساط من، با سواره بیایید، ایشان سواره آمدند. بعد احترام کردند، چنین گفتند، چنان گفتند. بعد که رفتند، به ماها گفتند رکابشان را بگیرید. البته جالب این است در همین روایت مأمون می‌گوید هارون، پدرم، به همه، پنج‌هزار دینار و ده‌هزار دینار جایزه می‌داد؛ به موسی‌بن‌جعفر، دویست دینار جایزه داد، دویست دینار. درحالی‌که وقتی‌که صحبت کرد، حال حضرت را پرسید، فرمودند بله، اولاد زیادی دارم، گرفتاری‌های زیادی دارم، وضع معیشت خوب نیست. که حالا این صحبت‌ها هم بسیار جالب است به نظر بنده از موسی‌بن‌جعفر برای هارون. یعنی خیلی آشناست برای ما این صحبت‌ها و کاملاً قابل فهم است که آدم چطور می‌شود که به مثل هارونی یک‌وقت اظهار کند که بله ما وضعمان هم خوب نیست و زندگی‌مان هم نمی‌گذرد و این‌طور چیزها. هیچ معنایش گدایی و تذلل نیست. آدم اگر کرده باشد خودش، می‌داند که چطوری است این.

خیلی از شماها می‌دانم که در دوران رژیم جبار و دوران خفقان، تقیَّتاً[31] از این کارها زیاد کردید و کاملاً قابل فهم است. به‌هرحال، بعد که این حرف‌ها را می‌زند، که این ایجاب می‌کند که هارون بگوید خُب بسیار خوب، پس مثلاً این پنجاه‌هزار دینار برای شما، دویست دینار فقط می‌دهد. می‌گوید بعد که پرسیدم از پدرم که چرا این کار را کردی؟ گفت که اگر این را بدهم ـ مضمونش این است ـ این شمشیربه‌دست‌های خراسان را بسیج خواهد کرد، صدهزار مرد را به جان من خواهد انداخت. این، برداشت هارون است، و هارون درست فهمیده بود. حالا بعضی خیال می‌کنند که از حضرت سعایت می‌کردند، نه، حقیقتِ قضیه این بود. آن زمانی که موسی‌بن‌جعفر مبارزه می‌کرد با هارون، واقعاً اگر پولی توی آن دستگاه بود، خیلی کسان بودند که آماده بودند و حاضر بودند که در کنار موسی‌بن‌جعفر شمشیر بزنند؛ و نمونه‌هایش را در غیر ائمه، ما جاهای دیگر دیدیم [مانند] حسین‌بن‌علی ـ شهید فخّ ـ که قبل از هارون، زمان موسی‌الهادی بود و دیگران و دیگران. خیلی روشن بود که کار آنها نشان‌دهندۀ این است که ائمه، چقدر می‌توانستند مردم را دور خودشان جمع کنند، و هارون درست فهمیده بود این را. (1365/4/28)

یکی از حرف‌هایی که آنجا با موسی‌بن‌جعفر می‌زند این است که می‌گوید شما بنی‌هاشم ـ آل علی ـ از فدک محروم شُدید، فدک را از شماها گرفتند، حالا من می‌خواهم فدک را به شما برگردانم. بگو فدک کجاست، حدود فدک چیست تا من فدک را به شما برگردانم. خب معلوم است که این یک فریبی است که می‌خواهد فدک را برگرداند، به‌عنوان کسی که حق ازدست‌رفتۀ آل محمد را می‌خواهد به آنها برگرداند، چهره‌ای برای خودش درست کند. حضرت می‌گوید بسیار خوب، حالا که می‌خواهی فدک را بدهی من، حدود فدک را برای تو معیّن می‌کنم. بنا می‌کنند حدود فدک را معیّن‌کردن؛ آن حدودی که امام موسی‌بن‌جعفر برای فدک معیّن می‌کنند تمام کشور اسلامی آن روز را دربرمی‌گیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که ما دعوایمان در آن روز بر سر یک باغستان بود، چند تا درخت خرما بود، این ساده‌لوحانه است. مسئلۀ ما آن روز هم، مسئلۀ چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلۀ خلافت پیغمبر بود، مسئلۀ حکومت اسلامی بود. منتها آن روز، آن چیزی که فکر می‌شد ما را از این حق به‌کلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود؛ لذا ما درمقابل این مسئله پافشاری می‌کردیم. امروز آن چیزی که درمقابل ما، تو غصب کردی باغستان فدک نیست؛ که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعۀ اسلامی است، کشور اسلامی است. حدود چهارگانه‌ای را ذکر می‌کند موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاةوالسلام می‌گوید این فدک است، یاالله حالا اگر می‌خواهی بدهی این را بده.[32] یعنی صریحاً مسئلۀ داعیۀ حاکمیت و خلافت را آنجا امام موسی‌بن‌جعفر مطرح می‌کند. (1364/1/23)

آن‌وقتی‌که هارون‌الرشید در ورود به حرم پیغمبر در مدینه در همین سفر می‌خواهد درمقابل مسلمان‌هایی که دارند زیارت خلیفه را تماشا می‌کنند یک تظاهری بکند و خویشاوندی خودش را به پیغمبر نشان بدهد، می‌رود نزدیک، وقتی می‌خواهد سلام بدهد به قبر پیغمبر، می‌گوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا ابنَ عَمِّ»[33] نمی‌گوید «یا رَسولَ‌اللهِ»؛ ای پسرعمو سلام بر تو، یعنی من پسرعموی پیغمبرم. موسی‌بن‌جعفر بلافاصله می‌آیند درمقابل ضَریح می‌ایستند، می‌گویند: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَبَه»، سلام بر تو ای پدر؛ یعنی اگر پسرعموی توست، پدر من است. درست آن شیوۀ تزویرِ او را در همان مجلس از بین می‌برند.

مردمی که دوروبَر هارون‌الرشید بودند آنها هم احساس می‌کردند که بزرگ‌ترین خطر برای دستگاه خلافت، وجود موسی‌بن‌جعفر است. یک مردی از دوستان دستگاه حکومت و سلطنت ایستاده بود آنجا، دید که یک شخصی سوار بر یک درازگوشی آمد بدون تجمل، بدون تشریفات، بدون اینکه بر یک اسب قیمتی سوار شده باشد که حاکی باشد که جزو اشراف هست آمد، تا آمد راه را باز کردند ـ ظاهراً در همین سفر مدینه بوده ـ و او وارد شد، پرسید این چه کسی بود که وقتی آمد این‌طور همه در مقابلش خضوع کردند و اطرافیان خلیفه راه را باز کردند تا او وارد بشود. گفتند این موسی‌بن‌جعفر است. تا گفتند موسی‌بن‌جعفر است گفت ای وای از حماقت این قوم! ـ یعنی بنی‌عباس ـ کسی را که مرگ آنها را می‌خواهد و حکومت آنها را واژگون خواهد کرد این‌طور احترام می‌کنند؟![34] می‌دانستند. خطرِ موسی‌بن‌جعفر برای دستگاه خلافت، خطر یک رهبر بزرگی بود که دارای دانشِ وسیع است، دارای تقوا و عبودیت و صلاحی است که همۀ کسانی که او را می‌شناسند، این را در او سراغ دارند. دارای دوستان و علاقه‌مندانی است در سراسر جهان اسلام، دارای شجاعتی است که از هیچ قدرتی درمقابل خودش اِبا ندارد، واهمه ندارد؛ لذاست که درمقابل عظمت ظاهری سلطنتِ هارونی، آن‌طور بی‌مَحابا حرف می‌زند و مطلب می‌گوید.

یک‌چنین شخصیتی مبارز، مجاهد، متصل به خدا، متوکل به خدا، دارای دوستانی در سراسر جهان اسلام و دارای نقشه‌ای برای اینکه حکومت و نظام اسلامی را پیاده بکند، این بزرگ‌ترین خطر برای حکومت هارونی است؛ لذا هارون تصمیم گرفت که این خطر را از پیشِ پای خودش بردارد. البته مرد سیاست‌مداری بود؛ این کار را دفعتاً انجام نداد. اول مایل بود که به یک شکل غیر مستقیم این کار را انجام بدهد. بعد دید بهتر این است که موسی‌بن‌جعفر را به زندان بیندازد، شاید در زندان بتواند با او معامله کند، به او امتیاز بدهد، زیر فشارها او را وادار به قبول و تسلیم بکند. لذا بود که موسی‌بن‌جعفر را از مدینه دستور داد دستگیر کردند. منتها طوری که احساسات مردم مدینه هم جریحه‌دار نشود و نفهمند که موسی‌بن‌جعفر چگونه شد؛ لذا دوتا مَرکب و مَحمل درست کردند یکی به‌طرف بصره، یکی به‌طرف کوفه،[35] که مردم ندانند که موسی‌بن‌جعفر را به کجا بردند و موسی‌بن‌جعفر را آوردند در مرکز خلافت و در بغداد، آنجا زندانی کردند و این زندان، زندان طولانی‌ای بود. البته احتمال دارد ـ مسلّم نیست ـ که حضرت را از زندان یک‌بار آزاد کرده باشند، مجدداً دستگیر کرده باشند، آنچه مسلّم است بارِ آخری که حضرت را دستگیر کردند به‌قصد این دستگیر کردند که امام علیه‌السلام را در زندان به قتل برسانند و همین کار را هم کردند.

البته شخصیت موسی‌بن‌جعفر در داخل زندان هم همان شخصیتِ مشعلِ روشنگری است، که تمام اطراف خودش را روشن می‌کند. ببینید، حق این است. حرکت فکر اسلامی و جهادِ متکی به قرآن یک‌چنین حرکتی است، هیچ‌وقت متوقف نمی‌ماند، حتی در سخت‌ترین شرایط..و این همان کاری بود که موسی‌بن‌جعفر کرد، که دراین‌باره داستان‌های زیادی و روایات متعددی هست که یکی از جالب‌ترین آنها این است که سندی‌بن‌شاهکِ معروف ـ که شما می‌دانید یک زندانبان بسیار غلیظ و خشن و از سرسپردگان بنی‌عباس و از وفاداران به دستگاه سلطنت و خلافتِ آن روز بود ـ این، زندانبانِ موسی‌بن‌جعفر بود و در خانۀ خودش موسی‌بن‌جعفر را در یک زیرزمینِ بسیار سختی زندانی کرده بود. خانوادۀ سندی‌بن‌شاهک گاهی اوقات از یک روزنه‌ای زندان را نگاه می‌کردند، وضع زندگی موسی‌بن‌جعفر آنها را تحت تأثیر قرار داد و بذر محبت اهل‌بیت و علاقه‌مندی به اهل‌بیت در خانوادۀ سندی‌بن‌شاهک پاشیده شد. یکی از فرزندان سندی‌بن‌شاهک به نام کشاجِم از بزرگان و اَعلام تشیّع است. دو نسل بعد از سندی‌بن‌شاهک، یکی از اولاد سندی‌بن‌شاهک، کشاجِم است که از بزرگ‌ترین اُدبا و شعرا و از اَعلام تشیّع در زمان خودش است که این را همه ذکر کردند؛ اسمش هم کشاجم‌السّندی، که از اولاد سندی‌بن‌شاهک است.

این وضع زندگی موسی‌بن‌جعفر است که زندان را موسی‌بن‌جعفر این‌طور گذراند. البته بارها آمدند در زندان حضرت را تهدید کردند، تطمیع کردند، خواستند آن حضرت را دل‌خوش کنند؛ اما این بزرگوار با همان صلابتِ الهی و با اتکای به پروردگار و لطف الهی ایستادگی کرد و همان ایستادگی بود که قرآن را و اسلام را تا امروز حفظ کرد. این را بدانید که استقامت ائمۀ ما درمقابل آن جریان‌های فساد، موجب این شد که امروز ما می‌توانیم اسلامِ حقیقی را پیدا کنیم؛ امروز نسل‌های مسلمان و نسل‌های بشری می‌توانند چیزی به نام اسلام، به نام قرآن، به نام سنت پیغمبر در کتب پیدا کنند، اعم از کتب شیعه و حتی در کتب اهل تسنن. اگر این حرکت مبارزه‌جویانۀ سرسخت ائمه علیهم‌السلام در طول این 250 سال نبود، بدانید که قلم‌به‌مزدها و زبان‌به‌مزدهای دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس اسلام را تدریجاً آن‌قدر عوض می‌کردند و می‌کردند که بعد از گذشت یکی دو قرن از اسلام هیچ‌چیزی باقی نمی‌ماند؛ یا قرآنی نمی‌ماند یا قرآنِ تحریف‌شده‌ای می‌ماند. این پرچم‌های سرافراز، این مشعل‌های نورافشان، این مناره‌های بلند بود که در تاریخ اسلام ایستاد و شعاع اسلام را آن‌چنان پرتوافکن کرد که تحریف‌کنندگان و کسانی که مایل بودند در محیط تاریک، حقایق را قلب[36] کنند، آن تاریکی را نتوانستند به‌دست بیاورند. شاگردان ائمه علیهم‌السلام از همۀ فرقه‌های اسلامی بودند، مخصوص شیعه نبودند؛ از کسانی که به آرمان تشیّع یعنی به امامت شیعی اعتقاد نداشتند، کسانِ زیادی بودند که شاگردان ائمه بودند، تفسیر و قرآن و حدیث و سنتِ پیغمبر را از ائمه یاد می‌گرفتند. اسلام را همین مقاومت‌ها بود که تا امروز نگه‌داشت.

بالاخره موسی‌بن‌جعفر را در زندان مسموم کردند. یکی از تلخی‌های تاریخ زندگی ائمه، همین شهادت موسی‌بن‌جعفر است. البته می‌خواستند همان‌جا هم ظاهرسازی بکنند. در روزهای آخر سندی‌بن‌شاهک عده‌ای از سران و معاریف و بزرگان را که در بغداد بودند آورد دور حضرت، اطراف حضرت، گفت ببینید وضع زندگی‌اش خوب است، مشکلی ندارد. حضرت آنجا فرمودند: «بله، ولی شما هم بدانید که اینها من را مسموم کردند»[37]. و حضرت را مسموم کردند با چند دانۀ خرما و در زیر بار سنگین غُل و زنجیری که بر گردن و بر دست و پای امام بسته بودند، امام بزرگوار و مظلوم و عزیز در زندان، روحش به ملکوتِ اعلی پیوست و به شهادت رسید.

البته بازهم می‌ترسیدند؛ از جنازۀ امام موسی‌بن‌جعفر هم می‌ترسیدند، از قبر موسی‌بن‌جعفر هم می‌ترسیدند. این بود که وقتی‌که جنازۀ موسی‌بن‌جعفر را از زندان بیرون آوردند و شعار می‌دادند به‌عنوانِ اینکه این کسی است که علیه دستگاه حکومت قیام کرده بوده، این حرف‌ها را می‌گفتند تا اینکه شخصیت موسی‌بن‌جعفر را تحت‌الشعاع قرار بدهند، آن‌قدر جَو بغداد برای دستگاه، جوِ نامطمئنی بود که یکی از عناصرِ خودِ دستگاه که سلیمان‌بن‌جعفر باشد ـ سلیمان‌بن‌جعفر بن منصورِ عباسی یعنی پسرعموی هارون که یکی از اشراف بنی‌عباس بود ـ او دید با این وضعیت ممکن است که مشکل برایشان درست بشود؛ یک نقش دیگری را او به عهده گرفت و جنازۀ موسی‌بن‌جعفر را آورد، کفنِ قیمتی بر جنازۀ آن حضرت پوشاند، آن حضرت را با احترام بردند در مقابر قریش، آنجایی که امروز به‌عنوانِ «کاظمین» معروف هست و مرقد مطهر موسی‌بن‌جعفر در نزدیکی بغداد، آنجا دفن کردند[38] و موسی‌بن‌جعفر زندگی سراپا جهاد و مجاهدت خودش را به‌این‌ترتیب به پایان رساند. (1364/1/23)

پاورقی‌ها

  1. ۱.(ق‌ود) مطیع، فرمان‌بردار
  2. ۲.برای اطلاع دقیق‌تر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ ضمائم، نقشۀ شمارۀ 8، مراجعه کنید.
  3. ۳.(ف‌ح‌ص) کاوش و جستجوکردن
  4. ۴.(ف‌ط‌ن) با هوشیاری مطلبی را فهمیدن
  5. ۵.(ه‌م‌م) بزرگ و دلیر و بخشنده
  6. ۶.روایت‌های اشاره‌شده، در کتاب بحارالانوار و به ترتیب در احادیث شمارۀ 13، 17 و 27 باب سوم از ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر/ کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین... و موسی‌بن‌جعفر آمده است.
  7. ۷.الکافی/ کتاب الحجة/ باب الاشارة و النص على ابی‌الحسن موسى/ حدیث 13
  8. ۸.«دو خلیفه در یک مملکت، برای هر دو خراج ببرند!» (الاحتجاج/ احتجاج موسی‌بن‌جعفر فی اشیاء شتی علی المخالفین/ ص 389)
  9. ۹.الکافی/ کتاب الحجة/ باب 81 / حدیث 8
  10. ۱۰.حضرت چندین مرتبه چنین توصیه‌هایی به علی‌بن‌یقطین داشتند. یک نمونه این است که حضرت طی نامه‌ای به او دستور می‌دهند تا مشابه اهل سنت وضو بگیرد. همزمان عده‌ای نزد هارون از علی‌بن‌یقطین بدگویی کرده و او را متهم به تشیّع‌ کردند. برای بررسی، روزی هارون مخفیانه وضوگرفتن علی‌بن‌یقطین را نگاه کرد‌ و دید او طبق مذهب اهل سنت وضو می‌گیرد و به این ترتیب خطر رفع می‌شود. مدتی بعد امام به او می‌فرمایند مانند سابق وضو بگیرد. (مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی انبائه بالمغیبات/ ص 288)
  11. ۱۱.«صفوان جمّال مى‌گوید: خدمت امام کاظم علیه‌السلام رسیدم، به من فرمودند: «اى صفوان! همه‌چیز تو پسندیده است مگر یک چیز». گفتم: فدایت شوم، کدام چیز؟ فرمودند: «کرایه‌دادن شترانت به این مرد؛ یعنی هارون» گفتم: از روى سرخوشى یا براى شکار و کار لهو به او کرایه ندادم، برای سفر مکه شترها را کرایه کرده است. خودم هم با او نمی‌روم بلکه کارکنانم را با او مى‌فرستم. فرمودند: «اى صفوان! آیا کرایۀ شترانت به عهدۀ او نیست؟» گفتم: چرا، فدایت شوم! فرمودند: «آیا دوست نداری تا زمان بازگشت، زنده بماند؟»، گفتم: آرى. فرمود: «هرکس بقاى ایشان (ظالمان) را دوست داشته باشد، از ایشان است، و هرکس از ایشان باشد، اهل دوزخ است.» (رجال‌الکشی/ فی صفوان‌بن‌مهران الجمّال/ شمارۀ 828)
  12. ۱۲.(ق‌ر‌و) روستاها
  13. ۱۳.شریکان و همتایان خداوند
  14. ۱۴.بحارالانوار/ ج 48 / کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و... موسی‌بن‌جعفر/ ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر الکاظم/ باب5/ حدیث 1/ ص 100
  15. ۱۵.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پی‌نوشت شمارۀ 25. احوال عبدالله‌بن‌حسن و فرزندانش، مراجعه کنید.
  16. ۱۶.تاریخ‌الطبری/ ج8/ ص 104
  17. ۱۷.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پی‌نوشت شمارۀ 26. مخفی‌بودن امامت امام کاظم در آغاز امر، مراجعه کنید.
  18. ۱۸.الکافی/ کتاب الحجة/باب ما یفصل به بین دعوی المحق و المبطل فی امر الامامة/ حدیث 7
  19. ۱۹.(ح‌ذر) مشکلات، گرفتاری‌ها
  20. ۲۰.یک نمونه این است که از حضرت می‌خواهند تا در ایام نوروز در مجلسی حاضر شوند و پذیرای هدایای مقامات کشوری باشند. حضرت ابتدا امتناع می‌کنند اما با اصرار منصور مجبور به این کار می‌شوند. (مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی معالی اموره/ ص 318)
  21. ۲۱.بحارالانوار/ ج 48 / کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و... موسی‌بن‌جعفر/ ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر الکاظم/ باب4/ حدیث 99/ ص72
  22. ۲۲.(ح‌ج‌ب) پرده‌دار، دربان
  23. ۲۳.مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی خرق العادات له/ ص 300
  24. ۲۴.بحارالانوار/ ج 48 / کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و... موسی‌بن‌جعفر/ ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر الکاظم/ باب6/ حدیث 25/ ص 151
  25. ۲۵.بحارالانوار/ ج 48 / کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و... موسی‌بن‌جعفر/ ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر الکاظم/ باب5/ حدیث 8/ ص 105
  26. ۲۶.مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة ابی‌ابراهیم موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی وفاته/ ص 326
  27. ۲۷.(س‌ع‌ی) سخن‌چینی
  28. ۲۸.مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی علمه/ ص 310
  29. ۲۹.(ظ‌ن‌ن) جمع مظنه، گمان و پندار، اندیشه
  30. ۳۰.عیون اخبارالرضا/ باب 7/ حدیث 11
  31. ۳۱.از روی تقیّه
  32. ۳۲.مناقب آل ابی‌طالب/ باب امامة موسی‌بن‌جعفر/ فصل فی معالی اموره/ ص 320
  33. ۳۳.بحارالانوار/ ج 48 / کتاب تاریخ علی‌بن‌الحسین و... موسی‌بن‌جعفر/ ابواب تاریخ الامام موسی‌بن‌جعفر الکاظم/ باب 6/ حدیث 8/ ص 135
  34. ۳۴.بحارالانوار/ ج 75 / کتاب الروضة/ ابواب المواعظ و الحکم/ باب مواعظ موسی‌بن‌جعفر/ ص 333
  35. ۳۵.عیون اخبارالرضا/ باب 7/ حدیث 10
  36. ۳۶.(ق‌ل‌ب) دگرگون‌کردن، وارونه‌کردن
  37. ۳۷.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس بیست‌ونهم/ حدیث 20
  38. ۳۸.عیون اخبار‌الرضا/ باب 8/ حدیث 5

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط