تا نوبت به هارون الرشید میرسد. وقتی نوبت به هارونالرشید رسید، اوقاتی است که اگر چه در جامعهی اسلامی دستگاه خلافت معارضی ندارد و تقریباً بیدردسر و بیدغدغه مشغول حکومت هست، اما با این حال وضع زندگی موسی بن جعفر و گسترش تبلیغات امام هفتم جوری است که علاج این مطلب برای آنها اینقدر هم آسان نیست. و هارون یک خلیفهی سیاستمدار و بسیار با ذکاوتی بود. یکی از کارهائی که هارون کرد این بود که خودش بلند شد رفت مکه که طبری مورخ معروف احتمال میدهد - درست الان یادم نیست، چون نتوانستم حالاها مراجعه کنم به این منابع، از دور در ذهنم هست - یا به طور یقین میگوید هارونالرشید حرکت کرد به عزم سفر حج، در خفا مقصودش این بود که برود مدینه، از نزدیک موسی بن جعفر را ببیند چه جور موجودی است. ببیند این شخصیتی که این همه دربارهی او حرف هست، این همه دوستان دارد، حتی در بغداد کسانی از دوستان او هستند، این چه جور شخصیتی است؛ آیا باید از او ترسید یا نه؟ که آمد و چند ملاقات با موسی بن جعفر دارد که از آن ملاقاتهای فوقالعاده مهم و حساس است. یکی در مسجد الحرام است که ظاهراً به صورت ناشناس موسی بن جعفر با هارون برخورد میکند و یک مذاکرات تندی بین آنها رد و بدل میشود و موسی بن جعفر ابهت خلیفه را در مقابل حاضران میشکند؛ او آنجا موسی بن جعفر را نمیشناسد. بعد که میآید مدینه، چند ملاقات با موسی بن جعفر دارد که اینها ملاقاتهای مهمی است. البته اگر من بخواهم اینها را شرح بدهم و حتی همین ملاقاتها را بیان کنم که چه گذشته، وقت را زیادی خواهد گرفت. من همین قدر اشاره میکنم برای اینکه کسانی که اهل مطالعهاند، اهل تحقیقند و علاقهمند به این مسائل هستند - مظانش اینها است - بروند دنبالش پیدا کنند. از جمله اینکه حالا در این ملاقاتها هارونالرشید تمام آن کارهائی را که باید برای قبضه کردن یک انسان مخالف و یک مبارز حقیقی انجام داد، همه را انجام میدهد: تهدید، تطمیع، فریبکاری؛ همهی اینها را انجام میدهد. یکی از حرفهائی که آنجا با موسی بن جعفر میزند، این است که میگوید شما بنیهاشم از فدک محروم شدید، آلعلی. فدک را از شماها گرفتند، حالا من میخواهم فدک را به شما برگردانم. بگو فدک کجاست، حدود فدک چیه، تا من فدک را به شما برگردانم. خب معلوم است که این یک فریبی است که میخواهد فدک را برگرداند، به عنوان کسی که حق از دست رفتهی آل محمّد را میخواهد به آنها برگرداند، چهرهای برای خودش درست کند. حضرت میگوید بسیار خب، حالا میخواهی فدک را به بدهی، من حدود فدک را برای تو معین میکنم. بنا میکنند حدود فدک را معین کردن؛ آن حدودی که امام موسی بن جعفر برای فدک معین میکنند، تمام کشور اسلامی آن روز را در بر میگیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که ما دعوامان در آن روز بر سر یک باغستان بود، چند تا درخت خرما بود، این سادهلوحانه است. مسئلهی ما آن روز هم مسئلهی چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلهی خلافت پیغمبر بود؛ مسئلهی حکومت اسلامی بود. منتها آن روز آن چیزی که فکر میشد ما را از این حق بکلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود. لذا ما در مقابل این مسئله پافشاری میکردیم. امروز آن چیزی که در مقابل ما تو غصب کردی، باغستان فدک نیست که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعهی اسلامی است، کشور اسلامی است. حدود چهارگانهای را ذکر میکند موسی بن جعفر (علیه الصّلاة و السّلام)، میگوید این فدک است. یا الله، حالا اگر میخواهی بدهی، این را بده. یعنی صریحاً مسئلهی داعیهی حاکمیت و خلافت را آنجا امام موسی بن جعفر مطرح میکند. آنوقتی که هارون الرشید در ورود به حرم پیغمبر در مدینه - در همین سفر - میخواست در مقابل مسلمانهائی که دارند زیارت خلیفه را تماشا میکنند، یک تظاهری بکند و خویشاوندی خودش را به پیغمبر نشان بدهد، میرود نزدیک، وقتی میخواهد سلام بدهد به قبر پیغمبر، میگوید: «السّلام علیک یابن عمّ»؛ نمیگوید: «یا رسول الله»، ای پسر عمو سلام بر تو. یعنی من پسر عموی پیغمبر هستم. موسی بن جعفر بلافاصله میآیند در مقابل ضریح میایستند، میگویند: «السّلام علیک یا ابّ»؛ سلام بر تو ای پدر. یعنی اگر پسر عموی تو است، پدر من است. درست آن شیوهی تزویر او را در همان مجلس از بین میبرد. مردمی که دوروبر هارون الرشید بودند، آنها هم احساس میکردند که بزرگترین خطر برای دستگاه خلافت، وجود موسی بن جعفر است. یک مردی از دوستان دستگاه حکومت و سلطنت ایستاده بود آنجا، دید که یک شخصی سوار بر یک درازگوشی آمد بدون تجمل، بدون تشریفات، بدون اینکه بر یک اسب قیمتی سوار شده باشد که حاکی باشد که جزو اشراف هست. تا آمد، راه را باز کردند - ظاهراً در همین سفر مدینه بوده، گمان میکنم - و او وارد شد. پرسید این کی بود که وقتی آمد اینطور همه در مقابلش خضوع کردند و اطرافیان خلیفه راه را باز کردند تا او وارد بشود. گفتند این موسی بن جعفر است. تا گفتند موسی بن جعفر است، گفت ای وای از حماقت این قوم - یعنی بنیعباس - کسی را که مرگ آنها را میخواهد و حکومت آنها را واژگون خواهد کرد، اینجور احترام میکنند؟ میدانستند. خطر موسی بن جعفر برای دستگاه خلافت، خطر یک رهبر بزرگی بود که دارای دانش وسیع است؛ دارای تقوا و عبودیت و صلاحی است که همهی کسانی که او را میشناسند، این را در او سراغ دارند؛ دارای دوستان و علاقهمندانی است در سراسر جهان اسلام؛ دارای شجاعتی است که از هیچ قدرتی در مقابل خودش ابا ندارد، واهمه ندارد. لذاست که در مقابل عظمت ظاهری سلطنت هارونی آنطور بیمحابا حرف میزند و مطلب میگوید. یک چنین شخصیتی؛ مبارز، مجاهد، متصل به خدا، متوکل به خدا، دارای دوستانی در سراسر جهان اسلام و دارای نقشهای برای اینکه حکومت و نظام اسلامی را پیاده بکند، این بزرگترین خطر برای حکومت هارونی است. لذا هارون تصمیم گرفت که این خطر را از پیش پای خودش بردارد. البته مرد سیاستمداری بود، این کار را دفعتاً انجام نداد. اول مایل بود که به یک شکل غیرمستقیم این کار را انجام بدهد. بعد دید بهتر این است که موسی بن جعفر را به زندان بیندازد، شاید در زندان بتواند با او معامله کند، به او امتیاز بدهد، زیر فشارها او را وادار به قبول و تسلیم بکند. لذا بود که موسی بن جعفر را از مدینه دستور داد دستگیر کردند، منتها جوری که احساسات مردم مدینه هم جریحهدار نشود و نفهمند که موسی بن جعفر چگونه شد. لذا دو تا مرکب و مهمل درست کردند، یکی به طرف عراق، یکی به طرف شام که مردم ندانند که موسی بن جعفر را به کجا بردند. و موسی بن جعفر را آوردند در مرکز خلافت و در بغداد زندانی کردند و این زندان، زندان طولانی بود. البته احتمال دارد - مسلّم نیست - که حضرت را از زندان یک بار آزاد کرده باشند، مجدداً دستگیر کرده باشند. آنچه مسلم است، بار آخری که حضرت را دستگیر کردند، به قصد این دستگیر کردند که امام (علیهالسّلام) را در زندان به قتل برسانند و همین کار را هم کردند. البته شخصیت موسی بن جعفر در داخل زندان هم همان شخصیت مشعل روشنگری است که تمام اطراف خودش را روشن میکند، ببینید حق این است. حرکت فکر اسلامی و جهاد متکی به قرآن یک چنین حرکتی است، هیچ وقت متوقف نمیماند، حتی در سختترین شرایط، که ما در زمان خودمان هم، در دوران اختناق شدید رژیم، دیدیم کسانی بودند در تبعید، در زندان زیر شکنجه، در شرایط سخت، بلکه در سختترین شرایط، اما در همان حال هم نه فقط نمیشکستند خودشان، بلکه دشمنشان را میشکستند. نه فقط تحت تأثیر قرار نمیگرفتند، بلکه زندانبانها را تحت تأثیر قرار میدادند و این همان کاری بود که موسی بن جعفر کرد که در اینباره داستانهای زیادی و روایات متعددی هست که یکی از جالبترین آنها این است که سندیبن شاهک معروف که شما میدانید که یک زندانبان بسیار غلیظ و خشن و از سرسپردگان بنیعباس و از وفاداران به دستگاه سلطنت و خلافت آن روز بود، این زندانبان موسی بن جعفر بود و موسی بن جعفر را در خانهی خودش در یک زیرزمین بسیار سختی زندانی کرده بود. خانوادهی سندی بن شاهک گاهی اوقات از یک روزنهای زندان را نگاه میکردند، وضع زندگی موسی بن جعفر آنها را تحت تأثیر قرار داد و بذر محبت اهل بیت و علاقهمندی به اهل بیت در خانوادهی سندی بن شاهک پاشیده شد، یکی از فرزندان سندیبن شاهک به نام «کشاجم» از بزرگان و اعلام تشیع است. شاید دو نسل یا یک نسل بعد از سندیبن شاهک یکی از اولاد سندی بن شاهک، کشاجم است که از بزرگترین ادبا و شعرا و از اعلام تشیع در زمان خودش است که این را همه ذکر کردهاند؛ اسمش کشاجم السندی است. این وضع زندگی موسی بن جعفر است که در زندان، موسی بن جعفر اینجور گذراند. البته بارها آمدند در زندان حضرت را تهدید کردند، تطمیع کردند، خواستند آن حضرت را دلخوش کنند؛ اما این بزرگوار با همان صلابت الهی و با اتکا به پروردگار و لطف الهی ایستادگی کرد و همان ایستادگی بود که قرآن را، اسلام را تا امروز حفظ کرد.فدکمکان
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
سرزمین فدک، ماجرای آن در تاریخ اهلبیت (ع) و معنای نمادینش.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۱/۲۳
سیر زمانی
از ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸۱۳۶۴۱۳۶۸
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
یکی از حرفهایی که آنجا با موسیبنجعفر میزند این است که میگوید شما بنیهاشم ـ آل علی ـ از فدک محروم شُدید، فدک را از شماها گرفتند، حالا من میخواهم فدک را به شما برگردانم. بگو فدک کجاست، حدود فدک چیست تا من فدک را به شما برگردانم. خب معلوم است که این یک فریبی است که میخواهد فدک را برگرداند، بهعنوان کسی که حق ازدسترفتۀ آل محمد را میخواهد به آنها برگرداند، چهرهای برای خودش درست کند. حضرت میگوید بسیار خوب، حالا که میخواهی فدک را بدهی من، حدود فدک را برای تو معیّن میکنم. بنا میکنند حدود فدک را معیّنکردن؛ آن حدودی که امام موسیبنجعفر برای فدک معیّن میکنند تمام کشور اسلامی آن روز را دربرمیگیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که ما دعوایمان در آن روز بر سر یک باغستان بود، چند تا درخت خرما بود، این سادهلوحانه است. مسئلۀ ما آن روز هم، مسئلۀ چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلۀ خلافت پیغمبر بود، مسئلۀ حکومت اسلامی بود. منتها آن روز، آن چیزی که فکر میشد ما را از این حق بهکلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود؛ لذا ما درمقابل این مسئله پافشاری میکردیم. امروز آن چیزی که درمقابل ما، تو غصب کردی باغستان فدک نیست؛ که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعۀ اسلامی است، کشور اسلامی است. حدود چهارگانهای را ذکر میکند موسیبنجعفر علیهالصلاةوالسلام میگوید این فدک است، یاالله حالا اگر میخواهی بدهی این را بده.[32] یعنی صریحاً مسئلۀ داعیۀ حاکمیت و خلافت را آنجا امام موسیبنجعفر مطرح میکند. (1364/1/23)شاهدها (۸ پاراگراف)
تعیین حدود فدک به اندازهٔ کشور اسلامی؛ مسئلهٔ فدک یعنی خلافت پیامبر و حکومت اسلامی
… فریبی است که میخواهد فدک را برگرداند، به عنوان کسی که حق از دست رفتهی آل محمّد را میخواهد به آنها برگرداند، چهرهای برای خودش درست کند. حضرت میگوید بسیار خب، حالا میخواهی فدک را به بدهی، من حدود فدک را برای تو معین میکنم. بنا میکنند حدود فدک را معین کردن؛ آن حدودی که امام موسی بن جعفر برای فدک معین میکنند، تمام کشور اسلامی آن روز را در بر میگیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که ما دعوامان در آن روز بر سر یک باغستان بود، چند تا درخت خرما بود، این سادهلوحانه است. مسئلهی ما آن روز هم مسئلهی چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلهی خلافت پیغمبر بود؛ مسئلهی حکومت اسلامی بود. منتها آن روز آن چیزی که فکر میشد ما را از این حق بکلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود. لذا ما در مقابل این مسئله پافشاری میکردیم. امروز آن چیزی که در مقابل ما تو غصب کردی، باغستان فدک نیست که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعهی …حدود فدک به وسعت کشور اسلامی؛ فدک یعنی خلافت و حکومت اسلامی
… است که میخواهد فدک را برگرداند، بهعنوان کسی که حق ازدسترفتۀ آل محمد را میخواهد به آنها برگرداند، چهرهای برای خودش درست کند. حضرت میگوید بسیار خوب، حالا که میخواهی فدک را بدهی من، حدود فدک را برای تو معیّن میکنم. بنا میکنند حدود فدک را معیّنکردن؛ آن حدودی که امام موسیبنجعفر برای فدک معیّن میکنند تمام کشور اسلامی آن روز را دربرمیگیرد؛ فدک یعنی این. یعنی اینکه تو خیال کنی که ما دعوایمان در آن روز بر سر یک باغستان بود، چند تا درخت خرما بود، این سادهلوحانه است. مسئلۀ ما آن روز هم، مسئلۀ چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلۀ خلافت پیغمبر بود، مسئلۀ حکومت اسلامی بود. منتها آن روز، آن چیزی که فکر میشد ما را از این حق بهکلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود؛ لذا ما درمقابل این مسئله پافشاری میکردیم. امروز آن چیزی که درمقابل ما، تو غصب کردی باغستان فدک نیست؛ که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعۀ اسلامی است، کشور اسلامی …تعیین حدود فدک به وسعت سرزمینهای اسلامی از سوی امام کاظم
… گفت که «حدّ فَدَکاً حَتّی اَرُدَّها اِلَیک»،[68] محدودش کن، مشخّصش کن تا فدک را به تو برگردانم؛ حضرت اوّل امتناع میکنند، بعد میگویند: « لَا آخُذُها اِلّا بِحُدُودِها»، حدود اصلیاش را اگر بدهی میگیرم؛ بعد او میگوید که بسیار خب، حدودش را مشخّص کن؛ آنوقت خیلی جالب است، حضرت حدود برایش معیّن میکنند؛ حدودش این است: اَمّا الحَدُّ الاَوَّلُ فَعَدَن؛ یک حدّ فدک، عدن است؛ حالا اینها نشستهاند در مدینه یا در بغداد و دارند با هم صحبت میکنند؛ یکیاش عدن، منتهاالیه جزیرةالعرب؛ فَتَغَیَّرَ وَجهُ الرَّشِید؛[هارون] رنگش متغیّر شد؛ وَ قالَ اِیها، قالَ وَ الحَدُّ الثّانی سَمَرقَندُ؛ حدّ دوّمِ فدک، سمرقند است؛ فَاربَدّ وَجهُه؛ رنگش تیره …پیشنهاد هارون برای بازگرداندن فدک به امام کاظم (ع) برای بیاثر کردن شعار مظلومیت اهلبیت (ع)
از جملۀ این موارد گفتگوی حضرت موسیبنجعفر علیهالسلام با هارون دربارۀ فدک است.[7] هارون روزی به امام کاظم علیهالسلام گفت: «خُذ فَدَکاً حَتَّی اَرُدَّها اِلَیکَ» یعنی حدود فدک را معیّن کن تا آن را به تو برگردانم. فکر میکرد با این کار، شعار فدک را که در خاندان اهلبیت همواره بهعنوان یک سند مظلومیت تاریخی مطرح بود، بیاثر کند و این حربه را از آنان بگیرد. و شاید با این کار، مقایسهای میان خود و آنان که روزی فدک را از تصرف آنان خارج کردهاند، در ذهن شیعیان اهلبیت بهوجود آورد. حضرت ابتدا امتناع کردند، سپس که او اصرار کرد، گفتند: «لا آخُذُها اِلّا بِحُدودِها» اگر قرار است فدک را برگردانی، باید با محدودۀ …نخستین شعار شیعه برای اثبات نامشروع بودن خلافت غاصبان
… علیهالسلام هم وجود داشت. یک روز هارون با موسیبنجعفر علیهالسلام ملاقات کرد. این ملاقات در کجا بود و به چه صورت بود، معلوم نیست، اجمالاً اینکه ملاقات کردند. هارون به موسیبنجعفر علیهالسلام گفت که چطور است من فدک را به شما برگردانم؟ فکر خوبی کرده بود. آخر، اولْشعاری که شیعه با آن موجودیت خودش را اعلام کرد، شعار فدک بود. دختر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله برای اینکه ثابت کند خلافت، برای کسانی نیست که آن را در دست گرفتهاند و بر مَسند قدرت نشستهاند، گفت فدک مرا غصب کردهاید. یعنی چه؟ یعنی شما مردم غاصبی هستید، ظالمید، ظالم که نمیتواند خلیفۀ پیغمبر باشد؛ خلیفه باید مظهر عدل باشد، حاکم اسلامی باشد. این یک شعار بود و این شعار تا مدتی بود، اما این شعار کهنه شد، تمام شد؛ فدک در روزی شعار بود که غصبکنندگان فدک بر سر کار بودند، بعد از آنکه غصبکنندۀ فدک رفته، آن کسی هم که فدک از او غصب شده، رفته، دیگر فدک نمیتواند شعار باشد؛ لذا میبینیم که حسینبنعلی …تعیین حدود فدک به وسعت همهٔ سرزمین اسلامی در پاسخ امام کاظم
… سیاه شد. «وَ قالَ هیهِ» بیاختیار گفت: ای وای! «قالَ وَ الرّابِعُ سَیفُ البَحرِمِّا یَلِی الجُزُرَ وَ اِرمینِیَةَ» فرمود: حَد چهارم، کنارههای دریاست، درآنجاییکه ارمینیه و جزایر قرار دارد. یعنی کنار دریای مدیترانه، منتهیالیه شمالی کشور اسلامیِ آن روز. وقتی این را فرمود، «قالَ الرَّشیدُ فَلَم یَبقَ لَنا شَیءٌ» هارون گفت: برای ما چیزی نماند! «فَتَحَوَّلَ اِلَى مَجلِسی» پس بیا جای من بنشین! «قالَ موسَی قَد اَعلَمتُکَ اَنَّنی اِن حَدَدتُها لَم تَرُدَّها» موسیبنجعفر علیهالسلام فرمود: گفتم که اگر معیّن کنم فدک چیست، تو آن را بر نخواهی گرداند. یعنی چه؟ یعنی شعار تشیّع یک روزی فدک بود! امروز شعار تشیّع، حکومت است. حکومت برای ماست و تو آن را گرفتهای. این را هارون فهمید، «فَعِندَ ذَلِکَ عَزَمَ عَلیَ قَتلِهِ» تصمیم قتل موسیبنجعفر علیهالسلام از همین مجلس گرفته شد. (51/11/24) مصمم شد که موسیبنجعفر را از بین …تعریف امام کاظم (ع) از فدک منطبق بر همهٔ قلمرو اسلامی
چرا هارون در سفر حجّى، آن حضرت را در حدّ اعلىٰ تجلیل میکند[17] و در سفر دیگرى دستور حبس و تبعید او را میدهد؟[18] و چرا آن حضرت در اوایل خلافت هارون که وى روش ملایمت و گذشت در پیش گرفته و علویان را از حبسها آزاد کرده بود، تعریفى از فدک میکند که بر همهی کشور وسیع اسلامى منطبق است؟ تا آنجا که خلیفه به آن حضرت به تعریض[19] میگوید: پس برخیز و در جاى من بنشین![20] و چرا رفتار همان خلیفهی ملایم، پس از چند سال چندان خشن میشود که آن حضرت را به زندانى سخت میافکند و پس از سالها حبس، حتّى تحمّل وجود زندانىِ او را نیز بر خود دشوار مییابد و او را جنایتکارانه مسموم و شهید میکند؟تعریف امام کاظم (ع) از فدک منطبق بر همهٔ کشور اسلامی
چرا هارون در سفر حجی، آن حضرت را در حد اعلی تجلیل میکند و در سفر دیگری دستور حبس و تبعید او را میدهد و چرا آن حضرت در اوایل خلافت هارون که وی روش ملایمت و گذشت در پیش گرفته و علویان را از حبسها آزاد کرده بود، تعریفی از فدک میکند که بر همۀ کشور وسیع اسلامی منطبق است؛ تاآنجاکه خلیفه به آن حضرت به تعریض میگوید: پس برخیز و در جای من بنشین؟ و چرا رفتار همان خلیفۀ ملایم، پس از چند سال، چندان خشن میشود که آن حضرت را به زندانی سخت میافکند و پس از سالها حبس، حتی تحمل وجود زندانی او را نیز بر خود دشوار مییابد و او را جنایتکارانه مسموم و شهید میکند؟