[عرض شد] امام باقر، امام صادق، امام موسیبنجعفر و ائمۀ بعد از حادثۀ عاشورا ـ علیهمسلامالله ـ بر اساس روایاتی که در این زمینه داریم و برطبق آنچه که انسان از مجموع حالات آنان بهدست میآورد، همتشان این بوده است که یک نظام اسلامی بهوجود آورند؛ بعضی بالمباشره و بعضی بالتسبیب[1] و برای دورانهای نزدیک به زمان خودشان.
..از ائمه علیهمالسلام که بگذرید، امامزادهها، جناب زیدبنعلی؛ جناب حسینبنعلی، شهید فَخّ؛ جناب محمدبنعبدالله، صاحب نفْس زکیه؛ ابراهیمبنعبدالله، و دیگران و دیگران، بزرگانی بودند که برای تشکیل یک حکومت عدل، حکومت علوی تلاش میکردند. (72/5/5) برای همین است که آن امامزادۀ عالیمقام، [محمدبنابراهیم طباطبا]، وقتیکه راه میرود در کوچه و خیابان و بازار کوفه، میبیند یک پیرزنی، یک زن از کار افتادهای، دارد در کوچهها راه میرود و این خرماهای گندیده را از روی زمین برمیدارد و میخورد، دلش میجوشد، خونش به جوش میآید، میگوید همین کارها را میکنید، همین خرماهای پوسیده را تو زنِ ضعیف میخوری که منِ فرزندِ پیغمبر را وادار میکنی با شمشیر کشیده بیرون بیایم و خونم ریخته بشود. (52/11/91)
یکی از مسائلی که در سلسلۀ مباحث زندگی ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام باید مورد بررسی قرار بگیرد، مسئلۀ امامزادگان انقلابی و شورشگر دوران بنیامیه و بنیعباس است. مسئلۀ بسیار مهم و ضمناً مشکلی است.
مقدمتاً این مطلب را توجه داشته باشید که از روزگار امام باقر صلواتاللهعلیه تا روزگار امام هادی و عسکری علیهماالسلام که قریب دو قرن طول کشیده است، ـ تا آنجایی که بنده اطلاع دارم ـ در هر فصلی و برههای از زمان، یکی از فرزندان ائمه ـ از فرزندان امام حسن یا امام حسین علیهماالسلام یا حسب آنچه گمان میکنم از فرزندان امام صادق علیهالسلام ـ درمقابل دستگاه خلافتِ حاکم قیام میکرده،[3] و یک عدهای را در پیرامون خود جمع میکرده و دست به شورش مسلحانه میزده و دیر یا زود هم غالباً سرکوب و مغلوب میشده. (51/11/26) غالباً هم کشته شدهاند، بعضیها هم البته به اَجَل طبیعی مردند و کشته نشدند.
[عدهای هستند] از قبیل زیدبنعلی بن الحسین؛ از قبیل محمدبنعبدالله بن حسنبنحسن بن علی از اولاد امام حسن علیهالسلام؛ از قبیل حسینبنعلی، شهید فَخّ؛ از قبیل محمدبنابراهیم بن اسماعیلبنطباطبا، جدّ سادات طباطبایی؛ از قبیل ابراهیمبنعبدالله بن حسن، که وقتی شما در کتب تاریخ نگاه کنید، گریۀ امام برای کشتهشدن اینها نقل شده. اما چهرۀ اینها یک چهرۀ منفوری است، چهرۀ محبوبی نیست. برای خاطر اینکه گفته میشود اینها بیاجازۀ امام خروج کردند، قیام کردند و امام راضی نبوده است. دربارۀ اینها بحث است که آیا واقعاً قضیه همین بوده؟ آیا آنها منفور امام بودند؟ یا اگر منفور امام نبودند و محبوب امام بودند، آیا امام به کار اینها راضی بوده یا نبوده؟ و اگر به کار اینها راضی بوده است، آیا به اینها کمک هم میکرده یا نمیکرده؟ در اینجا ما یک بحثی داریم و شواهد و قراینی برای آنچه خودمان فکر کردهایم، در دست است، که عرض میکنیم. (51/11/19)
برای شیعه در طول تاریخ، بعد از زمان ائمه، همیشه این سؤال مطرح بوده که کار این امامزادهها و فرزندان امام حسن و امام حسین علیهماالسلام که دست به شورش و انقلاب مسلحانه میزدهاند، کار درستی بوده یا کار غلطی؟ بعضیها معتقد بودهاند که این کارِ درستی بود؛ نهاینکه نسبت به همه این اعتقاد را داشته باشند، بلکه نسبت به یک نفر یا دو نفر یا یک سلسلۀ خاصی معتقد بودهاند که کارِ درست، بلکه کار لازمی بوده، اگر کسی این کار را نمیکرد، از حوزۀ تشیّع خارج بود. مثلاً زیدیه، یعنی کسانی که قائل به امامت زید شدند، جزو عقایدشان یکی هم این بود که امام آن کسی است که باید قیام به سیف بکند، باید شمشیر بردارد و حرکت کند، واِلّ امام نیست. اینها یک گروه بودند در شیعه که معتقد بودند باید قیام کرد و اگر کسی قیام نکند و انقلاب مسلحانه نکند، او اصلاً امام نیست. لذا آنها بعد از حضرت زید سلماااللهعلیه که فرزند امام چهارم علیهالسلام است، کسی را به امامت قبول نکردند. اینکه میگویم قبول نکردند، نهاینکه در آن زمان بودند و قبول نکردند، در آن زمان اصلاً زیدیهای وجود نداشت، زیدیه بعد بهوجود آمد، بنابراین امام باقر علیهالسلام را به امامت قبول نکردند، بلکه یحییبنزید پسر زید را ـ که او هم در حدود مازندران قیام کرد و مدتی مبارزه کرد و کشته شد ـ به امامت پذیرفتند. بعد هم این سلسله ادامه پیدا کرد تا سالهای بعد و تا همیشۀ زمان. زیدیه یک گروهی بودند که بهتدریج یک فقهی پیدا کردند و یک تاریخ مخصوصی و یک معارف خاصی، و یک فرقهای شدند بر روی دیگر فرقههای اسلام. یک عده اینها بودند.
نقطۀ مقابل اینها، از جهت قضاوت در مورد امامزادهها، کسانی بودند که معتقد بودند که این امامزادهها مردمان بیخود و افراطی و تندرویی بودهاند و قیام اینها جایی نداشته و وظیفه در آن زمان، اساساً قیام نبوده، بلکه سکوت بوده. و استشهاد میکردند به اعمال دیگر ائمه علیهمالسلام که اینها قیام نکردند و سکوت کردند و درمقابل قدرتمندان و ظالمین تسلیم شدند و حتی اظهار عجز کردند. یکچنین مطالبی را به ائمه علیهمالسلام نسبت میدادند و این را شاهدی قرار میدادند بر اینکه کار امامزادهها کار درستی نبوده. یک عده هم اینها بودند و اینها متأسفانه اکثریت آحاد شیعۀ اثناعشری و دوازدهامامی را تشکیل میدهند. از روزگار گذشته و تا روزگار ما هم هنوز این طرز فکر در میان مردم رایج است که امامزادهها را یکسره محکوم میکنند.
ما وقتیکه به روایات مراجعه میکنیم و کلمات ائمه علیهمالسلام و حالات امامزادههای انقلابی را نگاه میکنیم، یک جلوههایی از زندگی این بزرگمَردان را در تاریخ میبینیم که ما را وادار میکند که در این قضاوت عمومی و عامیانهای که در بین عامۀ مردم و پیروان عامۀ مردم ـ که احیاناً خود را از خواص هم میدانند! ـ رایج و شایع شده، تجدیدنظری بکنیم و نشان بدهیم که مسئلۀ امامزادهها اینطور نیست. بحث ما در این است، امامزادههایی که در دوران ائمه علیهمالسلام از زمان امام صادق علیهالسلام به اینطرف قیام کرده، حرکت کرده، و شمشیر به دست گرفتهاند، چگونه مردمی بودهاند؟ آیا همه محکوم به یک حکمند، یا اینکه هرکدام حکم جداگانهای دارند، یا به چند گروه تقسیم میشوند؟
قبلاً لازم است که [ذهنها را] متوجه کنم به علت اصلی بدنامشدن این بزرگواران. چرا یک انسان انقلابی که برای خاطر خدا و امربهمعروف و نهیازمنکر و حفظ حقوق مردم، در اجتماع قیام کرده، باید در طول زمان، در میان کسانی که برای خاطر آنها قیام کرده، بدنام بشود و یکچنین تصوری دربارۀ آنها بهوجود بیاید که اینها مردمانی نبودهاند که مورد رضای ائمه علیهمالسلام باشند؟ ابتدائاً علت اینکه چرا این تصور غلط بهوجود آمده را، بهطور خلاصه عرض میکنم.
میدانید که یکی از شیوههای بسیار معمول و مرسوم که همیشه مستبدین عالم و قدرتمندان ظالم و جائر بهکار میبردهاند، این بوده که سعی میکردهاند دشمنان جدی و حادّ خود را که متکی به تودۀ مردم بودهاند، در میان مردم بدنام و بیآبرو کنند؛ این یک شیوۀ معمولی است، از روزگار قدیم هم این شیوه بوده. شما در قرآن که نگاه میکنید، میبینید که وقتی فرعون با مَلَ[4] و اطرافیان خود حرف میزند، موسی علیهالسلام را یک آدم فسادانگیز معرفی میکند: «اِنّی اَخافُ اَن یُبَدِّلَ دینَکُم اَو اَن یُظهِرَ فِی الاَرضِ الفَسادَ»[5] فرعون به مردم میگوید: من میترسم این موسای انقلابی که وارد اجتماع شما شده، دین شما را تغییر و تبدیل بدهد و فساد را در میان شما رایج کند. آدمهای سادهلوح وقتیکه این حرف را از فرعون بشنوند، با خودشان میگویند فرعون چقدر علاقهمند به دینداری مردم است و چقدر علاقهمند است که در میان مردم فسادی بهوجود نیاید و از ترس اینکه مبادا دین مردم عوض بشود و فسادی پدید بیاید، میخواهد موسی و هارون و اعوانوانصارشان را نابود و سربهنیست کند. اما آدمهای دقیق خبر دارند که در قاموس فرعون، دین اصلاً معنایی ندارد و برای او دینِ مردم، همان ارادۀ اوست، و برنامۀ زندگی اجتماع، چیزی جز آن برنامۀ سودپرستانه و نفعپرستانهای که او ارائه داده نیست. به مردم هم سرِ سوزنی علاقه ندارد؛ و ادامۀ حیات او بستگی دارد به ضعف مردم، و اگر مردم، مردمی قوی باشند، برای او ادامۀ زندگی ممکن نیست. برای آنهایی که در مورد فرعون این مطلب را میفهمند و میدانند، خیلی روشن است که مسئلۀ سرکوبکردن و کشتن موسی، بهخاطر این نیست که فرعون میترسد که دین مردم عوض بشود، نه! او میترسد که خودش از بین برود، میترسد که به زندگیاش خاتمه داده بشود. این شیوهای بوده که فرعون داشته، قبل از فرعون هم داشتهاند، بعد از فرعون هم داشتهاند.
..منصور عباسی ازجمله خلفایی بود که تحت فشار این امامزادهها قرار گرفت. (51/11/26) منصور عباسی میلیونها دِرهم و دینار از اموال مغصوب مسلمانان گرد آورد؛[6] درحالیکه در کوههای طبرستان و مازندران، و در گوشه و کنارِ بسیاری از شهرها و روستاهای عراق و ایران، فرزندان راستین پیامبر ـ آن عناصر پاک و آن خونهای گرم ـ آنقدر نان و پوشاک نداشته باشند که خود و زنان و فرزندانشان بتوانند یک وعده سیر شوند و یک نماز جماعت با پوشش لازم بگذارند. پیشوای صادق/ص8 [منصور] درملأعام و در حضور جمعیتی از مردم، رفت بر سر منبر، بنا کرد به اولاد امام حسن مجتبی علیهالسلام و بقیۀ امامزادگانی که از اولاد امیرالمؤمنین علیهالسلام بودند، دشنامدادن؛ و به خود آنها هم اکتفا نکرد، بلکه به پدران آنها، به امام حسن مجتبی علیهالسلام و حتی به امیرالمؤمنین علیهالسلام هم ـ که خود منصور یکوقتی از دُعات آن بزرگوار بود ـ بنا کرد بدگفتن و طعنزدن و اشکالات بیجا و بیمورد گرفتن، برای اینکه این انقلابیون را از نظرها بیندازد. این را شما بهعنوان یک اصل موضوعی مسلّم در بررسی زندگی امامزادگانِ دوران ائمه علیهمالسلام در دست داشته باشید و یادتان باشد که این روایات ضد امامزادهها را دشمنانِ این انقلابیون درست کردهاند، برای اینکه این انقلابیون را از نظرها بیندازند. این یک مطلب کلی بود که خواستم قبل از ورود در بحث، برای شما روشن بشود.
و اما اینکه نظر خود بنده در زمینۀ این انقلابیون چیست. مطلب را بهطور خلاصه عرض میکنم. نظر بنده در مورد امامزادهها، با مطالعهای که در این زمینه کردهام، این است که این امامزادهها بهطور کلی به دو گروه تقسیم میشوند؛ یک گروه آن امامزادههایی هستند که برای بهدستآوردن مالومَنال یا مقام دنیوی میخواستند از عنوان و از وجهۀ امامزادگی خود استفاده کنند؛ یکقدری هم شجاعت و شهامت داشتند، از آنهم استفاده میکردند، یک شمشیری بلند میکردند و با چند نفر از یارانشان خروج میکردند و قیام میکردند و دستگاه حکومت ملتفت میشد که اینها قیام کردهاند. غالباً اینطوری است، اینگونه امامزادههایی که اول خودشان را جزو ناراضیهای از دستگاه حکومت قلمداد میکردند و کارشان هم احیاناً به خروج و قیام میرسید، عاقبةالامر با حکومت آشتی میکردند، با حکومت رفیق میشدند! یک دسته اینها هستند که انگیزهشان خدا نبوده، دین و قرآن نبوده، تجدید حکومت حق و اسلام و عدالت نبوده، بلکه دعوت به نفْس میکردند؛ یعنی میخواستند خود را در رأس قرار بدهند برای اینکه آنها هم یک آدمی باشند لِنگۀ منصور، یا لِنگۀ هارون، یا لِنگۀ مأمون و معتصم و متوکل؛ نه اینکه میخواستهاند حکومت علوی و حکومت قرآن را سرِ کار بیاورند؛ اتفاقاً چون ایمان درستی نداشتند و هدفشان شخص بود و منافعشان شخصی بود، اینها هم بعد از مدتی که مبارزه میکردند، اگر چشمکی ازطرف دستگاه قدرت به اینها زده میشد، فوراً جلب میشدند و میرفتند و حتی گاهی همکاری هم میکردند!
امام هشتم صلواتاللهعلیه یک برادری داشت به نام زید. یادتان باشد که این زیدی که میگویم، برادر امام هشتم است و چند ده سال بعد از زید معروف، زیدبنعلی علیهالسلام به دنیا آمده؛ این غیر از آن زید است. ما دوتا زید داریم ـ تکرار میکنم که در ذهنتان باهم مخلوط نشود ـ یک زید، فرزند امام سجاد علیهالسلام است که بنده اسم این بزرگوار را که میآورم حتماً با «علیهالسلام» توأم میکنم و از شهدای بزرگ اسلام محسوب میشود و در دورۀ بنیامیه و زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام است؛ اینجا منظور او نیست. این زیدی که میگویم، برادر امام هشتم است و چندین سال بعد از آن زید بوده. اوایل خیلی هم افراطی و داغ بود و در یکی از نهضتهای شیعه ـ در نهضت ابنطباطبا و ابوالسّرایا ـ عضو حساسی بود و افراطیبودنش به جایی رسید که رفت بصره را فتح کرد. وقتیکه بصره را فتح کرد، خانههای مردم را، یعنی کسانی را که مخالف فرض میکرد یا میدانست [مخالفند] آتش زد، که بعد اسمش را گذاشتند: «زیدالنّار»، زیدِ آتش. خب این عمل، یک عمل چپروانۀ غلطی است؛ یعنی چه خانۀ مردم را آتش بزنی! منطق ائمه علیهمالسلام که این نیست. منطق امیرالمؤمنین علیهالسلام این بوده است که وقتی یک جایی را گرفتید، زنها و بچهها را نترسانید، نلرزانید، ناراحتشان نکنید.[7] این مرد پیداست که از منطق دین هم چندان اطلاعی نداشته، خودش هم آدم جاهطلبی بوده و میخواسته که اینجا یک عملی انجام داده باشد و یک حِدّتی به خرج داده باشد.
رفت و یکمرتبه آتش زد خانهها را و بعد خیلی مورد توبیخ و ملامت قرار گرفت، بعد هم دستگیر شد. اتفاقاً در اَوانی که دستگیر شد، امام هشتم صلواتاللهعلیه در خراسان بودند. مأمون برای اینکه یک منّتی بر سر امام هشتم گذاشته باشد، یک روزی در اثنای صحبت، به امام هشتم گفت: بنیامیه وقتیکه عموی شما زید ـ یعنی زیدبنعلی علیهالسلاام ـ را گرفتند، کشتند و جسد او را به دار کشیدند و جسد او مدتها بر سر دار ماند، بعد هم جسدش را آتش زدند؛ اما من که از بنیعباس هستم، زیدِ دیگر شما را که برادر شماست، گرفتم، اما او را نمیکُشم.[8] او میخواست سر امام هشتم یک منّتی گذاشته باشد که بله! میبینید که ما زید را نمیکشیم و مثلاً با شما موافقیم، همراهیم. و گمان من این است ـ این البته احتمال است و در متن روایت نیست ـ که تشکیلات بنیعباس، زید، برادر امام هشتم را در همین دستگیری، خریداری و او را از [آنِ] خود کرده بود؛ و مأمون به این وسیله، هم میخواست او را آزاد کند و هم ذهن امام علیهالسلام را یکطوری صاف کند که امام تصور نکند که این برادرش جزو تشکیلات مأمون عباسی شده؛ لذا اینطوری با امام حرف میزند. امام فوراً جلوی او را گرفتند و گفتند: «لا تَقِس اَخی زَیداً اِلَی زَیدِبنِ عَلِیٍّ» تو برادر من زید را به عمویم زید قیاس نکن، او کسی بود و این کس دیگری است. عموی من زید برای خاطر حکومت آل محمد صلیاللهعلیهوآله قیام کرد و اگر چنانچه به حکومت میرسید به وعدۀ خود وفا میکرد؛ یعنی حکومتش حق بود، حکومتش حکومت قانون بود، شاید در رأس حکومت، امام صادق علیهالسلام را قرار میداد؛ اما برادر من اینطور نبود، برادر من یک آدم اوباشی بود، یک آدم بیخود و جاهطلبی بود.
در یک روایت دیگری دیدم که بعد از مدتی امام هشتم صلواتاللهعلیه به برادرشان زید، نصیحت میکنند و به او میگویند با دشمنان ما همکاری نکن و شیعیان ما را در مخمصه نینداز.[9] در روایت ندارد که زید جاسوس امنیتی مأمون شده بود، اما انسان اینطور استنباط میکند، و گمان من این است که زید بعد از آنکه در آن جریان گرفتار شد و در اختیار دستگاه حکومت قرار گرفت، مأمون بر او منّت گذاشت، او را ابتدا خریداری کرد و بنده کرد، و بعد آزاد کرد! و او برای تشکیلات بنیعباس کار میکرده. حالا اینکه چطوری کار میکرده، دیگر روشن نیست.
یک سلسله امامزادهها ازاینقبیل هستند. نظر ما دربارۀ اینها، همان نظر پیشوایان دینی ما علیهمالسلام است، ما اینها را دوستان خدا و اهل بهشت، و انقلابیِ واقعی و راستین نمیدانیم؛ فرزند پیغمبرند؟ باشند! این طرز فکر که فرزندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله از عذاب خدا مصون و محفوظند هم، ازطرف همین آقایانِ امامزادههایی از قبیل زید بهوجود آمده.
یک روایتی است که اسماعیل فرزند امام صادق علیهالسلاام ظاهراً به پدرش عرض میکند اگر کسانی از خانوادۀ ما که فرزندان پیغمبریم، گناه بکنند، معذّب میشوند؟ امام در جواب میفرماید: «بله! معذّب میشوند. آن کسی که گناه میکند، ازطرف خدا گنهکار است، و هر گنهکاری مورد عذاب است، از هر طایفهای میخواهد باشد، تفاوتی نمیکند»[10]...طاووس[بنکیسان][11] میآید خدمت امام سجاد، عرض میکند: شما [چرا] اینقدر خودت را اذیت میکنی و عبادت میکنی و نماز میخوانی؟ این چهکاری است شما میکنید؟ آخر شما که پسر پیغمبر هستید، مادرتان زهراست، شما که اینقدر گریهکردنِ نیمۀ شب لازم نداری، اینقدر دعاکردن نمیخواهی، اینقدر عبادت و جهد و زحمت لازم نداری! بعد که حرفهایش را میزند، امام ناراحت میشود ـ یعنی از لحن کلام پیداست که امام ناراحت است، در روایت نیست که ناراحت شدهاند، اما لحن کلام اینطور است ـ و در جواب او میگویند: «دَعْ عَنّی حَدیثَ اَبی وَ اُمّی وَ جَدّی»[12] بگذار کنار صحبت پدر و مادر و جَدم را، «الجَنَّةَ لِمَن اَطاعَهُ» بهشت برای اطاعتکنندگان است، این حرفها چیست میزنی! گمان من این است که این طرز فکر که امامزادهها به اتکای اینکه فرزندان پیغمبرند از عذاب خدا مصون هستند، بیشتر ازطرف همین آقایان ارائه داده میشده و ابراز میشده و اینها به اتکای اینکه چون از خاندان پیغمبرند، پس مردم به آنها علاقهای دارند، قیام میکردند و در بین کار، کار را لَنگ میگذاشتند و گاهی هم مثل زیدالنّار میپیوستند به اردوی دشمن. اینها یک دسته.
..دستۀ دیگر از امامزادهها، آن کسانی هستند که چون وضع اجتماع خود را برخلاف اسلام و قرآن میدیدند، برطبقِ یک انگیزۀ درستِ اسلامی و قرآنی، در صدد برمیآمدند که امربهمعروف و نهیازمنکر کنند؛ یعنی در زمینۀ نابسامانیها و ناهنجاریهای اجتماع، احساس مسئولیت میکردند و در صدد برمیآمدند که امر اجتماع را اصلاح کنند، و اصلاح امر اجتماع در آن روزگار، بدون توسل به شمشیر و زور امکان نداشت؛ یک عده هم اینها بودند. (51/11/26) مثل یحییبنعبدالله[13]، یحییبنزید، زیدبنعلی بن الحسین، محمدبنعبدالله محض، ابراهیمبنعبدالله محض، حسینبنعلی شهید فَخّ، و ابراهیمبناسماعیل طباطبا و دیگرِ این بزرگمَردان. (51/11/25) از این جمله، دو سه چهرۀ معروف را نام میبرم.
یکی زیدبنعلی بن الحسین است. او یکی از این بزرگوارها و از رجال عالیقدر عالم اسلام است. پیغمبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در چند روایت از زیدبنعلی نام آورده. در یک روایت، پیغمبر اکرم صلیاللهعلیهوآله خطاب میکند به امام حسین علیهالسلام و میفرماید: از صُلب تو و از نسل تو مردی بیرون خواهد آمد به نام زید؛ او حبیب من است از اهلبیتم، در میان دودمان من، حبیب من، محبوب من اوست؛ این یک روایت.[14] در یک روایت دیگر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید: از فرزندان حسین کسی به نام زید خروج خواهد کرد و کسانی که با او کشته بشوند و به شهادت برسند، مانند شهدای بدر و اُحدند و در روز قیامت زودتر از دیگر شهیدان به بهشت وارد میشوند.[15] اینهم یک روایت دیگر است که موجود است.
مسئلۀ شهادت زید علیهالسلام در خاندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله مثل شهادت امام حسین علیهالسلام یک مطلب معروفی بود؛ همچنان که همۀ خاندان پیغمبر علیهمالسلام میدانستند که حسینبنعلی علیهالسلام شهید خواهد شد و رسالت تاریخی او کشتهشدن به این صورت است که پیغمبر صلیاللهعلیهوآله خبر داده بودند، همینطور [اینکه] یک «زید»نامی هم از فرزندان امام سجاد علیهالسلام شهید خواهد شد، یک قضیۀ معروف و مشهوری بود و همه در خاندان پیغمبر میدانستند. وقتیکه خداوند متعال زید علیهالسلام را به امام سجاد علیهالسلام داد و این فرزند متولد شد، امام سجاد علیهالسلام خودشان میفرمایند: من قرآن را باز کردم ـ خواسته بودند همینطور یک تفألی راجعبه این بچه، به قرآن بزنند که قرآن دربارۀ این بچه چه میگوید، نهاینکه حالا اسمش را چه بگذاریم که معروف و معمول ماست ـ دیدم که این آیه آمد: «اِنَّ اللهَ اشتَریٰ مِنَ المُؤمِنِینَ اَنفُسَهُم وَ اَموالَهُم بِاَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ یُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللهِ فَیَقتُلونَ وَ یُقتَلوَ»[16]، همین آیۀ معروفی که همۀ شما میدانید که «خدای متعال معامله میکند با مؤمنین، جان و مالشان را میخرد و درمقابل، بهشت میدهد. و این معامله به این صورت انجام میگیرد که اینها در میدان جنگ داخل میشوند، میکُشند تا کُشته میشوند»؛ امام سجاد میفرماید که تا این آیه در قرآن آمد، فهمیدیم که این بچه همان زیدی است که پیغمبر میفرموده، چون دیدم که این آیه دارد گواهی میدهد که این بچه در راه خدا شهید خواهد شد، یک شهیدِ در راه خداست، یک فداییِ راه خدا و راه دین است؛ لذا اسمش را گذاشتم زید. اصلاً اسم زید، به مناسبت این است که پیغمبر صلیاللهعلیهوآله میفرمود از فرزندان من کسی میآید، نامش زید خواهد بود و این در گوش امام سجاد علیهالسلام بود، وقتی بچه به دنیا آمد و امام فهمید که این همان بچه است، اسمی که پیغمبر خبر داده بود را روی او گذاشت.[17]
یک روایت دیگر بگویم؛ چون به این بزرگوار خیلی ظلم شده، میخواهم بدانید که به چه چهرههای موجّهی از تاریخ اسلام، چه ستمهایی رفته و بدانید که چرا این ظلم را کردهاند که زید علیهالسلام همیشه در طول تاریخ از نظرها ساقط شده؛ میخواهیم زید را بشناسیم. این روایت دیگر را هم از پیغمبر بشنوید؛ پیغمبر صلیاللهعلیهوآله به زیدبنحارثه ـ که فرزندش اُسامه همان فرماندۀ جوانی است که در احتضار پیغمبر صلیاللهعلیهوآله مأمور بود لشکر را بردارد برود به جنگ روم، برود بهطرف روم شرقی ـ میفرمود: «من تو را دوست میدارم ای زید! بهخاطر اینکه همنامی با زیدی که از نسل حسین خواهد آمد و در راه خدا شهید خواهد شد»؛ اینهم یک روایت دیگر از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله.
بههرحال زید علیهالسلام با این مقدمات در خاندان پیغمبر به دنیا آمد؛ جوانی است در حدود سنینِ عمریِ برادرزادهاش یعنی امام صادق علیهالسلام. در زمانی که امام باقر علیهالسلام ـ برادر بزرگ و بزرگوارش ـ در دنیا بود، گاهی که دربارۀ زید صحبت میشد، امام باقر علیهالسلام گاهی چشمش پر از اشک میشد و میگفت گویا میبینم که او را کشتهاند و بر دار آویختهاند و در کُناسۀ کوفه همۀ مردم بدنش را دارند میبینند. این جنبۀ عاطفی قضیه است. این روایات نشان میدهد که برای خاندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله مسلّم است که این جوان، آخر شهید خواهد شد و خودش هم میدانست.
حالا میخواهیم بدانیم؛ اولاً انگیزۀ زید از این قیام چه بوده؟ چرا قیام کرد؟ ثانیاً نظر امام صادق علیهالسلام که معاصر با قیام بوده است، نسبت به این قیام چیست؟
اما در مورد انگیزۀ قیام، بنده فقط یکی دو روایت را متذکر میشوم برای شما؛ چون اینها مسائل نظری نیست، اینها مسائل روایتی است، خبری است، و بایستی ببینیم در روایات و در اخبار و در تواریخ چه رسیده به ما و از آنها بفهمیم. بنده دو سه روایت از ایشان نقل میکنم.
یک روایت این است که زیدبنعلی بن الحسین میرود پیش هشام. علت اینکه چرا رفت پیش هشام در روایت نیست، بالاخره زید مردی بود جزو آحاد جامعۀ اسلامی و کارهایی دست این رئیس یعنی هشام داشت؛ مثلاینکه شما مراجعه میکنید به رئیس فلان اداره، چون یک کاری آنجا دارید؛ چون همۀ کارها دست آن سردمداران قدرت بود و تقریباً همۀ رشتهها به آنها برمیگشت و خودشان مستقیماً نظر میدادند؛ این تشکیلات اداریای که در روزگارِ بعد بهوجود آمد در آن روز نبود. هشام که در آنجا چشمش به زید افتاد و دید یکی از فرزندان امام امیرالمؤمنین علیهالسلام از بنیهاشم در آنجا هست، وقت را مغتنم شمرد که یکقدری به او نیش بزند و بنا کرد توهینهاییکردن؛ ازجمله توهینهایی که در روایات آمده، این است که به امام باقر علیهالسلام برادر زید توهین کرد، چون امام باقر علیهالسلام معارض با هشام است. در اینجا زید ناراحت شد، احساس کرد که دیگر وقت سکوت تمام شده، نوبت به یک عمل حاد رسیده. چرا؟ برای خاطر یک کلمه حرف فقط؟ نه! چون دید که وضع نظام فاسدی که بنیامیه در رأس این نظام دارند بهرهبرداری شخصی و خصوصی میکنند و اِعمال قدرت میکنند، به جایی رسیده که اینها دیگر اِبایی ندارند که علناً نسبت به آیین اسلام ـ آن آیینی که وجود زید و امثال زید برای زندهکردن آن است، نسبت به یکچنین آیین مقدس انسانی اصیلی ـ اهانت کنند و مقدسات را به بازی بگیرند، و حتی برای کسی مثل زید هم ارزشی قائل نباشند که در حضور او ملاحظه کنند. این هتاکی این را نشان میداد. زید خیلی متغیر شد، از آن مجلس بلند شد.[18] بعدها به بعضی دوستانش گفت: اگر من یک نفر همراه خودم داشتم، قیام میکردم، دیگر ساکت نمینشستم.[19]
در یک جملۀ دیگری، زید علیهالسلام یک کلمۀ خالده[20] گفته که مثل کلمات ائمۀ معصومین علیهمالسلام است تقریباً؛ جمله این است: «اِنَّهُ لَمْ یَکرَه قَوْمٌ قَطُّ حَرَّ السَّیفِ اِلّا ذَلّوا»[21] گفت: هیچ مردمی از گرمی شمشیر و از تیزی شمشیر نترسیدند، مگر آنکه ذلیل شدند. هر جمعیتی که از تیزی شمشیر ترسید، به ذلت افتاد، خوار شد، زبون شد. تا کِی دیگر من بنشینم اینجا و هشام بنا کند به مقدسات و به قرآن اهانتکردن و ظلمکردن! زید این جمله را گفت و آمد عازماً بر خروج؛ تصمیم گرفت که دیگر حرکت کند و مشغول مقدمات کار شد. در این خلال، یک عدهای از مردم میرفتند اطراف زید و او را میپذیرفتند و با او بیعت میکردند. زید از حجاز به عراق آمد، چون احساس کرد که در عراق بهتر میشود این کار را سامان داد، فکر میکرد دوستانِ پدر و پدرانش، در کوفه و در عراق بیشتر هستند؛ آمد عراق برای اینکه قیام خود را در آنجا تعقیب کند. مردم پیدرپی مراجعه میکردند به زید و راجعبه امام صادق علیهالسلام از او سؤال میکردند؛ همچنانکه مراجعه میکردند به امام صادق علیهالسلام و راجعبه زید از آن بزرگوار سؤال میکردند. از زید سؤال میکردند راجعبه امام صادق علیهالسلام ـ که این در چند روایت، فراوان در کتب شیعه مسطور است ـ ایشان در جواب میگفتند: «خدای متعال در هر زمانی یک حجتی بر خلق گذاشته و در زمان ما حجت بر خلق، جعفربنمحمد برادرزادۀ من است.»[22] این را زید مکرر میگفت و خود او هم اظهار علاقهمندی میکرد نسبت به امام صادق علیهالسلام.
از امام صادق علیهالسلام که سؤال میکردند ـ بهحسب آنچه استنباط و تشخیص من است، یعنی قضاوت من است، واِلّ روایات مخالفش را هم اشاره خواهم کرد ـ امام نسبت به زید یک بیاناتی ایراد میکردند که این بیانات موجب میشد که هرکسی این بیانات را بشنود، برود با زید همراه بشود. در یک روایت امام میگویند: «آنکسانیکه با زید شهید بشوند، مثل کسانی هستند که با علیبنابیطالب شهید شدهاند.»[23] البته نهضت زید طولی هم نکشید؛ یعنی در یک مدت کوتاهی زید قلعوقمع شد؛ یک واقعهای برایش اتفاق افتاد که تفصیل این واقعه را نمیخواهم عرض کنم. زید علیهالسلام و یارانش به مسجد کوفه وارد شدند و شهر را هم تقریباً گرفتند. ناگهان یک غفلتی انجام گرفت و یک تیری به پیشانی زید خورد و زید به زمین افتاد و در میدان جنگ شهید شد.[24] که اگر این تیر نمیخورد به پیشانی زید، یعنی یکچنین اتفاق ناگهانی پیش نمیآمد، آثار پیشرفت در کارشان ظاهر شده بود و به گمان قوی، کوفه و بصره و عراق را در حملۀ اول میگرفت. کارشان بههرحال کارِ نپختهای نبود در ابتدای کار، اما خب یک اتفاقی افتاد و این تصادفات در زندگی برای همهکس و در همۀ زمانها پیش میآید. غرض این است که امام صادق علیهالسلام زید را، هم قبل از اینکه کشته بشود، و هم بعد از آنکه کشته شد، با کلمات خیلی موجز و جالب و عمیقی تأیید میکرد.
در یک روایت ـ که این مربوط به بعد از کشتهشدن زید است ـ امام صادق علیهالسلام فرمودند که «رَحِمَ اللهُ عَمّی زَیداً»[25] خدا عموی من زید را رحمت کند، «اِنَّ عَمّی کانَ رَجُلاً لِدُنیانا وَ آخِرَتِنا» او بود که هم برای دین ما و هم برای دنیای ما نافع بود. برای دین ما نافع بود، به این معنی که دین را ترویج میکرد، قرآن را زنده میکرد، دشمنان قرآن را از بین میبرد؛ این نفع او است برای دین. برای دنیای امام صادق علیهالسلام هم زید نافع است، برای خاطر اینکه وضع گروه امام صادق علیهالسلام در زمان خلفای بنیامیه وضع خفقان است، وضع فشار است، دائماً در محدودیت هستند، دائماً اصحابش در خطر کشتهشدن و اعدامند؛ و زید علیهالسلام که قیام کرد، قیام زید برای دنیای امام صادق علیهالسلام هم بهتر بود. توجه کردید؟ بههرصورت یکچنین تعبیرات جالبی از امام صادق صلواتاللهعلیه نسبت به زید آمده.
یک جملۀ دیگر از امام صادق این است که میفرماید: «مَضیَ وَ اللهِ عَمّی شَهیداً کَشُهَداءَ استُشهِدوا مَعَ رَسولِاللهِ وَ عَلِیٍّ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ» بهخدا قسم عمویم زید شهید است، مثل شهدایی که در رکاب پیغمبر صلیاللهعلیهوآله جنگیدند و شهید شدند؛ مثل علی و مثل حسن و مثل حسین علیهمالسلام. در یک روایت امام هشتم علیهالسلام میفرماید: زید در راه خدا جهاد کرد. این قضاوتها را میخواهم بدانید. در یک روایت امام صادق علیهالسلام نسبت به زید مرثیهخوانی میکند، عزا و ماتم او را ذکر میکند[26] و در عزایش مردم را میگریاند، که این را هم یک اشارهای خواهم کرد که به چه مناسبتی بوده. در این زمینه البته روایات زیاد است.
اما دربارۀ انگیزۀ [قیام] زید؛ در یکی از خُطَبی که زید بیان کرده، انگیزۀ خودش را امربهمعروف و نهیازمنکر و انتقام خون شهدای کربلا معرفی میکند.[27] که عین همان انگیزهای است که امام حسین صلواتاللهعلیه داشت: «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ اَبی عَلَیهِمُالسَّلام»[28] یعنی عین همان انگیزهای که امام حسین علیهالسلام برای قیام خود معیّن کرد، زید علیهالسلام هم برای حرکت خود و قیام خود معیّن کرد.
در یکجا هم انگیزۀ خودش را اصلاح امت معرفی میکند و میگوید من قیامم برای اصلاح امت است، عیناً باز همان انگیزۀ قیام امام حسین علیهالسلام که فرمود: «إِنَّمَا خَرَجتُ اُریدُ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی»، اینجا هم زید میگوید: «لَوَدِدتُ اَنّی اُحرِقتُ بِالنّارِ ثُمَّ اُحرِقتُ بِالنّارِ وَ اَنَّ اللهَ اَصلَحَ لِهذِهِ الاُمَّةِ اَمرَها»[29] یعنی دوست میدارم که مرا به آتش بسوزانند، دوباره به آتش بسوزانند و برای من به این قیمت تمام بشود که اصلاح امر این امت و کار امت به سامان برسد و از این وضع نابسامان و ناهنجار بیرون بیاید. ..یک جای دیگر آمده که امام صادق علیهالسلام امور خاندان آن کسانی را که با زید شهید شده بودند به عهده گرفت و زندگی آنها را اداره میکرد.
به هر صورت، یک مطلب را لازم میدانم در آخر [این] بحث به شما عرض کنم و آن روایاتی است که در مذمت زید نقل شده. درمقابل این روایاتی که بنده عرض کردم که سرتاپا تعریف زید است، بعضی از روایات هم هست که زید را مذمت میکند؛ عمدۀ آنها ـ که چندتا از آن بهحسب ظاهرش قرص و محکم هم است ـ یک مضمون واحدی دارد. من آن مضمون واحد را میگویم و روشن میکنم و ثابت میکنم برای شما که این مضمون اصلاً خلاف اسلام است و اصلاً دروغ است؛ آن روایت اصلاً ممکن نیست راست باشد. روایت اینطوری است که یکی از اصحاب امام صادق علیهالسلام ـ که حالا آنهم در برخی روایات، مختلف نقل شده، بعضی جاها زُراره، بعضی جاها مؤمنالطاق ـ با زید مباحثه میکند و به زید میگوید که تو خروجت و قیامت مثلاً بیجاست و ادعا میکند که چون امام قیام نکرده و خروج نکرده، بنابراین تو حق نداشتی قیام کنی و خروج کنی، از این حرفها! بین آن شخص و زید مذاکرهای درگیر میشود. در بعضی روایات، ظاهر روایت این است که کأنّه زید علیهالسلام ادعای امامت میکرد و این راوی به زید میگوید که تو امام نیستی و برادرت امام باقر علیهالسلام و پس از او برادرزادهات امام صادق علیهالسلام امام است. بهحسب این روایت، زید این حرف را از او قبول نمیکند و ادعای امامت میکند؛ که حالا غیر از آن استنباطی که از روایت داریم، بنده شواهد نقلی فراوانی دارم که این دروغ است و زیدبنعلی معتقد به امامت امام جعفر صادق علیهالسلام بوده که نمونهاش را قبلاً عرض کردهام و نمونههای دیگری هم دارد.
این روایت[30] اینطوری است که گویا زید مدعی امامت است؛ از جملۀ حرفهایی که در این روایت به زید نسبت داده شده، این است که زید به این مرد گفت چگونه پسر برادر من امام است، درحالیکه اگر برادرزادۀ من امام بود، من که نزدیک به این خاندان هستم، باید میفهمیدم؛ تو که دور هستی فهمیدی، من که نزدیکم، نفهمیدم! منی که فرزند امام سجاد هستم و پدرم ـ امام سجاد ـ مرا روی زانوی خود مینشاند، لقمه را به دست خود در دهان من میگذاشت، اگر لقمه گرم بود، آن را سرد میکرد که دهانم آزرده نشود، او چطور حاضر شد من بروم به جهنم و نگفت به من که بعد از خودش فرزندش باقر و پس از او فرزندش صادق، امامند. به من که فرزندش بودم و اینقدر به من علاقه داشت نگفت، اما به تو بیگانۀ دورِ غیر قریشی، گفتهاند و تو فهمیدهای! درحالیکه اگر چنین چیزی بود، باید اول به من میگفتند.
آنکسیکه جناب مؤمنالطاق است ظاهراً، جوابی میدهد؛ او رو کرد به زید و گفت: به همین دلیلی که گفتی، تو جگرگوشۀ آنها هستی و تو را دوست داشتهاند، به تو نگفتهاند و به من گفتهاند! چطور؟ برای خاطر اینکه میدانستند که تو اگر بدانی که امام صادق علیهالسلام امام است با او مخالفت میکنی و چون دوستت داشتند و جگرگوشهشان بودهای، خواستهاند ندانی تا اگر مخالفت کردی قاصر باشی و به جهنم نروی، اما من یک آدم بیگانهای بودهام، گفتهاند به او میگوییم تا اگر مخالفت کرد و به جهنم هم رفت، به جهنم، رفته باشد! اما دلشان برای تو سوخت، دلشان برای ما نسوخت؛ و حضرت زید علیهالسلام که این حرف را شنید، دهانش بسته شد و ساکت شد و دیگر جوابی نداشت بدهد. و بعد این شخص بلند شد آمد پیش امام صادق علیهالسلام و گفت: بله، با عموی شما، زید، ما چنین بحثی کردیم و او اینطوری گفت و ما اینطوری گفتیم و او ساکت شد. حضرت صادق علیهالسلام فرمودند که بارکالله، راه را بر او از چهار طرف بستی.
آیا به نظر شما این روایت درست است؟ البته مسئلۀ سند و اینکه راویاش کیست، مسائلی است که باید مطرح باشد و باید نگاه کرد دید راوی این روایت کیست، آیا سلسلۀ سند درست است، درست نیست. اما قبل از آنکه به سند روایت بپردازیم، متن روایت را باید مورد مداقه قرار بدهیم؛ اگر یک روایتی به دست ما رسید که با طرز فکر اسلام، قابل تطبیق نبود، ما به سند روایت کمترین نگاهی هم نمیکنیم. ائمه علیهمالسلام خودشان فرمودهاند که هر چیزی که موافق با قرآن است، آن را بگیرید و هرچه مخالف با قرآن است، بزنید به سینۀ دیوار، به آن اعتنا نکنید.[31] این روایت مضمونش این است که در شرع مقدس اسلام و در زندگی ائمه علیهمالسلام در دنیا و آخرت، یک پارتیبازی قویای وجود دارد. امام نسبت به فرزند خودش ـ که زید علیهالسلام باشد ـ به قول ما مشهدیها روپایی میکند، یعنی جانبداری میکند؛ جانبداری بیجهت و بیدلیل را میگویند روپایی! امام جانبداری بیجهت و بیدلیل میکند و حق را به او نمیگوید تا اگر او با حق مخالفت کرد، گناهکار نباشد، اما نسبت به مؤمنالطاق این جانبداری بیجهت و بیدلیل وجود ندارد و حق را به او میگویند که اگر هم مخالفت کرد و به جهنم رفت، به جهنم رفته باشد! خب این حرفی است که در اسلام اصلاً قابل قبول نیست. انسانها همه در عرض هم و درمقابل خدا برابرند؛ آن کسی به خدا نزدیکتر است، که عبادت او، بندگی او، اطاعت او بیشتر باشد. معنی ندارد فرزند امام بهصِرف اینکه از خاندان امام است، ازطرف امام، مورد یک جانبداریای قرار بگیرد، بعد هم خدا در قیامت آن را امضا کند. این حرفی است که اصلاً از منطق اسلام صدها فرسنگ دور است و فاصله دارد.
علاوهبر این، حالا امام سجاد علیهالسلام به فرزندش زید نگفت، اما زید خودش هم نمیفهمید؟ بالاخره به عقیدۀ شیعه، یک امامی لازم است یا نه؟ این امام کیست؟ زید یعنی قاصر بود، یعنی جاهل و نادان بود؟! آنهم اینقدر که امام صادق و امام باقر علیهماالسلام را نشناسد! یقیناً اینطور که نبوده. خب اگر بشناسد و درعینحال نگرود، اینکه قاصر دیگر نیست، مقصر است ـ میخواهد امام سجاد علیهالسلام گفته باشد یا نگفته باشد ـ و جایش در جهنم است.
بنابراین، این روایت، روایتی است که ازلحاظ متن بسیار ضعیف است و هیچ قابل قبول نیست و اگر سندش هم سند درستی باشد، نهایت کاری که با این روایت بشود کرد، این است که بگوییم ما منظور از این روایت را نمیفهمیم، اما قبولش [هم] نمیتوانیم بکنیم؛ اگر رد نکنیم این روایت را و به دیوار نزنیم، همین اندازه است که بگوییم ما نخواهیم توانست این را قبول کنیم؛ مضمون این روایت به این شکلی که هست، اصلاً قابل قبول نیست، هم از نظر سایر روایاتی که با این معارض است و نشان میدهد که زید مرد بسیار بااعتقادی بوده و بسیار با امام صادق علیهالسلام روابطش خوب بوده و خیلی علاقهمند بوده و جزو شیعیان امام صادق علیهالسلام است و هم از جهت متنش که متن بسیار مضطربی[32] است. (51/11/26)
یکی دیگر از مجاهدین زمان امام صادق علیهالسلام که بعد از زید قیام کرده ـ زید در زمان بنیامیه بوده و او زمان بنیالعباس ـ محمدبنعبدالله بن حسنبنحسن بن علیبنابیطالب است، نوۀ حسن مثنّی، صاحب نفْس زکیه. امام صادق علیهالسلام به این مرد خیلی کمک کرد. در کتابهای ما، در نوشتههای ما، در گفتارهای ما، این بزرگوار را هم بهشدت مورد طعن قرار دادهاند و من خواهم گفت آن روایاتی که از کلام امام صادق علیهالسلام راجعبه محمدبنعبدالله نقل شده و آدم خیال میکند امام علیهالسلام با محمدبنعبدالله موافق نبوده معنایش چیست؛ آن روایات را رد نمیکنیم، درست است، اما معنای صحیحی دارد.
ابوالفرج اصفهانی در کتاب «مقاتلالطّالبیّین»[33] نقل میکند که محمد بن عبدالله بن حسن در خانهاش نشسته بود، به امام صادق علیهالسلام نامه نوشت یا پیغام داد که شما تشریف بیاورید منزل ما، با شما کاری دارم؛ امام علیهالسلام آمد؛ گفت: یابنرسولالله! من در صدد قیامم، حاضرید با من همکاری کنید یا نه؟ ـ تعبیر «بیعت» است و بیعت یعنی همکاری ـ حاضرید دست همکاری به من بدهید یا نه؟ امام فرمودند: من از ورود در این کار معذورم. بنده که حالا بعد از هزاروسیصد سال دارم نگاه میکنم، میبینم واقعاً امام علیهالسلام معذور بوده، و اگر امام علیهالسلام میرفت در باند محمدبنعبدالله بن حسن، امروز ما شیعه و تشیّع نداشتیم؛ لازم بوده که امام علیهالسلام باشد تا دهها انقلاب بعد از محمدبنعبدالله بن حسن بهوجود بیاید. محمدبنعبدالله گفت: یابنرسولالله! حرفی ندارم. محمدبنعبدالله هم مثل من دربارۀ امام قضاوت داشت، وقتی دید امام علیهالسلام قبول نکرد، حمل نکرد بر اینکه امام علیهالسلام محافظهکار است، امام علیهالسلام ترسیده، امام علیهالسلام جانش را دوست دارد؛ چون میداند که امام صادق علیهالسلام گویندۀ این شعر است: «اُثامِنُ بِالنَّفسِ النَّفیسَةِ رَبَّها» (51/11/24) جان نفیس و عزیز و ذیقیمت خود را با پروردگارم معامله کردم، جانم را در اختیار خدا گذاشتم؛ برتر از آنکه خدا میتواند بدهد، برای جان خودم بهایی نمییابم «فَلَیسَ لَهَا فِی الخَلقِ کُلِّهِم ثَمَنٌ»[34] هیچ بهایی نمیتواند بهای جان من باشد، مگر آنچه که خدا به من میدهد، یعنی رضای خودش، یعنی پاداش خودش. ببینید این نَفَس، نَفَس کیست؟ نَفَس یک عافیتاندیش نیست، نَفَس یک دلخوشکردۀ به تدریس نیست، نَفَس یک شاگردباز نیست، نَفَس آن آدمی نیست که دست به سیاهوسفید مسائل اجتماعی نمیزند؛ نَفَس آن کسی است که جانش را در کف دست گرفته، منتها اگر نه در میدان مبارزهای حاد، در میدان مبارزهای درازمدت، که خطرش کمتر از خطر آن مبارزۀ حاد نیست؛ زبان، زبان یکچنین انسانی است، نَفَس، یکچنین نَفَسی است، و امام صادق اینطور حرف میزند. (53/8/19)
امام صادق علیهالسلام با زبان شعر، پیام خود را به تمام پیروانش و تمام مسلمانانِ آن زمان و زمانهای بعد رساند؛ میگوید من با جانم و با چیزهای عزیزم با خدا معامله میکنم؛ یعنی جانم کف دستم است...لذا محمدبنعبدالله گفت عرضی ندارم و امام علیهالسلام بلند شد از منزل او آمد بیرون.
ابوالفرج مینویسد که در آن مجلس، دوتا از پسرهای امام صادق علیهالسلام هم نشسته بودند؛ یکی موسیبنجعفر علیهالسلام و یکی عبداللهبنجعفر. وقتیکه امام صادق علیهالسلام از خانه بیرون آمد، محمدبنعبدالله رو کرد به این دو آقازاده و گفت: «شما هم با پدرتان بروید، بیعتم را از شما [هم] برداشتم» شما از این جملۀ «بیعتم را از شما برداشتم» چه استفادهای میکنید؟ معلوم میشود بیعت کرده بودند. «بیعتم را از تو برداشتم» یعنی چه؟ یعنی بیعتی را که با من کردی، از گردنت برداشتم. پس موسیبنجعفر و عبداللهبنجعفر ـ دو فرزند امام صادق علیهالسلام ـ با بودن پدرشان، با محمد بن عبدالله بن حسن علیهالسلام بیعت کرده بودند. آیا این بیعت، بدون اجازۀ امام صادق علیهالسلام و با مخالفت امام صادق علیهالسلام بوده؟ چنین چیزی را اگر شما برای موسیبنجعفر علیهالسلام احتمال بدهید، من احتمال نمیدهم؛ با اشارۀ امام صادق علیهالسلام بوده است.
محمدبنعبدالله رو کرد به این دو آقازاده گفت: از شما هم بیعت را برداشتم، با پدرتان بروید، من از شما صرفنظر میکنم. امام صادق علیهالسلام وقتیکه داشت در کوچه میرفت، دید از پشت سرش صدای پا میآید، برگشت دید که موسی علیهالسلام و عبداللهاند. فرمود: چرا آمدید؟ گفتند که: یا ابتا! محمدبنعبدالله به ما گفت شما هم بروید. فرمود: برگردید بروید پیش محمدبنعبدالله. من که آمدم بهخاطر جان نیامدم؛ من که با محمد بیعت نکردم، نه بهخاطر این بود که جانم را دوست داشتم، من مصلحت نبود باشم؛ شما بروید. امام دو فرزندش را مجدداً فرستاد پیش محمدبنعبدالله. این را «مقاتلالطّالبیّین» میگوید؛ کتاب معروف و معتبر پیش سنّی و شیعه. امام اینها را کمک میکرد، تأیید میکرد. ماجراهای فراوان دیگری هم وجود دارد که گفتن اینها تقریباً تکرار محسوب میشود؛ یعنی آن نتیجهای را که باید از مجموع این مطالب بگیرید، از این روایت میتوانید بگیرید و برای هر [آدم] منصفی، یکیاش هم کافی است. (51/11/24)
پاورقیها
۱.بالمباشره: مستقیمًا، بدون واسطه. بالتسبیب: با واسطه و غیر مستقیم
۳.از جملۀ این قیامها، قیامی است توسط محمدبنجعفر الصادق، معروف به دیباج، در زمان خلافت مأمون، که به شکست انجامید.
۴.(ملأ) افرادی که از طبقۀ سران، رؤسا، خوانین و سردمداران قدرتها و نظامها هستند.
۵.سوره مبارکه غافر/ آیه 26
۶.وقتی منصور مُرد، در خزانهاش ششصدمیلیون دِرهم و چهاردهمیلیون دینار پول نقد موجود بود. (عصرالازدهار/ ص 70-60) (نویسنده)
۷.ابومِخنف و دیگران نقل کردهاند که امیرالمؤمنین پیش از آغاز جنگ جمل، به یارانشان دستور دادند: تا دشمن جنگ را آغاز نکرده، شروع به جنگ نکنند؛ و مجروحی را نکُشند؛ و بدن کُشتهای را قطعهقطعه نکنند؛ و بیاجازه وارد خانهای نشوند؛ و به هیچکس ناسزا نگویند؛ و هیچ زنی را مضطرب نکنند؛ و جز آنچه در پادگان نظامی دشمن است، هیچ چیز را تصاحب نکنند. (جمل من انساب الاشراف/ ج3/ ص36)
۸.عیون اخبار الرضا/ باب 25 ما جاء عن الرضا فی زیدبنعلی/ حدیث1
۹.مرحوم شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا علیهالسلام باب 58 را به موضوع برخوردهای حضرت با برادرشان زیدبنموسی اختصاص داده.
۱۲.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیمحمد علیبنالحسین/فصل فی زهده
۱۳.یحییبنعبدالله بن حسن همراه حسینبنعلی، شهید فَخّ، قیام کرد. در نبردی که به شهادت حسینبنعلی انجامید، حاضر بود ولی توانست فرار کند و بهسمت منطقۀ دیلم (شهری در منطقۀ سیاهکل گیلان) برود. آنجا عدهای را بهسوی خود دعوت کرد. مردم به او پیوستند، به حدی که هارون نگران شد و سپاهی را به آنجا فرستاد. اما حمله به این منطقه دشوار بود و فرماندۀ سپاه هارون، طریق مسالمت در پیش گرفته و اماننامهای با دستخط هارون به او داد. یحیی دیلم را بهسمت مدینه ترک کرد. بعد از مدتی هارون برخلاف اماننامه، با بهانهای یحیی را دستگیر و زندانی کرد، تا در زندان درگذشت.
۱۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث 57
۱۵.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس پنجاه و سوم/ حدیث9
۱۶.سوره مبارکه توبه/ آیه 111
۱۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث 57
۱۸.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی علمه
۱۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سید الساجدین/ باب11/ حدیث59
۲۰.(خلد) کلام جاودان
۲۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سید الساجدین/ باب11/ حدیث52
۲۲.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس هشتادویکم/ حدیث6
۲۳.عیون اخبار الرضا/باب 25 ما جاء عن الرضا فی زیدبنعلی/ حدیث7
۲۴.مقاتلالطّالبیّین/ ص 137
۲۵.عیون اخبار الرضا/ باب 25 ما جاء عن الرضا فی زیدبنعلی/ حدیث1
۲۶.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس شصت و دوم/ حدیث3
۲۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث 83
۲۸.مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیعبدالله الحسین/ فصل فی مقتله
۲۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث86
۳۰.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث62
۳۱.در کتاب شریف کافی، ذیل کتاب فضل العلم، بابی هست با عنوان «بابُ الاَخذِ بِالسُّنَّةِ وَ شَواهِدِ الکِتابِ».
۳۲.نقل مبهم
۳۳.مقاتلالطّالبیّین/ ص 223
۳۴.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیعبدالله جعفربنمحمد الصادق/ فصل فی معالی اموره