مخالفت اسلام با طبقهگرایی با وجود احترام ویژه به برخی اقشار
… در سطح عموم مردم حفظ کنید. اسلام اگرچه روى بعضى از قشرها تکیه میکند و براى آنها احترام خاصّى قائل است -مثلاً معلّمین، علماى دین، متعلّمین علم دین و علم زندگى، و همانطور که قبلاً گفتم کارگران، یا فلّاحین؛ اینها قشرهایى هستند که اسلام روى اینها تکیه میکند؛ روى بعضى از قشرهاى جامعه، اسلام بهطور خاص تکیه کرده و برایشان ارزشى قائل شده- امّا درعینحال اسلام با قشرگرایى مخالف است. اینکه ما بگوییم ما طرفدار قشر خودمان -یا به قول دیگران طبقهی خودمان- هستیم؛ نخیر، اسلام با این طبقهگرایى و طبقهبازى و قشربازى مخالف است. مؤمنین در تمام خانوادهی بزرگ اسلامى با هم برادرند و پیوند آنها پیوند برادرى است. بایستى همهی آحاد، این پیوند را در سطح بزرگ جامعهی خودمان و پس از آن در سطح وسیع امّت اسلامى حفظ کنند.من -همانطور که عرض کردم- آینده را بحمدالله آیندهی روشنى میبینم؛ …
نفی برتری نژاد، رنگ و سرزمین و تجاوز به یک انسان تجاوز به همه
میان نژادها، رنگها، مردم سرزمینها هیچ تفاوت نیست، و اینها مایهی برتری کس یا ملتی نیست. انسانیت پیوسته است، و تعرض به یک انسان تجاوز به همهی انسانیت است؛ بدون دخالت خصوصیات جغرافیائی و نژادی. برتریجوئی و انحصارطلبی برادری را به جان برادری افکند و خونی که جاری شد دیگر فرو ننشست، و شبیه آن ضربه و آن انگیزه، جویهای خون به راه انداخت و میان برتری جویان و قربانیان برتریجوئی دریاهای خون پدید آورد و آسایش از بشر گرفته شد. پیغمبران مردم را به بندگی خدا - …
غیبت برابری در حقوق و احکام و فرصتها، پایهٔ اساسی اسلام، در جامعهٔ پس از پیامبر (ص)
… مردمانی که از فضیلتها و ارزشهای این گروه بینصیب بودند، سرنوشت شما و سرنوشت آنها را در دست گرفتند. و این چوب بسیار سخت و سهمگینی بود. اشتباه کردید؛ طوری به ظواهر اسلام دل خوش کردید که از بطون اسلام، از معنای اسلام، از مغز اسلام دور ماندید و نفهمیدید. دلتان خوش بود که در راه خدا جهاد میکنید، دلتان خوش بود که سرزمینهای ناگشوده را میگشایید و ثروتها و مکنتها و قدرتها را بهسوی خودتان جذب میکنید، اما توجه نداشتید که پایۀ اصیلی از پایهها و بنیانهای اساسی اسلام، یعنی برابری در حقوق، برابری در احکام، برابری در حدود، برابری در فرصتها و امکانات زندگی، در جامعۀ شما نیست. مردمی در جامعۀ شما، شب از گرسنگی نمیخوابند؛ مادرشان باید بچهها را با دیگی که درون آن چیزی جز آب خالص نیست سرگرم کند و بخواباند[5]...اینقدر اختلاف طبقاتی است.
برابری همه در برابر خدا و معیاربودن بندگی و اطاعت در تقرب
… و حق را به او نمیگوید تا اگر او با حق مخالفت کرد، گناهکار نباشد، اما نسبت به مؤمنالطاق این جانبداری بیجهت و بیدلیل وجود ندارد و حق را به او میگویند که اگر هم مخالفت کرد و به جهنم رفت، به جهنم رفته باشد! خب این حرفی است که در اسلام اصلاً قابل قبول نیست. انسانها همه در عرض هم و درمقابل خدا برابرند؛ آن کسی به خدا نزدیکتر است، که عبادت او، بندگی او، اطاعت او بیشتر باشد. معنی ندارد فرزند امام بهصِرف اینکه از خاندان امام است، ازطرف امام، مورد یک جانبداریای قرار بگیرد، بعد هم خدا در قیامت آن را امضا کند. این حرفی است که اصلاً از منطق اسلام صدها فرسنگ دور است و فاصله دارد.
یکسانی انسانها در برابر خدا و بیمعنایی تکبر امپراتوران
البته فهمیدن این موضوع دارای آثاریست در شناخت ایدئولوژی اسلام، در شناخت طرحهای عملی اسلام برای جامعه. بهطور نمونه، مثلاً میتوانم این را حالا اشاره کنم که در ذهنتان یک برقی بزند، بدانید که فلسفهبافی نمیخواهیم بکنیم. وقتی دانستیم که همۀ انسانها فیالجمله درمقابل این قدرت و این مرکز نیرو علیالسوائند،[11] دیگر معنی ندارد که امپراتور روم، والِریَن[12] مثلاً، در حال غرور و تکبر مجسمهاش را آنجا بسازند که یک بردهای، یک غلامی روی پایش افتاده. میگوییم چرا؟ به چه مناسبت؟ مگر این امپراتور عظیمالشأن، غیر از صف بندگان خدا، صف دیگری پیدا کرده؟ و مگر این انسانی که حالا روی پای امپراتور افتاده، دارد او را سجده میکند، دارد درمقابل او خضوع و خشوع میکند، غیر از صف بندگان، یک صف پایینتری، پستتری پیدا …
نفی حق سلطهگری و سلطهپذیری بر پایهٔ بینش توحیدی
… بنیاسرائیل میگفتند. بنیاسرائیل میگفتند که خدای ما، خدای عالم، یَهُوَه[13] است و یَهُوَه لطفش به بنیاسرائیل بیشتر است. بتپرستان مشرک هندوستان میگفتند که جامعه به چهار طبقه تقسیم میشود، هر طبقهای یک خدای مخصوصی دارند و از یک جای مخصوصی آفریده شدهاند. اما بینش توحیدی خالص اسلامی میگوید تمام ممکنات و موجودات از یکجا، از یک مبدأ، از یک دست قدرت، آفریده و ساخته و پرداخته شدند؛ همه درمقابل او بندگان و بردگانند، همه درمقابل او اسیر قدرتند، همه باید فرمان او را ببرند. هیچکس حق ندارد سرش را به پای دیگری بگذارد، همچنانیکه هیچکس حق ندارد پایش را روی سر دیگری بگذارد. همانطوریکه حق نداری پایت را روی سر کسی بگذاری، حق نداری سرت را روی پای کسی بگذاری. برای چه؟ برای خاطر اینکه برخلاف حق و حقیقت عمل کردی در هر دو صورت. آنکسیکه روی اسب نشسته است و بندگان و بردگان، زیر سم اسب او دست و پا میزنند، با آن بندگان و بردگان تفاوتی ندارد.
آفرینش همه از یک اصل و با تجهیزات یکسان
گفت همۀ انسانها از یک اصل و یک منشأ و یک ریشهاند. همۀ انسانها با یک نوع تجهیزات به دنیا آمدند. همۀ انسانها لایق اوج و پرواز بهسوی تکاملِ بینهایتند. همۀ انسانها میتوانند بزرگ و بزرگ و بزرگتر بشوند. این استعداد در همگان هست. البته توجه کنید، موجودات و انسانهایی که بهصورت محسوسی بالاتر از سطح بشرِ معمولی هستند، یعنی پیامبران و امامان، آنها در این …
یکسانی منشأ مادی و نبود مزیت آفرینشی منشأ امتیاز حقوقی
پس خالق و معبود و مدبر امور همگان خداست. این مسئلۀ خیلی مهمی است که اگر چنانچه خالق و معبود یکی شد، ناگزیر انسانها در یک طبقه و یک ترازند. همه از اصل و ریشۀ مادیِ واحدی آفریده شدند. روی این کلمۀ مادی دقت داریم، تکیۀ مخصوص داریم؛ از جنبۀ مادی، از جنبۀ ساختمان بدنی، همۀ انسانها از یک اصل و یک ریشه آفریده شدهاند. هیچکس در آفرینش از مزیتی که منشأ برخورداریهای حقوقی باشد، بهرهمند نیست. این را هم دقت کنید؛ نهاینکه از مزیتی برخوردار نیست؛ چرا، ممکن است انسانهایی بر اثر شرایطی، یک استعداد خاصی پیدا کنند؛ خب، یک مزیتی شد. یک نفر ممکن است از لحاظ شرایط خِلقتی جوری بهوجود آمده باشد که نابغه باشد. ممکن است کسی از پدر و مادری تولید شده که …
وابستگی همهٔ مزیتها به تلاش و مجاهدت خود آدمی
بنابراین هیچکس در آفرینش از مزیتی که منشأ برخورداریهای حقوقی باشد، بهرهمند نیست، ولو اینکه از بعضی مزیتها بهرهمند است. همۀ مزیتها در اختیار همگان و وابسته به تلاشهای مداوم و کوششها و مجاهدتهای خود آدمیست؛ همهچیز همۀ مقامها ـ عرض کردم جز آن مقامهای خاصی که برای هدایت و رهبری بشر، بهصورت الهی معین شده و مهیا شده، آنها را نمیگویم فعلاً ـ همۀ جهان از آنِ اوست؛ یعنی از آنِ خدا، و آدمیان همه فقیران درگاه اویند. همه از او باید بخواهند، همه از او باید بگیرند، همه …
آفرینش زمین و آسمان و روزی برای همهٔ انسانها نه طبقهای خاص
﴿الَّذى جَعَلَ لَكُمُ الاَرضَ فِراشاً﴾، ببینید همهچیز برای همه است. آنکه قرار داد برای شما، شما یعنی کی؟ انسانها، همه. ﴿الاَرضَ فِراشاً﴾ زمین را گسترده، ﴿وَ السَّماءَ بِنَاءً﴾ و آسمان را بنایی استوار، ﴿وَ اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً﴾ از آسمان آب باران فرستاد، ﴿فَاَخرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزقاً لَكُم﴾ برون آورد بهوسیلۀ این باران از میوهها برای روزی شما، نه روزی طبقۀ خاصی و شما صدقهسری آنها بخورید، نه؛ برای همه. حالا که اینجور است، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً﴾ پس دو خدایی نشوید، با دوتا خدا قرار دادن، با رقیب و هماورد برای خدا فرض کردن، انسانها را به دو گروه و سه گروه و ده گروه تقسیم نکنید، همه یک گروهند، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً وَ اَنتُم تَعلَمونَ﴾ شما …
برابری انسانها مانند دندانههای شانه در ندای پیامبر
«النّاسُ سُواسيونَ کَاَسنانِ المُشطِ»[9]؛ یک شانه را دست بگیرید، از اول شانه تا آخر شانه، یک دانه از این دانههای شانه را میبینید که از یک امتیاز بیشتری برخوردار باشد؟ همه در یک حد، همه در یک سطح، همه با یک حجم، همه به یک شکل، برابر و چه زیبا! انسانیّت همین است. «الناس سُواسيون» برابرند انسانها، «کَاَسنانِ المُشط» مثل دندانههای شانه. این ندای پیغمبر است: «کُلُّکُم مِن آدَم وَ آدمُ مِن تُرابٍ»[10] انسانها همه فرزندان آدمند.
یکسانی ثروتمند و فقیر و پادشاه و رعیت در احرام
«احرام» درس است. احرام در مقابل خدای متعال خشوع است؛ لباسها و زینتها و آرایههای گوناگون زندگی را برکنار کردن با یک تکّه پارچه، عبادت است، خشوع است، امّا درس است؛ این کار را اوّلثروتمند جهان و فقیرترین فرد موجود [که] در حجّند، هر دو مثل هم باید انجام بدهند، فرقی بینشان نیست؛ پادشاه هم باشد، همین است؛ رعیّت هم باشد، همین است؛ هر کسی باشد، همین است؛ یکسانسازی انسانها در مقابل خدای متعال.
ایمان، تقوا و مجاهدت، بیآنکه موجب جدایی و برتریجویی شود
در اسلام، ملاک و معیار، ایمان به خدا، تقوای در عمل و گفتار و مجاهدت فیسبیلالله است. هرکس که ایمان دارد، هرکس که در راه خدا با تقوا حرکت میکند و هرکس که بیشتر مجاهدت میکند، ترجیح دارد؛ منتها این ترجیح هم به معنای جدایی نیست. هیچکس نباید خود را بالاتر از دیگران فرض کند که من بالاترم، من با ایمانترم؛ ابداً. در اسلام، وحدت یکپارچگی و همدلی است و بحمدالله انقلاب این هدیهی بزرگ را به ملت ایران داد و ملت ایران از این هدیهی بزرگ - هدیهی وحدت و وفاق ملی - تا امروز بیشترین بهره را برده است. شما اگر این اتّحاد را نداشتید، اگر این ملت اتّحاد بر اساس ایمان و بر محور …
اختلاف طبیعی مردم در استعداد، تلاش و همت
این، جهت را مشخّص میکند. قسط یعنی همین: اگر جامعه برخوردار است، همه باشند. نمیگوییم همه یکسان؛ چون یکسانی امکان ندارد. بالاخره تلاشها، همّتها و قوّتها مختلف است. بعضی بیشتر تلاش میکنند؛ بعضی کمتر میکنند. بعضی ابتکار بیشتری دارند. استعدادها یکسان نیست. «و لایزالون مختلفین... و لذلک خلقهم[5] .» مردم، دارای اختلاف در استعدادند. بحث در این نیست که یکسان باشند. بحث در این است که به قدر استعدادشان کار کنند و به قدر همّتشان تلاش کنند و همه بتوانند به قدر قدرتشان به دست بیاورند. کسی محروم نماند؛ کسی مظلوم نماند؛ کسی سرکوب شده نماند. این، آن هدف اصلی است.
نقد تصور سادهاندیشانهٔ برداشت یکسان همگان
… نابرابر، اگر ثروت هم زیاد شد، به سود یک قشر و یک گروه از مردم است. اما در جامعهای که برابری و عدالت جریان داشته باشد، به سود همه است. البته عدالت، همه جا به معنای «برابری» نیست. اشتباه نشود. عدالت یعنی هر چیزی را در جای خود قرار دادن. این معنای عدل است. عدالت آن معنایی نیست که در ذهن بعضی از سادهاندیشان و آدمهای کم عمق وجود دارد. شاید حالا هم خیال کنند که همه جامعه باید برداشتِ یکسان داشته باشند. خیر! یکی کار بیشتری میکند، یکی استعداد بیشتری دارد، یکی ارزش بیشتری برای پیشرفت کشور دارد. عدالت یعنی برطبق حق عمل کردن، و حقِّ هر چیز و هرکسی را به او دادن. این معنای عدالت است و برای جامعه لازم است. هدف این است که عدالت حاکم شود. آن وقت اگر جامعه ثروتمند هم بشود، این ثروت درست تقسیم خواهد شد. مقصودِ حرکت اسلامی همین است.
حج هجرت از مرزبندیهای طبقاتی و زنده کردن عبودیت مشترک
… از خود ماست؛ هجرت از منیّت ماست؛ هجرت از آن زندانی است که ما را احاطه کرده و گوهر یکدانه بینظیر انسانی را در وجود ما مخفی و پنهان نگهداشته است. حج، هجرت از خودپرستیهایی است که از هوا و هوس ناشی میشود؛ هجرت از خودخواهیهایی است که ما را از خدا دور میکند؛ هجرت از طبقهبندیها و مرزبندیهاییست که زندگی انسانها را از هم جدا میکند و فقیر و غنی، شریف و وضیع، بزرگ و کوچک - بر طبق معیارهای عامیانه مردمی - را به هم نزدیک میکند و در کنار هم قرار میدهد و وجه مشترک همه انسانها، یعنی عبودیّت را در همه زنده میکند.
خطاب قرآن به همهٔ انسانها نه طبقه یا نژادی خاص
(این یک قسمت بود از تالوت امروز. قسمت دیگر، اجازه بدهید از روی همین کاغذ بخوانم، که اگر بخواهم از روی متن قرآن بخوانم، باید هی بگردم پیدا کنم. آیا دست کسی از آقایان قرآن هست؟) قسمت بعدی از سورۀ بقره است، آیۀ 21 و 22. ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای مردمان، ای انسانها، خطاب به کیست؟ خطاب به طبقۀ بالا و پایین نیست. خطاب به انسانهای سیاه یا سفید نیست. خطاب به یک گروهی از انسانیت نیست، خطاب به همۀ انسانیت است. تکیۀ ما رو این کلمه است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای انسانها، ﴿اُعبُدوا رَبَّكُم﴾ عبادت و عبودیت کنید پروردگارتان را که یکی است، ﴿الَّذى خَلَقَكُم﴾ آنکه آفرید شما را، ﴿وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾ و همۀ گذشتگانتان را، ﴿لَعَلَّكُم تَتَّقونَ﴾ مگر که تقوا پیشه …
آفرینش همهٔ انسانها از یک مرد و یک زن
بعد سورۀ حجرات، این آیۀ معروفی که در زبانها خیلی رایج و دایر است، آیۀ 13. ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقناكُم مِن ذَكَرٍ وَ اُنثىٰ﴾ ای انسانها، بازخطاب به همه است، ما آفریدیم شما را از مردی و زنی. همۀ شما را از یک مرد و یک زن، همانی که در دیوان منسوب به امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه اینجور بیان شده، مضمون همین آیه است:
برابری اشراف مکه با خدمتکارانشان در گوهر انسانی
آن آقایی که در فلان گوشۀ مکه کاخی برافراشته است، باید خوب بخورد، خوب بنوشد، تجارت هم برای او باشد، دیگران هم بردگان و شترداران او باشند، استفاده را هم او بکند، مقدّرات مکه را هم او ترسیم بکند. فلان آقا با این خصوصیات، هیچ فرقی ندارد با آن نوکر پست درِ خانهاش؛ هیچ فرقی باهم ندارند، از لحاظ عنصر و گوهر انسانی باهم برابرند، هیچ تفاوت ندارند. چرا باید میدان برای استفادههای او اینقدر وسیع باشد و این بیچاره حتی یک بال نتواند در این قفس بزند؟ چرا؟ میدان درمقابل همه باید باز باشد. ببینید اینها داعیههای پیغمبر است. در تمام جامعههایی که پیغمبری ظهور کرده، با این داعیه ظهور کرده؛ یعنی آمده تا جامعه …
اعلام صریح هدف انبیا در برابر کردن طبقات بالا و پایین
… کنند، سالیان درازی مردم را با آرزوهای بیخودی دلخوش کنند؛ بعد آخرش ببینیم که مطلوب و منظور از اول اینها نبوده، دعوا سر لحاف ملانصرالدین بوده؛[11] حرفی ندارند. انبیا نه، راست و حسینی و صاف، مطلب را از اول بیان میکنند. از اول به مردم میگویند منظور ما چیست؛ هم به آن طبقات عالیه میگویند، هم به آن طبقات پایین. از اول میگویند: میخواهیم آن بالاییها را بیاوریم پایین، پایینیها را بیاوریم بالا، باهم برابرشان کنیم؛ از اول این را میگویند.
ظلم بودن مساوات در برخی موارد
خط اصلی دوم، عدالت مطلق و بیاغماض. عدالت در قضاوت، عدالت در برخورداریهای عمومی، نه خصوصی ـ خصوصی یک حرف دیگر است ـ چیزهایی که برای همۀ مردم است و باید بین مردم با عدالت تقسیم بشود، عدالت در اجرای حدود الهی، عدالت در مناصب و مسئولیتدهی و مسئولیتپذیری. البته عدالت، غیر از مساوات است؛ اشتباه نشود؛ مساوات گاهی ظلم است. عدالت یعنی هر چیزی را در جای خود گذاشتن و به هرکسی حق او را دادن؛ این عدل است. عدل مطلق و بیاغماض [بود]؛ هیچکس در جامعۀ اسلامی از چهارچوب عدالت خارج نبود، در زمان پیغمبر.
شعبهشعبه و قبیلهقبیله شدن برای شناخت متقابل
همه یکسان و برابرند از لحاظ منشأ و ریشۀ آفرینش. ﴿وَ جَعَلناكُم شُعوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعارَفوا﴾ شعبهشعبه شدنها و قبیلهقبیله شدنها برای تعارف و شناخت است. (که حاال اینهم البته مختصر توضیحی احتیاج دارد که چون وقت گذشته، میگذارم برای وقت دیگری اگر الزم بود.) ﴿اِنَّ اَكرَمَكُم عِندَ اللهِ اَتقاكُم﴾ این حکم قاطعِ اسلامیست در زمینۀ نفی طبقات اجتماعی؛ گرامیترین شما در نزد خدا، باتقواترین است. یعنی از یک طبقهای …