در زمان امام چهارم، اول یزیدبنمعاویه [حاکم] بود، و بعد در حدود چهل روز، معاویةبنیزید؛ که خودش را از خلافت خلع کرد. بعد از او مروان حَکَم، بعد از او پسرش عبدالملک مروان، و بعد از او ولیدبنعبدالملک، که امام علیهالسلام در زمان ولیدبنعبدالملک شربت شهادت نوشیدند. در زمان مروان ـ که حکومتش [حدود نه ماه] بود ـ عالم اسلام در یک بلبشوی غریبی بود، این اولِ کار.
در زمان عبدالملک ـ که خلیفۀ مقتدر اموی بوده است ـ عالم اسلام در یک یکپارچگی قرار گرفت. او همۀ رقبای خود را از بین برد؛ عبدالله زبیر، مصعببنزبیر، و همۀ کسانی را که سر بلند کرده بودند، در طول چند سال سرکوب کرد، و جَو عالم اسلام بهطور خالص و یکسره و مطلق در اختیار خلیفۀ اموی قرار گرفت. و خلیفهای که بیشتر معاصر با امام سجاد بوده، همین عبدالملک بوده است. خود عبدالملک هم یک مرد سیاستمدارِ بسیار پخته و زیرکی بوده که شاید در تمام خلفای بنیامیه، بعد از معاویةبنابیسفیان، هیچ خلیفهای به پختگی و زرنگی و کیاست عبدالملک نبوده ـ اینهم نکتهای است که باید به این توجه داشت ـ برخلاف خلفای بعدی که غالباً هرکدامی از یک جهتی یک ضعفی در کارشان بود. این وضع قدرت خلافت.
وضع شیعیان چگونه است؟ (51/11/23) وضعیتِ بعد از عاشورا در میان شیعیان و معتقدان به خط امامت، وضعیت عجیبی بود. وحشیگریِ مزدوران اموی و کاری که با خاندان پیغمبر چه در کربلا و چه در کوفه و چه در شام انجام دادند، همۀ مردم علاقهمند به خط امامت را مرعوب کرد. البته میدانید که زبدگان از اصحاب امام حسین علیهالسلام در ماجرای عاشورا یا در ماجرای توابین به شهادت رسیدند. آنکسانیکه باقی مانده بودند، آنقدر جرئت و شهامت که اجازه بدهد درمقابل قدرت سلطۀ جبارانۀ یزید و سپس مروان، حرف حق خودشان را بزنند، نداشتند. یک جمع مؤمن اما پراکنده، بیتشکیلات، مرعوب و درحقیقت از راه امامت عملاً منصرف شده؛ این میراثی بود که از جمع شیعه برای امام سجاد باقی ماند. (59/9/14) این وضع شیعیان است.
دستگاه خلافت، با قدرت، با سرنیزه و اِعمال زور و فشار، با خفقانِ هرچهتمامتر، دارد حکومت میکند. شیعیان غالباً رفتند، کسی نمانده. راجعبه خفقان دستگاه خلافت عبدالملک چند داستان هست که اشاره میکنم. عبدالملک مشغول خطبهخواندن بود، یک نفری بلند شد با عبدالملک بنا کرد بحثکردن، راوی میگوید بعد از آنکه حرفهایش را زد، دیدیم که اصحاب مَسالح، یعنی پلیسها و شُرطههای عبدالملک، آمدند و بردند، دیگر این آدم را ما ندیدیم، بردند سربهنیستش کردند. 152/11/30 شُرطۀ ابنزیاد یا شُرطۀ حَجّاجبنیوسف وقتیکه در بازارهای کوفه راه میرفت، تازیانهاش را تکان میداد، آوازِ این شُرطه که به گوش مردم میرسید، بدنشان میلرزید. یک نفر در بازار کوفه گفت اللهاکبر ـ یک اللهاکبر عادی ـ حَجّاج شنید، رفت رؤسای قوم را جمع کرد گفت دیروز من یک صدای اللهاکبر شنیدم، این اللهاکبر عادی نبود، چنین نبود که کسی بخواهد یک ذکر تنهایی گفته باشد، در این اللهاکبر یک چیزی بود، بدانید آنقدر سر و زبان قطع خواهم کرد تا دیگر از این حرفهای زیادی نزنند! 52/12/1
یک ماجرای دیگر و حدیث دیگر آن است که نقل میکنند که عبدالملک روی منبر گفت: «لا یَأمُرُنی اَحَدٌ بِتَقوَی اللهِ اِلّا ضَرَبتُ عُنُقَهُ» هرکه به من امر کند و دستور بدهد که من باتقوا باشم، مثلاً بگوید عبدالملک! تو خلیفۀ مسلمانها هستی، چرا این ظلم را کردی؟ چرا این مال را خوردی؟ چرا فلانکس را عزل کردی؟ چرا فلانکس را نصب کردی؟ هرکسی از این حرفها به من بزند، من گردنش را خواهم زد.[2] تا آن روز در عالم اسلام این مطلب سابقه نداشت؛ خلفا ظلم و جور و این کارها میکردند، اما قانونی نبود ظلم و جورشان. یزیدبنمعاویه ظلم میکرد، اما ظلمش قانونی نبود، لباس قانون نداشت، همه میفهمیدند این ظلم است. یزیدبنمعاویه وقتیکه شنید عبدالله زبیر در مکه سر بلند کرده، به عبیدالله زیاد ـ قاتل حسینبنعلی صلواتاللهعلیه ـ پیغام داد که از کوفه برو با عبدالله زبیر در مکه بجنگ و اگر شد خانۀ کعبه را خراب کن. عُبیدالله زیاد در جوابش گفت که من هرگز این دوتا کار را باهم نمیکنم، هم فرزند پیغمبر را بکُشم، هم خانۀ خدا را ویران کنم! فحش هم داد؛ که در تاریخ نقل کردند فحشهای او را به یزید. هنوز یک اندازهای آزادی بود، هنوز وقتیکه خلیفه به کسی فرمانی میداد، امر و نهی میکرد، امکان این بود که مردم درمقابل خلیفه یک کلمه حرف بزنند. از زمان عبدالملک مروان، قانوناً حرفزدن درمقابل خلیفه ممنوع شد، دیگر کسی حق نداشت درمقابل خلیفه حرف بزند و نفس بکِشد. خلیفه و حاکمِ برتر و قدرت بالاتر، هر کاری دلش میخواست باید انجام بدهد، هیچکس هم حق ندارد که نفس بکشد و اعتراض و سؤال بکند...بعد از گذشت قریب یک قرن، عبدالملک اولکسی بود که این حکم اسلامی را نقض کرد و گفت هیچکس حق ندارد که به من امربهمعروف و نهیازمنکر بکند.
این استبداد دستگاه خلافت، و آن تشتّت و ضعف شیعیان؛ این دوتا قسمت از زمینههای زندگی امام سجاد؛ قسمت سوم، عامۀ مردم. عامۀ مردم از کجا خبر دارند که دنیا دست کیست و چه خبر است! (52/11/30) تبلیغاتی که ازطرف دستگاه خلافت شده، مردم را نقطۀ مقابل امام سجاد قرار داده بود، درحالیکه مردم نباید دشمن امام سجاد باشند. چرا کسی با علیبنالحسین، سیدالساجدین و زینالعابدین، زینت عبادتگران، آقای سجدهکنندگان [بد باشد؟] اینها عنوانهایی است که همان روز مردم میدادند به این بزرگوار، نهاینکه ما شیعۀ سیزده چهارده قرن بعد بگوییم، همان روز مردم قبول داشتند که این زینت عبادتگران است. چرا باید مردم با یکچنین عنصر روحانی منوّری بد باشند؟ جز [بهخاطر] تبلیغات دستگاه خلافت؟
بنده یادداشتی را اینجا برایتان آوردهام، این برای این است که زمینۀ کار امام سجاد بهدست بیاید؛ ببینید امام سجاد با چطور مردمی میخواستند حرکت نهضت شیعی را پیش ببرند. چطور مردمی در آن زمان بودند. و همین مردم را در صد سال بعد نگاه کنید، آنوقت میفهمید که امام سجاد چه کرده است. همین مردمی که اینجا اینطور دشمن خاندان پیغمبر و نقطۀ مقابل امام سجاد بودند، همین مردم بودند که در قضیۀ نهضت بنیعباس، بهخاطر انتقام خون پدر امام سجاد، بنیامیه را تارومار کردند؛ این زحمات امام سجاد بود.
یک عدهای آمدند پیش حَجّاجبنیوسف. این را بنده از بِحار نقل میکنم. (52/12/11)
حَجّاج کِی بوده؟ حَجّاج تقریباً حدود پانزده سال بعد از فوت معاویه به حکومت عراق رسید؛ آنچه که ما اینجا داریم میخوانیم اگرچه در زمان حَجّاج است، اما ثمرۀ تبلیغات و تحریمات سوء معاویةبنابیسفیان است. 1352/1 یک جمعیتی آمدند وارد کاخ حَجّاج شدند، وارد دارالامارۀ حَجّاج. مردی از قبیله و گروه عبداللهبنادریس بن هانی با اینها بود که در این جمعیت یکخردهای درشتگو و درشتزبان بود. (52/12/1) «فَکَلَّمَهُ بِکَلامٍ» با حَجّاج تند حرف زد، خشن حرف زد که مثلاً چرا حق ما را نمیدهی! 1352/1
یا فرض کنید که چرا سهمیۀ بیتالمالِ [ما را] حاکم شما در فلان قبیله، در فلان دِهی که ما زندگی میکنیم، نداده! (52/12/1) از اینگونه حرفها.
خب، مرسوم این بود؛ آزادیای که اسلام به مردم داده بود در صدر اسلام، و دخالتی که مردم حق داشتند در مسائل اجتماعی بکنند، مردم را اینطور بار آورده بود که بتوانند درمقابل امیر، درمقابل حاکم، درمقابل خلیفه، آزادانه حرف خودشان را بزنند. عرب بیابانی درمقابل منبر خلیفه میایستاد و خلیفه میگفت اگر چنانچه من کج رفتم، من را راست کنید ـ منظورش این بود مثلاً که من را ارشاد کنید، هدایت کنید ـ بعد عرب بیابانی شمشیرش را میکشید، میگفت اگر کج رفتی، با این شمشیر راستت میکنم. کسی هم نمیگفت بالای چشمت ابروست. حاکم است؟ باشد! من هم یکی از آحاد ملتم، رعیتم، او هم مثل من. غرض، یکچنین آزادی بیان و زبانی تا آن زمانها، هنوز در جامعۀ اسلامی بود.
[آن مرد] با حَجّاج یکقدری به تندی صحبت کرد، «فَاَغلَظَ لَهُ الحَجّاجُ فِي الجَوابِ». 1352/1 حَجّاجِ پلنگدِماغِ[4] متکبر هم که طاقت حرفِ تند شنیدن را نداشت، بنا کرد به این تندیکردن که مثلاً ساکت شو، فضولی نکن، از این حرفها. وقتیکه حَجّاج با این آدم اینطور صحبت کرد، «فَقالَ لَهُ» مرد رو کرد به حَجّاج گفت: «لا تَقُل هَذا أَیُّهَا الأَمیرُ» با من اینطوری حرف نزن امیر. «فَلاَلِقُرَیشٍ وَ لا لِثَقیفٍ مَنقَبَةٌ یَعتَدّونَ بِها اِلّآ وَ نَحنُ نَعتَدُّ بِمِثلِها» نمیخواهد با من اینطور تند حرف بزنی، قبیلۀ قریش و قبیلۀ ثقیف ـ که قبیلۀ درجهدوم مثلاً محسوب میشد و حَجّاج برای قبیلۀ ثقیف بود؛ حَجّاجبنیوسف ثقفی ـ هیچ فضیلت و مدح و منقبتی ندارند، مگر اینکه قبیلۀ ما هم، یکچنین فضیلت و منقبت قابل قبولی داریم. بنیامیه که قبیلۀ قریشند در رأس خلافتند، استاندار هم برای قبیلۀ ثقیف است. گفت هر فضیلتی و هر مدحی و هر بهاصطلاح گُل شکفتهای که آن قبیلۀ خلیفۀ حاکم و قبیلۀ شما به مردم دادند، ما هم دادیم، قبیلۀ ما هم دادند. چرا بیخود به ما فخر میفروشی؟ این را آن مرد به حَجّاج گفت.حَجّاج خیلی به گوشش عجیب آمد این حرف، «قالَ لَهُ وَ ما مَناقِبُکُم؟» چیست منقبتهای شما؟ چه دارید شما از حرفهای حسابی و از سربلندیها و افتخارات؟ (52/12/1) ما نشنیدیم که قبیلۀ شما فضیلتی داشته باشد، چیست فضایل قبیلۀ شما؟ حالا این آدم یکی از آحاد رعیت، درمقابل حَجّاجبنیوسف دارد مناقب و فضایل قبیلۀ خودش را میگوید؛ گوش کنید. ممکن است راست بگوید، ممکن است دروغ، اما ببینید حَجّاج عکسالعملش چیست و مجلسیان هم قبول دارند اینها فضیلت است. حالا این فضایل چیست؟ 1352/1 گفت منقبتهای ما و افتخارات ما اینهاست.
یک نفر در مرکز حکومت عراق؛ نمیگویم شام، عراق! عراق آنجایی است که امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه در آنجا شعاع نور حکومت و ولایت خود را به آفاق عالم پخش کرده. مردمی که با امیرالمؤمنین در جنگهای جمل و صفین و نهروان بودند و با دشمنانش جنگیدند، در همین شهرند. حالا در این شهر استانداری در دارالاماره نشسته و یک نفر درمقابل او منقبتها و افتخارات خودش را در حضور مردم همین شهر میگوید.
بعد که منقبتهایش را گفت، حَجّاج گفت: راست میگویی، ایوالله! واقعاً راست میگویی، قبیلۀ شما واقعاً قبیلۀ چنینوچنانی است. حالا ببینید این منقبتها و افتخارات چیست که در این شهر، در فضای این شهر گفته میشود، و این نشان میدهد که وضع فکری و روحی مردم نسبت به این مسائل چگونه بوده. اول، «قالَ ما یُنقَصُ عُثمانُ وَ لا یُذکَرُ بِسوءٍ فِی نادینا قَطُّ» گفت اولین افتخار ما این است که هرگز در مجامع ما، عثمان به بدی و [بدنامی] یاد نمیشود. این اولین افتخار قبیلۀ ما. حَجّاج گفت: «هَذِهِ مَنقَبَةٌ» بله راست میگویی، این یک افتخار است. «قالَ وَ ما رُئِيَ مِنّا خارجِیٌّ قَطُّ» گفت از میان قبیلۀ ما تا حالا یک نفر علیه دستگاه حکومت شما قیام و خروج نکرده، ما در قبیلهمان یک نفر اخلالگر نداریم. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» گفت راست میگویی اینهم افتخاری است انصافاً. «قالَ وَ ما شَهِدَ مِنّا مَعَ اَبیتُرابٍ مَشاهِدَهُ اِلّا رَجُلٌ واحِدٌ فَاَسقَطَهُ ذٰلِکَ عِندَنا وَ اَخمَلَهُ فَما لَهُ عِندَنا قَدرٌ وَ لا قیمَةٌ». ابوتراب کنیهای بود برای امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه که دشمنانش آن بزرگوار را با این کنیه نام میبردند. نمیخواستند بگویند ابوالحسن، پدر حسن؛ چرا؟ چون اولاً حسن نوۀ پیغمبر بود و پدر او بودن افتخاری بود؛ ثانیاً حسن یعنی نیکو، پدر نیکو نمیخواستند بگویند. اباتراب، پدر خاک؛ حالا چطور شده که این کنیه به این بزرگوار داده شده، از قول پیغمبر نقل میکنند؛ آیا راست است، راست نیست، آن بحثهای دیگری است. بههرحال دشمنان همیشه این بزرگوار را با این کنیه نام میبردند.[5] گفت در این جنگهایی که ابوتراب با دشمنانش کرده، مثل صفین و نهروان و جمل، یک نفر از قبیلۀ ما با این مرد در این جنگها حاضر نشده؛ هیچکس حاضر نشده، مگر یک نفر، این یک نفر هم چون با ابوتراب رفته به جنگ با دشمنانِ ابیتراب و در جنگ در رکاب امیرالمؤمنین شرکت کرده، این از نظر وجهه و عنوان بهکلی در قبیلۀ ما ساقط شده است، هیچکس از این، نام نیکی به میان نمیآورد؛ پس ببین چقدر ما با امیرالمؤمنین بد هستیم. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» گفت بله اینهم انصافاً افتخاری است. «قالَ وَ ما اَرادَ مِنّا رَجُلٌ قَطُّ اَن یَتَزَوَّجَ امرَاَةً اِلّا سَاَلَ عَنها» هرکسی بخواهد با زنی ازدواج بکند، اول از آن زن میپرسد: «هَل تُحِبُّ اَباتُرابٍ» ابوتراب را دوست داری؟ «اَو تَذکُرُهُ بِخَیرٍ» هیچوقت اسم ابوتراب را به نیکی میآوری؟ (52/12/1) «فَاِن قیلَ اِنَّها تَفعَلُ ذَلِکَ» اگر دخترک بگوید که بلی من ابوتراب را دوست میدارم «اِجتَنَبَها فَلَم یَتَزَوَّجها» از او دوری میکند و قرارداد ازدواج را به هم میزند و او را به عقد نمیگیرد. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» گفت اینهم منقبتی است. «قالَ وَ ما وُلِدَ فینا ذَکَرٌ فَسُمِّیَ عَلِیّاً وَ لا حَسَناً وَ لا حُسَیناً» گفت در میان ما فرزند ذکوری بهوجود نیامد که نام او را علی یا حسن یا حسین بگذاریم؛ یکی به این نام در میان قبیلۀ ما نیست. «وَ لا وُلِدَت فینا جارِیَةٌ فَسُمِّیَت فاطِمَةَ» و دختری در میان ما به دنیا نیامد که ما اسم او را فاطمه بگذاریم. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» حَجّاج گفت اینهم فضیلتی است.
توجه کنید که مردم چرا باید از یک مرد و خاندان محبوب قلوب او تا اینقدر متنفر و بیزار باشند؟ جز بهخاطر یک تبلیغات عجیب و وسیع؟ 1352/1
چرا اسم علی را روی بچههایتان نگذارید؟ چرا! چه شده مگر! حسن و حسین «رَیحَانَتا رَسولِاللهِ»[6]، چرا اسمشان را روی بچههایتان نگذارید؟ چه بدعتی در دین بهوجود آوردند!..پناهبرخدا از آنوقتیکه یک ملتی نیروی اندیشۀ خودشان را از دست میدهند، روی مسائل فکر نمیکنند.
گفت: «وَ نَذَرَتِ امرَاَةٌ مِنّا» یکی از زنهای قبیلۀ ما نذر کرد، «حینَ اَقبَلَ الحُسَینُ اِلَى العِراقِ» آنوقتیکه حسین بهطرف عراق حرکت میکرد، «اِن قَتَلَهُ اللُ»هه اگر خدا حسین را بکُشد، «اَن تَنحَرَ عَشرَ جُزُرٍ» ده شتر در راه خدا سر ببُرد، «فَلَمّا قُتِلَ وَفَت بِنَذرِها» وقتی حسین کشته شد، این به نذر خود وفا کرد. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ». (52/12/1) ـ خدا لعنتش کند ـ گفت واقعاً منقبتی است این، فضیلتی است. «قالَ وَ دُعِیَ رَجُلٌ مِنّا اِلَی البَراءَةِ مِن عَلِیٍّ وَ لَعنِهِ» [گفت] مردی از میان ما را خواستند، دعوت کردند، که از علی برائت و بیزاری بجوید و او را لعن کند؛ به یکی از مردان قبیلۀ ما گفتند که از علی برائت بجوی و لعنش کن، «فَقالَ نَعَم» گفت البته که میکنم «وَ اَزیدُکُم حَسَناً وَ حُسَیناً» حسن و حسین را هم [میافزایم و لعن میکنم]. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ». آنوقت این آخریاش «قالَ وَ قالَ لَنا اَمیرُالمُؤمِنینَ عَبدُالمَلِکِ اَنتُمُ الشِّعارُ دونَ الدِّثارِ وَ اَنتُمُ الاَنصارُ بَعدَ الاَنصارِ» گفت ما در پیشگاه حضرت خلیفه عبدالملک هم اینقدر مقرّبیم که به ما گفته که شما نزدیکان مَن هستید و بعد از انصار پیغمبر، انصار، شمایید. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ»؛ این است مطلب. (52/11/29)
ببینید تبلیغات چه میکند! ببینید چه میکند دستها و انگشتهای مزدور تبلیغگر! (52/12/1) عامۀ مردم چه میدانند که آنکسیکه در رأس است، لیاقت دارد یا ندارد، این خواصند که باید حقایق را برای عوام بیان کنند، این آگاهانند که خدا از اینها میثاق گرفته است، «وَ اِذ اَخَذَ اللهُ میثاقَ الَّذینَ اوتُوا الکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکتُموَهُ»[7] خدا میثاق گرفته، پیمان گرفته است از آنکسانیکه کتاب به آنها داده شده ـ که مخصوص اهل کتابِ تاریخ نیست، برای اهل کتابِ تا قیامت است ـ که این را باید برای مردم بیان کنید، آگاهیهای لازم را در وقت لازم به مردم بدهید، کتمان نکنید. که کتمانکنندگان کافر به نعمت خدا هستند؛ کافر به نعمت خدا، پوشانندۀ نعمت خدا، اینها هستند که نعمت هدایت را میپوشانند. وقتی خواص به مردم جواب نمیدادند، مردم از کجا میخواستند بفهمند که عبدالملک شایستۀ خلافت و حکومت بر عالم اسلام نیست. عبدالملک نماز نمیخواند؟ عبدالملک حج نمیرفت؟ عبدالملک جهاد نمیکرد؟ عبدالملک علناً زنا میکرد؟ این کارها که نبود. عبدالملک مروان قبل از آنکه به خلافت برسد ـ من عبدالملک را مثال میزنم، عبدالملکِ نوعی در تاریخ بنیامیه و بنیعباس ـ وقتی شنید که یزید لشکر فرستاده مدینه را در واقعۀ حَرّه قتل عام کنند، گفت: «لَیتَ السَّماءَ وَقَعَت عَلیَ الاَرضِ» ای کاش آسمان به زمین بیاید که یزید لشکر میفرستد تا شهر پیغمبر و حرم پیغمبر را غارت بکنند، مردم آنجا را بکُشند! بعد از آنکه خلیفه شد و قدرت به دستش رسید خودش فرستاد حرم خدا را ویران کرد.
[قبل از خلافت، آنقدر] در مسجد نشسته بود، [که ملقب به] حَمامَةُالمسجد[8] بود، همهاش قرآن زیر بغلش بود، هر ماهی فلانقدر قرآن ختم میکرد، همین غاصب مقام امامت، همین کُشندۀ همۀ ابرار و نیکان؛ تظاهرِ اسلامیاش خیلی خوب بود.[9] خب مردم از کجا بفهمند؟ سعیدبنجُبَیر را کشته، از اینجا بفهمند؟ خب حَجّاج و دیگران میگویند سعیدبنجُبَیر اخلال کرده بود در امر حکومت و خلافت عبدالملک، مردم هم باور میکنند. امام سجاد را از کار کنار گذاشته بود، از اینجا بفهمند؟ خب مردم امام سجاد را نمیشناختند؛ دستهای قدرتمند اموی نگذاشته بود که این نور حقیقت و این خورشید تابانِ امامت در معرض دید مردم قرار بگیرد. عامۀ مردم در یک بیخبری مطلق، در یک غفلت محض، همه مجذوب دستگاه قدرت و خلافت، همه منتظر یک اشارۀ کوچک ازطرف قدرتهای قاهر زمان که پولشان را بدهند، پشت سرشان نماز بخوانند، به فرمان آنها جان و مالشان را فدا بکنند، با دوستان آنها دوست باشند و با دشمنانشان دشمن. این مردمِ [غافل]؛ اینهم زمینۀ سوم.
آن قدرت قاهر، آن شیعیان فراری و گریزان، انسانهایی که حق را شناختند، اما در راه حق به جِد قدم نگذاشتند، این دو گروه؛ اینهم عامۀ بیخبرِ مردم.
زمینۀ چهارم اینکه یک عدهای از آگاهان اجتماع، پا را از بیمسئولیتی بالاتر گذاشتند و شدند خائن، و امان از آنوقتیکه به قول آن مرحوم[10] دزدی با چراغ آید که گزیدهتر بَرَد کالا. ایکاش محمدبنشهاب زُهریها، در جامعۀ اسلامیِ زمان امام سجاد و دیگر زمانها نبودند، ایکاش نبودند و این سلاح بُرّا را بهدست عبدالملک نمیدادند؛ اما واقعیت تلخ تاریخی این است که اینها بودند. اینها آن کاری را که دستگاههای قدرت سیاسی نمیتوانستند بکنند، امکانش برایشان نبود، اینها برایشان فراهم میکردند. درآنجاییکه دست قدرتهای سیاسی هرگز نرسیده است و نمیرسد، یعنی سُویدای دل مردم، آنجایی که قدرتهای سیاسی هرگز نتوانستهاند و نمیتوانند به تنهایی آنجا را فتح کنند، یعنی قلعۀ عاطفه و روح مردم، آنجا را همین قدرتهای به ظاهر دینی فتح میکردند و بهدست دژخیم قدرتهای سیاسی میسپردند. دل مردم را که قدرت سیاسی نمیتواند بهدست بیاورد؛ با شلاق که دل کسی را نمیشود بهدست آورد، با تازیانه که نمیشود کسی را مهربان کرد. شمشیر و تازیانه اگر اثری داشته باشد، این اثر، نفرتآوری است، ایجاد بغض است، نه ایجاد محبت. قدرتهای سیاسی کِی میتوانند خودشان را در بین مردم محبوب کنند و منطقۀ دل انسانها و روح انسانها را جذب کنند؟ کِی توانستند در طول تاریخ؟ مگر یک عاملی مثل محمدبنشهاب، کنار عبدالملک قرار بگیرد.
محمدبنشهاب بهآسانی و به سهولت تا اعماق دل و روح و روان مردم نفوذ دارد، یک فقیه بزرگ و بزرگوار است؛ فقیهی هم است که همه قبولش دارند، جزو گمنامها نیست، جزو قاچاقها نیست، جزو آنهایی نیست که اگر خانهاش رفتی، مورد غضب قرار خواهی گرفت، جزو آنهایی نیست که اگر به او سلام کردی، مورد بیاعتنایی دشمنانش قرار بگیری؛ سکۀ رایج است، همهجا مورد قبول است، همهکس او را میشناسد، همه برای او احترام قائل [هستند]، خطش را هم همهجا میخوانند، همهجا هم احترامش میگذارند؛ محمدبنشهاب یکچنین آدمی است، یکچنین عنصری است.
هشامبنعبدالملک هم بعد از سالیان درازی، ایشان را استخدام کرد برای اینکه بچههایش را حدیث یاد بدهد.[11] اینهم قبول کرد بچههای خلیفه را حدیث یاد داد؛ چهارصد حدیث به فرزندان خلیفه و پسران خلیفه تعلیم داد.
..[فردی] میگوید در مسجدالحرام نشسته بودم، یک پیرمرد نابینایی از فقهای بزرگ و از دانشمندان بزرگ هم کنار من نشسته بود، خیلی مرد عالم و فاضلی بود. یکهو دیدیم دم درِ مسجد غوغاست. گفتیم چه خبر است؟ گفتند یک کسی میآید، گفتیم لابد خلیفه است، وقتی درست نگاه کردیم، دیدیم نه، خلیفه نیست، یک نفر از دانشمندان مذهبی است، یک محدث، یک قاضی، یک مفتی. گفتیم کیست؟ گفتند محمدبنشهاب زُهری است. بعد این پیرمردی که کنار دست من بود، گفت عجب، محمدبنشهاب به این مقام رسیده؟ این شاگرد من بود!
خیلیها بودند که محمدبنشهاب شاگرد آنها بود و آنها استادش محسوب میشدند، اما دستگاه خلافت این را میخواست. دستگاه خلافت محمدبنشهاب را پسندیده بود، او را انتخاب کرده بود. با آقایی مکه میآورد، با آقایی به شام میبرد، با عزت و احترام اسمش را میآورد، با عزت و احترام حرفش را گوش میکرد، و با عزت و احترام خطش را میخواند. و بلای بزرگ این بود که محمدبنشهاب زُهری با عبدالملک رفیق بود، با عبدالملکها خوب بود. جزو کسانی بود که امید عبدالملکها بهدست آنها بود؛ امثال محمدبنشهاب زُهری هم در جامعۀ اسلامیِ آن روز بودند.
اینهم یک زمینۀ دیگر که اینگونه افرادی که ظاهرشان دل مردم را جذب میکند، دست قدرتمندشان، و علم و دانش و فضای ظاهریشان، دلها و روحها و عاطفههای مردم را رایگان به اختیار میگیرد. ازاینقبیل آدمها هم بودند در زمان امام سجاد که همراه با دستگاه خلافت بودند و مردم را خام میکردند، مردم را خواب میکردند، مردم را تخدیر میکردند، تا عبدالملک بهآسانی بتواند مردم را سرکیسه کند و بر دوششان سوار بشود. اینهم این زمینه.
خب، این زمینههای زندگی امام سجاد [بود]. امام سجاد هم یک انسانِ مسلکی است. یک آدم بیکار نیست؛ آدمی که یکوقتی دلش بخواهد کاری بکند، حرفی بزند و حدیثی نقل کند از قول پیغمبر یا از قول پدرانش، اینطوری هم نیست؛ آدمی که بخواهد از علمِ خود نان بخورد هم نیست. آدمی است که فکر و مکتبی به نام اسلام، روح و مغز او را تسخیر کرده، و رسالتی بزرگ و مسئولیتی به سنگینی زمین و آسمان بر دوش او گذاشته. این مسئولیت چیست؟ اول، مسئولیت تبیین و تشریح مکتب؛ دوم مسئولیت ایجاد زمینۀ حکومت اسلامی و بهدستگرفتن زمام قدرت؛ یا خود او بهدست بگیرد، یا کسی از دودمان فکری او، یعنی از آنکسانیکه شایستۀ این سِمت و منصب هستند. این دو مسئولیت هم بر دوش امام سجاد است، زمینه هم اینقدر نامناسب است؛ چهکار کند امام سجاد در این زمینۀ دشوار؟ به موقعیت فکر بکنید، تا ببینید که امام چگونه دست معجزنشانش عمل میکند و اثر میگذارد. امام سجاد در آن قحط یاوران، قدرت دشمنان، نبودن کسی که کمکی بکند، بودن دشمنان فراوانی که ضربهها بزنند، و بودن رقبای نابکار و غدّاری مثل محمدبنشهاب، باید چه بکند و چگونه عمل کند؟ (52/11/30)
ببینید؛ از این سختتر در تمام دوران امامت، ما هیچ روزگاری را نداریم. زندگی دوران امام جواد، امام هادی، امام عسکری ـ آن سه امام آخر که آنها هم در دوران اختناق بودند ـ یا امام صادق، امام باقر، امام موسیبنجعفر، هرکدام از اینها را که شما نگاه کنید، خواهید دید به تلخی و سختی و محنت سالهای اول امامت امام سجاد، در تمام دویستوپنجاه سال زندگی ائمه، هیچ سالهای دیگری را ما نمیشناسیم. آنوقت در این دوران، این قهرمان اهلبیت، این امام صبور و مقاوم، این سیاستمدار به سیاست الهی، این بزرگمرد حقیقی اسلام، کمرش را بست برای ادای رسالت، و سه هدف عمده در ذهن آن حضرت بود. هدف اول و مهمتر، این بود که نگذارد حقایق اسلام و اصول اسلام، زیر دستوپای سلاطین جور و دوروبَریها و عواملشان، و غرضها و جهلها از بین برود؛ چون وقتی اوضاعواحوال سیاسیای بر ضد مکتب، در یک کشوری، در یک جامعهای بهوجود میآید، از اصول مکتب چیزی باقی نمیماند. هدف اول امام سجاد این بود که اصول اسلامی و قرآنی را حفظ کند و نگذارد که اینها فراموش بشوند و از بین بروند.
هدف دوم این بود که یکی از این اصول را، که اصل امامت و ولایت هست، برای مردم تبیین کند. تا مردم بفهمند امامت جامعۀ اسلامی یعنی چه و خلیفۀ پیغمبر یعنی چه کسی و شرایطش چیست و چه وظایفی بر عهده دارد و مردم با او چه رابطهای دارند و چگونه چنین شخصی بر مسند خلافت مینشیند. امام [باید] مسائل مربوط به امامت مسلمین و خلافت پیغمبر را برای مردم تبیین کند تا در ذهن مردم این باور بهوجود نیاید که حقیقتاً امامت یعنی همینیکه عبدالملک عهدهدار آن است، یا یزید عهدهدار آن است، یا دیگر خلفای جور. که بسیار کار مهم و حساسی بود، چون در طول زمان، اگر ائمۀ ما نبودند و اگر امام سجاد نبود، یواشیواش مردم باورشان میآمد که اصلاً امامت یعنی همین، خلافت اسلامی یعنی همین. چون خلیفۀ اسلامی، آن روز که نمیگفت من دین ندارم یا برخلاف اسلام حرکت میکنم، همۀ فسقها و فجورها و ظلمها و عنادها و کفرها را داشت، درعینحال به نام اسلام. مردم خیال میکردند خب، خلیفه یعنی همین، اصلاً همین است که واجبالاطاعه است، امام یعنی این. امام سجاد باور مردم نسبت به امامت را تصحیح کرد و این کاری بود که تمام ائمه در دورانِ [چهارمِ امامت] مقیّد بودند آن را انجام بدهند؛ این هدف دوم.
و هدف سوم اینکه امام سجاد اعلام کند و تفهیم کند که امام اوست، و نه آنکسیکه امروز در رأس کار است. و این هدف سوم، هدف سیاسی محض بود، هدف دوم هدف نیمهسیاسی و نیمهاعتقادی بود، و هدف اول هم که هدف اعتقادی خالص و محض بود؛ که البته به یک معنا همۀ اینها سیاسی هست و میتواند باشد. با این سه هدف امام سجاد شروع کرد. (67/6/4)
پاورقیها
۱.امالی (محمدبنمحمدبننعمان معروف به شیخ مفید، متوفی 413 ق)/ مجلس سی و سوم/ حدیث6
۲.ماجرای تهدید رؤسای اقوام کوفه توسط حَجّاج، و ممانعت عبدالملک از امربهمعروف خلیفه، در کتاب الکامل (ابناثیر)/ ج4/ ص 377 و ص 392 آمده است.
۳.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث10
۴.اصطلاحی است در زبان خراسانی و به کسی گفته میشود که زود از سخن و رفتاری ناراحت میشود.
۵.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 20، «علت ملقّبشدن امیرالمؤمنین به ابوتراب» را مطالعه کنید.
۶.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ الامامین الهمامین قرّتی عین رسول الثقلین الحسن و الحسین/ باب12/ حدیث 34
۷.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 187
۸.کبوتر مسجد
۹.این دو بیان در مورد عبدالملکبنمروان، در کتاب انسابالاشراف/ ج7/ ص 203 آمده است.
۱۰.حکیم سنایی غزنوی. این مصرع، از قصیدهای در مقام اهل توحید، در دیوان اشعار ایشان آمده است: «چو علم آموختی، از حرصْ آنگه ترس، کاندر شب / چو دزدی با چراغ آید گزیدهتر برد کالا»