رفتن به محتوای اصلی

حجاج بن یوسفشخص

نام‌های دیگر: حجاج‌بن‌یوسف، حجاج بن یوسف ثقفی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

کارگزار بنی‌امیه و حاکم عراق و حجاز.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات پس از اقامه‌ نماز جماعت در روز ۲۹ رمضان ۱۴۱۱— ۱۳۷۰/۰۱/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۹
۱۳۷۰۱۳۷۹

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۲۴ پاراگراف)

درخواست قتل امام سجاد (ع) از عبدالملک به‌سبب رهبری حرکت شیعیان

حَجّاج در کوفه زندگی می‌کرد. و چون در کوفه زندگی می‌کرد و کوفه مرکز شیعیان شده بود، می‌دانست که شیعیان مشغول ارتباطات پنهانی هستند. حَجّاج چون این را از نزدیک دیده بود و می‌فهمید که همۀ سررشته‌ها در دست علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه است، نوشت به عبدالملک که اگر می‌خواهی حکومت کنی، علی‌بن‌الحسین را بُکُش. نوشت خودت را معطل نکن. این را حَجّاج می‌فهمید، حَجّاجِ زرنگِ هوشیاری که دستش از نزدیک در کار بود، بر کوفه فرمانداری می‌کرد، استانداری می‌کرد، و آنجا می‌دید که شیعیان چگونه‌اند، می‌دید یحیی‌بن‌ام‌الطویل و سعیدبن‌جُبَیر یا دیگر شیعیان چگونه عمل می‌کنند؛ اینها را چون از نزدیک می‌دید، می‌فهمید که سلسله‌جنبان این حرکت‌ها و شورها و حماسه‌ها، آن دست قدرتمندی است که در مدینه است، یعنی علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه. چون اینها را می‌فهمید، از روی خیرخواهیِ دستگاه خلافت، نامه نوشت، نوشت که علی‌بن‌الحسین را بکُش. عبدالملک در جواب نوشت: «اَمّا بَعدُ فَجَنِّبنی دِماءَ بَنی‌هاشِمٍ»[6] مرا وادار مکن، بلکه باز بدار از اینکه در خون بنی‌هاشم دست ببرم. دلیلی هم که آورد، این بود که …

جلادترین کارگزار بنی‌امیه، سنگ‌باران خانهٔ خدا و کشتار مردم مکه

… جلاد دژخیم معروف بنی‌امیه، ازطرفِ عبدالملک مروان آمد برای فتح کردن مکه که در اختیار عبدالله زبیر بود. عبدالله زبیر آنجا مقاومت می‌کرد و با نیروهای عبدالملک مروان که از شام آمده بودند، به‌شدت می‌جنگید. دیدند باید این غائله را به پایان برسانند و ختم کنند. حجاج‌بن‌یوسف از همه جلادتر بود، او را فرستادند. او هم آمد بالای کوه‌های اطراف مکه، منجنیق گذاشت و خانۀ خدا را سنگ‌باران کرد، عدۀ زیادی از مردم را کشت، بعد هم عبدالله زبیر را کشتند و جسد کشتۀ او را سرِ دار کردند.

اعزام حجاج به کوفه برای مهار مردم شورشگر آن

می‌خواهم آیه را معنا کنم برایتان. حجاج‌بن‌یوسف را خلیفۀ اموی، عبدالملک، فرستاد کوفه، چون می‌دانست که هیچ‌کس چون حجاج از عهدۀ مردمِ شورش‌گرِ حماسه‌آفرینِ کوفه برنمی‌آید. جلادترین و پست‌ترینِ نوکرهای خودش را فرستاد و او حجاج‌بن‌یوسف بود. حجاج‌بن‌یوسف آمد، نیمۀ شب وارد شهر شد، کسی نفهمید که حجاج آمده است، حاکم قبلی را هم مردم ظاهراً بیرون کرده بودند، یا مثل بیرون کردن. یک‌صد نفر مرد شمشیرزن یا سی، چهل نفر، همراهش آورده بود (امروز می‌خواهیم تاریخ بگوییم. بنده وقتی تاریخ می‌گویم کمتر خسته …

تسلط حجاج بر کوفه بر اثر ترک امر به معروف و ستمگری او

… فلا یستجاب لهم»؛[12] باید امر به معروف و نهی از منکر را میان خودتان اقامه کنید، رواج دهید و نسبت به آن پایبند باشید. اگر نکردید، خدا اشرار و فاسدها و وابسته‌ها را بر شما مسلّط میکند؛ یعنی زمام امور سیاست کشور به مرور به دست امثال حَجّاج بن یوسف خواهد افتاد! همان کوفه‌ای که امیرالمؤمنین در رأس آن قرار داشت و در آن‌جا امر و نهی میکرد و در مسجدش خطبه میخواند، به خاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر، به مرور به جایی رسید که حَجّاج‌بن‌یوسف ثقفی آمد و در همان مسجد ایستاد و خطبه خواند و به خیال خود مردم را موعظه کرد! حَجّاج چه کسی بود؟ حَجّاج کسی بود که خون یک انسان در نظر او، با خون یک گنجشک هیچ تفاوتی نداشت! به همان راحتی که یک حیوان و یک حشره را بکشند، حَجّاج یک انسان را میکشت. یک بار حَجّاج دستور داد و گفت همه مردم کوفه باید بیایند و شهادت بدهند که کافرند و از کفرِ خودشان توبه کنند؛ هر کس بگوید نه، گردنش زده میشود! با ترک امر به معروف و نهی از منکر، مردم این‌گونه دچار ظلمهای عجیب و غریب و استثنایی و غیر قابل توصیف و تشریح شدند. …

خباثت و دشمنی با اهل‌بیت (ع) با وجود فصاحت و حفظ قرآن

… یک جور هستند ــ من این‌جور احساس کردم ــ البتّه حجّاج یک فضائلى هم داشت که حالایى‌ها الحمدلله‌ آن فضائل را هم ندارند؛ حجّاج فصیح بود و جزو بلغاى عرب است ــ خطبه‌هاى حجّاج که در منبر میخوانده، جزو چیزهایى است که جاحظ در البیان و التّبیین آنها را نقل میکند؛ فصیح، بلیغ ــ حافظ قرآن بود و قرآن را حفظ داشت؛ از این چیزها هم داشت، منتها خب خبیث بود دیگر؛ مردِ خبیثِ دشمنِ عدل و دشمن اهل‌بیت و دشمن پیغمبر و آل پیغمبر و یک چیز عجیبى بود. یکى از این خوارج را آوردند پیش حجّاج، حجّاج شنیده بود که این شخص، حافظ قرآن است. به او گفت: اَ جَمَعتَ القُرآن؟ آیا قرآن را جمع کردى؟ منظورش این بود که یعنى قرآن را در ذهن خودت جمع کردى، به این بیان گفت ــ فصیح بود دیگر، آدم فصیحى بود ــ با این تعبیر گفت. …

ظالمی که در خطبه‌هایش مردم را به تقوا امر می‌کرد

… قرآن می‌کرد که یکی از قراء قرآن شناخته شده بود. منتها وقتی‌که به او خبر دادند تو خلیفه شدی و به حکومت رسیدی، قرآن را بوسید و گفت: «هَذا فِراقُ بَینی وَ بَینِکَ»[18] یعنی دیگر دیدار من و تو به قیامت افتاد. حقیقت هم همین بود که دیگر به قرآن مراجعه نمی‌کرد. حجاج‌بن‌یوسف که شما شنیدید این‌همه ظالم بوده و یقیناً آن مقدار که شما شنیده‌اید، کمتر از ظلم واقعی اوست، وقتی بر منبر خطبه می‌خواند در خطبه‌هایش مردم را امر به تقوای خدا می‌کرد. بنابراین آنچه که در زندگی امام سجاد (ع) وجود دارد، یادآوری اندیشه‌های اسلامی و تذکر‌دادن آنها به مردم بود، تا فکر مردم را از آب و گِل جریان‌ها و انگیزه‌های مادی خارج کند، و به فکر خدا و دین و قرآن بیندازد.

ادعای برتری خلافت بر نبوت از سوی سرداران عبدالملک

… بگویند مردم مجبورند از آنها قبول کنند؛ یک حرفی را، یک فکری را، یک مبنایی را همین‌طوری مطرح می‌کردند به نام اسلام و به‌صورت فرهنگ رایج درمی‌آوردند و این در همه‌جای دنیای اسلام مدام گفته می‌شد، مدام تکرار می‌شد، مدام دهان‌به‌دهان می‌گشت، تا می‌شد ذهنیت مردم. مثلِ‌اینکه بعضی از سرداران دستگاه عبدالملک مثل حَجاج و اینها معتقد بودند یا این‌طور اظهار می‌کردند که خلافت از نبوت بالاتر است؛ حالا اینها به این قانع نبودند که عبدالملک‌بن‌مروان و اولاد عبدالملک و آن فَسَقه و فَجَره به‌عنوان جانشینی پیغمبر باشند ـ که این کلاهی بود برای سر آنها بسیار گشاد و لباسی بود به قامت آنها بسیار ناساز و بی‌اندام و غصب کرده بودند این عنوان را ـ اما به این‌هم اکتفا نمی‌کردند، می‌خواستند ادعا بکنند که خلافت حتی از نبوت بالاتر است. ..یک‌چنین تحریف‌هایی در دین واقع شده بود، و عامل اصلی ادامۀ سلطۀ بنی‌امیه و بنی‌عباس و مانع اصلی حکومت حق اسلامی همین فرهنگ غلطی بود که بر ذهن‌های مردم حاکم بود.

سنگدلی و دشمنی با عدل و اهل‌بیت (ع) در عین بلاغت و حفظ قرآن

در برخورد خوارج با خلفای بعد ـ مثل حَجّاج‌بن‌یوسف ـ جریانی را برایتان نقل می‌کنم. می‌دانید که حَجّاج آدم خیلی سخت‌دلِ قسیّ‌القلبِ عجیبی بود و اصلاً نظیر ندارد؛ البته حَجّاج فضایلی هم داشت؛ حَجّاج جزو بلغای عرب بود. خطبه‌هایی که حَجّاج در منبر می‌خوانده، جزو خطبه‌های فصیح و بلیغی است که جاحظ در «البیان و التبیین» نقل می‌کند.[23] حَجّاج حافظ قرآن بود! اما مردی خبیث و دشمنِ عدل و دشمن اهل‌بیت و پیامبر و آل پیامبر بود؛ چیز عجیبی بود. یکی از این خوارج را پیش حَجّاج آوردند. حَجّاج شنیده بود که این شخص، حافظ قرآن است. به او گفت: «اَ جَمَعتَ القُرآنَ»[24] قرآن را جمع کرده‌ای؟ منظورش این بود که آیا قرآن را در ذهن خودت جمع کرده‌ای؟ اگر به جواب‌های سربالا و تند این خارجی توجه …

ارعاب مردم کوفه و تهدید رؤسای اقوام به‌خاطر یک الله‌اکبر

… اشاره می‌کنم. عبدالملک مشغول خطبه‌خواندن بود، یک نفری بلند شد با عبدالملک بنا کرد بحث‌کردن، راوی می‌گوید بعد از آنکه حرف‌هایش را زد، دیدیم که اصحاب مَسالح، یعنی پلیس‌ها و شُرطه‌های عبدالملک، آمدند و بردند، دیگر این آدم را ما ندیدیم، بردند سربه‌نیستش کردند. 1‌52/11/30 شُرطۀ ابن‌زیاد یا شُرطۀ حَجّاج‌بن‌یوسف وقتی‌که در بازارهای کوفه راه می‌رفت، تازیانه‌اش را تکان می‌داد، آوازِ این شُرطه که به گوش مردم می‌رسید، بدنشان می‌لرزید. یک نفر در بازار کوفه گفت الله‌اکبر ـ یک الله‌اکبر عادی ـ حَجّاج شنید، رفت رؤسای قوم را جمع کرد گفت دیروز من یک صدای الله‌اکبر شنیدم، این الله‌اکبر عادی نبود، چنین نبود که کسی بخواهد یک ذکر تنهایی گفته باشد، در این الله‌اکبر یک چیزی بود، بدانید آن‌قدر سر و زبان قطع خواهم کرد تا دیگر از این حرف‌های زیادی نزنند! 52/12/1

تکبر و تندی در برابر سخن تند یکی از رعیت

[آن مرد] با حَجّاج یک‌قدری به تندی صحبت کرد، «فَاَغلَظَ لَهُ الحَجّاجُ فِي الجَوابِ». 1352/1 حَجّاجِ پلنگ‌دِماغِ[4] متکبر هم که طاقت حرفِ تند شنیدن را نداشت، بنا کرد به این تندی‌کردن که مثلاً ساکت شو، فضولی نکن، از این حرف‌ها. وقتی‌که حَجّاج با این آدم این‌طور صحبت کرد، «فَقالَ لَهُ» مرد رو کرد به حَجّاج گفت: «لا تَقُل هَذا أَیُّهَا الأَمیرُ» با من این‌طوری حرف نزن امیر. «فَلاَلِقُرَیشٍ وَ لا لِثَقیفٍ مَنقَبَةٌ یَعتَدّونَ بِها اِلّآ وَ نَحنُ نَعتَدُّ بِمِثلِها» نمی‌خواهد با من …

قطع دست و پا و زبان یحیی بن ام طویل و کشتن او

… پیش علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه آهسته آن مطلب را به آقا بگوید. باب یعنی این. «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی ابنُ اُمِّ‌الطَّویلِ» یعنی همۀ اسرار امام، در مشت این مرد بود و رابط بین امام و دیگران بود. پس بدانید عاقبتش هم چه شد، حالا که گفتم که این مرد چه‌کاره بود. عاقبتش هم این است که حَجّاج‌بن‌یوسف ثقفی او را گرفت؛ دست راستش را قطع کرد، دست چپش را قطع کرد، پای راستش را قطع کرد، پای چپش را قطع کرد، زبانش را هم برید، بعد هم او را کشت.[14] این یحیی‌بن‌ام‌طویل، باب امام سجاد است.

سردار مقتدر بنی‌امیه، دشمن سرسخت گرایش شیعی و فاتح مکه

ببینید کار یک ملت را به کجا می‌رسانند. در زمان عبدالملک مروان،[20] مکه به‌وسیلۀ حجاج‌بن‌یوسف فتح شد. حجاج سردار بسیار مقتدر و باعرضۀ بنی‌امیه است، و ضد هر کسی و هر چیزی بود که مختصر گرایشی به شیعه داشته باشد، به شدت ضد. البته مکه دست شیعه نبود، دست عبدالله زبیر[21] بود. عبدالله زبیر هم مثل حجاج‌بن‌یوسف، منتها خدا به او مهلت نداد. حجاج به جان عبدالله‌بن‌زبیر افتاده بود، بالاخره مکه را گرفتند و فتح کردند و از جمله بر کوه ابوقبیس مسلط شدند؛ می‌دانید کوه ابوقبیس یکی از کوه‌هایی …

بیعت مردم مکه با او از روی ترس با وجود شناخت پستی‌اش

نشسته بود در خیمه، حجاج‌بن‌یوسف مشغول نامه نوشتن و گزارش فتح به شام، مرکز خلافت. عبدالله عمر هم جزو مردم مکه بود. مردم بَنا کردند گروه‌گروه آمدن و با حجاج‌بن‌یوسف بیعت کردن. نه این بود که این مردم حجاج را نمی‌شناختند، می‌شناختند. نه این بود که به خوبی و دیانت و تقوا و لیاقتِ اسلامیِ او واقف شده بودند، همه می‌دانستند حجاج چه موجود پستِ رذلی‌ست و ازطرفِ چه موجودِ پست‌تر و رذل‌تری اینجا نماینده است؛ اینها را هم می‌دانستند، اما درعین‌حال چون فاتح بود، چون قدرت در اختیارِ او بود، چون اگر مردم با او بیعت نمی‌کردند، شمشیر را بر آنها مسلط می‌کرد؛ از روی ترس، گروه‌گروه می‌آمدند با حجاج‌بن‌یوسف بیعت می‌کردند. عبدالله عمر در خلال هزاران نفر آدم دیگر آمد نزدیک خیمه‌های حجاج که در بیرون شهر اردو زده بودند؛ گفت بگویید عبدالله عمر آمده، به خیالش که احترامش می‌کنند، او را با آغوش باز می‌پذیرند، گرم برمی‌دارند،[8] نمی‌دانست که قدرت، طَبعش بی‌اعتنایی و بی‌چشم‌ورویی‌ست. …

بریدن دست و پا و زبان یحیی‌بن‌ام‌طویل

عاقبت کار این مسلمان زُبده این بود که حجاج‌بن‌یوسف او را گرفت، دست راستش را برید، دست چپش را برید، پای راستش را برید، پای چپش را برید؛ اما او باز بنا کرد با زبان حرف زدن، زبانش را هم برید، تا اینکه از دنیا رفت. و این در حالی بود که شیعه را سامان داده بود و استوانه‌های اساسی کاخ تشیّع را بعد از امام سجاد، فراهم و استوار ساخته بود.

نشستن ناشناختهٔ حجاج بر منبر مسجد کوفه

مردم در مسجد کوفه، اولِ اذان صبح، جمع آمدند، گرد آمدند تا نماز صبح را با امام بخوانند. برای عبادت و نماز آمدند. اما معلوم می‌شود، آن‌چنان‌که باید، آگاهانه عبادت نمی‌کردند. دلیلش هم همینی‌ست که عرض می‌کنم. حجاج‌بن‌یوسف آمد. بدون اینکه مردم بفهمند که وارد مسجد شده، که برای چه آمده و چه منظوری دارد. آمد از لابه‌لای جمعیت خزید، بدون اینکه جلب‌توجه کسی را بکند یک‌دفعه خودش را انداخت روی منبر، رفت آن بالا. مسجد کوفه را هم دیده‌اید چقدر بزرگ است. مردم اول ملتفت نشدند. این‌هم نشسته بود روی منبر، بدون اینکه یک کلمه حرف بزند. یک‌دفعه یک نفر سرش را بلند کرد، دید حجاج روی منبر است، البته نشناخت. گفت این کیه روی منبر؟ قیافۀ عجیبی هم درست کرده است. عمامه‌ای از خز و سرخ …

ناگزیری حجاج از زنده نگه داشتن مردم برای حکومت بر آنان

گفت که: ای مردم کوفه من سرهایی را می‌بینم که مانند میوۀ رسیده، بر گردن‌ها آویخته شده و وقت چیدنش رسیده است. می‌بینم لازم است یک مقداری سر از این تن‌ها جدا بشود. مردم بیشتر مرعوب شدند با اظهارات ایشان که پوچ بود، توخالی بود. خب حجاج با بمب اتم که کوفه نرفته بود، اگر بمب اتم هم داشت که منفجر نمی‌کرد؛ چون اگر منفجر می‌کرد، کسی نمی‌ماند تا این بر آنها حکومت بکند؛ لازم بود یک عده‌ای زنده بمانند، همه را که نمی‌کشت. اگر همه را می‌کشت، بر چه کسی حکومت می‌کرد؟ بر در و دیوار؟ چه لذتی دارد؟ برود در بیابان حکومت کند؟ این مطلب را مردم فکر نمی‌کردند.

وادار کردن مردم کوفه به پاسخ سلام عبدالملک

… که امیرالمؤمنین یعنی جناب عبدالملک مروان! نامۀ عبدالملک مروان ـ خلیفه ـ را باز کرد و بنا کرد خواندن. اولش این بود: بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم، مِن امیرالمؤمنین عَبدُالمَلکِ‌بن‌مَروان اِلی اَهلِ الکوفة، یا اَهلَ الکوفة سَلامٌ عَلَیکُم. ای اهل کوفه سلام بر شما. تا اینجا را خواند، یک‌دفعه حجاج رو کرد به غلام، گفت: ساکت، آرام بگیر. آرام گرفت. رو کرد به مردم، گفت: خیلی بی‌تربیت شدید شما. امیرالمؤمنین دارد به شما سلام می‌کند، شما جواب سلامش را نمی‌دهید. غلام از سر بخوان. غلام بنا کرد از سر خواندن، مِن امیرالمؤُمنین عَبدُالمَلکِ‌بن‌مَروان اِلی اَهلِ الکوفة، یا اَهلَ الکوفة سَلامٌ عَلَیکُم. یک‌دفعه از تمام مسجد صدا بلند شد: وَ عَلی امیرالمُؤمنینِ سَلام. جواب سلامش را دادند. حجاج یک تبسم رضایت‌بخشی بر لبانش نقش بست، در دلش گفت …

مرگ فجیع حجاج به دست کسانی که برایشان جنایت می‌کرد

بد نیست این کلمه را هم اضافه کنم که همین حجاج، به دست همان کسانی که این فجایع را برای خاطر آنها انجام می‌داد، با فجیع‌ترین وضعی خودش به درک رفت. این‌هم بد نیست بدانید که «مَن اَعانَ ظالِماً سَلَّطَهُ اللهُ عَلَیهِ»[17]، این‌هم یک سنت دیگر است. تاریخ را ببینید که چه درسی برای ما دارد، چه حرفی برای ما دارد، چه پیامی، چه پندی. با کمال دقت در تاریخ غور کنیم؛ آن‌وقت خواهیم دید که آیۀ قرآن برای ما معنا …

رسیدن به حکومت عراق حدود پانزده سال پس از مرگ معاویه

حَجّاج کِی بوده؟ حَجّاج تقریباً حدود پانزده سال بعد از فوت معاویه به حکومت عراق رسید؛ آنچه که ما اینجا داریم می‌خوانیم اگرچه در زمان حَجّاج است، اما ثمرۀ تبلیغات و تحریمات سوء معاویةبن‌ابی‌سفیان است. 1352/1 یک جمعیتی آمدند وارد کاخ حَجّاج شدند، وارد دارالامارۀ حَجّاج. مردی از قبیله و گروه عبدالله‌بن‌ادریس بن هانی با اینها بود که در این جمعیت …

تأیید افتخار قبیله به دشمنی با امیرالمؤمنین (ع)

… مگر یک نفر، این یک نفر هم چون با ابوتراب رفته به جنگ با دشمنانِ ابی‌تراب و در جنگ در رکاب امیرالمؤمنین شرکت کرده، این از نظر وجهه و عنوان به‌کلی در قبیلۀ ما ساقط شده است، هیچ‌کس از این، نام نیکی به میان نمی‌آورد؛ پس ببین چقدر ما با امیرالمؤمنین بد هستیم. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» گفت بله این‌هم انصافاً افتخاری است. «قالَ وَ ما اَرادَ مِنّا رَجُلٌ قَطُّ اَن یَتَزَوَّجَ امرَاَةً اِلّا سَاَلَ عَنها» هرکسی بخواهد با زنی ازدواج بکند، اول از آن زن می‌پرسد: «هَل تُحِبُّ اَباتُرابٍ» ابوتراب را دوست داری؟ «اَو تَذکُرُهُ بِخَیرٍ» هیچ‌وقت اسم ابوتراب را به نیکی می‌آوری؟ (52/12/1) …

منقبت شمردن نذر برای کشته‌شدن امام حسین (ع)

… اِلَى العِراقِ» آن‌وقتی‌که حسین به‌طرف عراق حرکت می‌کرد، «اِن قَتَلَهُ اللُ»هه اگر خدا حسین را بکُشد، «اَن تَنحَرَ عَشرَ جُزُرٍ» ده شتر در راه خدا سر ببُرد، «فَلَمّا قُتِلَ وَفَت بِنَذرِها» وقتی حسین کشته شد، این به نذر خود وفا کرد. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ». (52/12/1) ـ خدا لعنتش کند ـ گفت واقعاً منقبتی است این، فضیلتی است. «قالَ وَ دُعِیَ رَجُلٌ مِنّا اِلَی البَراءَةِ مِن عَلِیٍّ وَ لَعنِهِ» [گفت] مردی از میان ما را خواستند، دعوت کردند، که از علی برائت و بیزاری بجوید و او را لعن کند؛ به یکی از مردان قبیلۀ ما گفتند که از علی برائت بجوی و لعنش کن، «فَقالَ نَعَم» گفت البته که …

کشتن سعید بن جبیر در کوفه

… کار، شمشیر دست گرفت، بنا کرد با کفار جنگیدن، اما در باطن، با کفار باطنی هم می‌جنگید، با دستگاه خلافت هم می‌جنگید. در سپاهی که دستگاه خلافت فرستاده است، در همان سپاه، این دارد جنگ می‌کند؛ اما در داخل خود این سپاه هم مشغول سازندگی است. این سعیدبن‌جُبَیر است. بیخود نبود که بعد از چند سال، [وقتی] حَجّاج‌بن‌یوسف او را در کوفه گیر آورد، کُشت؛ و به چه وضعی هم کُشت! بیخود نبود. یا یحیی‌بن‌ام‌الطویل را امام علیه‌السلام می‌فرستند به کوفه. خودش در مدینه است، جزو یاران امام سجاد است، جزو حواریون امام سجاد است. اگر سه نفرند، یکی اوست. اگر چهار نفرند، یکی هم اوست. در همۀ روایات اسم او هست.

تسلط بر مسجد و مانع شدن از اجتماع یاران امام

… هر روز جمعه این را بخوانید. می‌فهمید دعای ندبه را برای چه می‌خوانند شیعیان؟ از اینجا وجهش را به‌دست بیاورید...اما در روزگار امام سجاد این نامه را باید روز جمعه می‌خواندند. این نامه‌ای است که باید هر جمعه خوانده بشود، اما کجا خوانده بشود؟ در مسجد خوانده بشود؟ مگر می‌گذاشتند امام سجاد یارانش را در مسجد یا در گوشه‌ای جمع کنند، و بخوانند. مسجد دست حَجّاج بود. کجا این نامه را می‌خواندند؟ در خانه‌ها. جمعه‌ها که می‌شد، در وقت امکان، هرکسی هرجا بود، خودش را می‌رساند به یکی از چند مرکز. جمعیت شیعیان، این نامۀ امام سجاد را رونویس می‌کردند، برای هم می‌خواندند تا در ذهنشان بماند.

معرفی خود به مردم کوفه با برداشتن عمامه و نقاب

بعد که دید همۀ مردم دارند به او نگاه می‌کنند، گفت: گویا مردم کوفه مرا نمی‌شناسند. مردم نگاهی به‌هم کردند، خب، معلوم بود نمی‌شناسند. گفت بنده الآن خودم را به شما معرفی می‌کنم. عمامه را از سرش برداشت. این لثام هم برداشته شد. یک نگاهی کرد به مردم، یک شعر عربی خواند،