اظهارات امام سجاد (ع) و یاران برای شکستن فضای اختناق
این سه کار اصلی است که ما باید بررسی کنیم و ببینیم در دوران حیات امام سجاد (ع) کدامیک از این سه کار در دست انجام بوده است. در کنار این سه کار، کارهای دیگری هم وجود دارد که اینها کارهای حاشیهای یا ضمنی است. ازجمله اینکه گاهی اظهاراتی و حرکاتی از خود امام یا ازطرف یاران ایشان انجام بگیرد که آن فضای اختناق را تا حدودی باز کنند. ما میبینیم در ماجراهای متعددی که یاران امام یا خود امام در مجامع (البته آنوقت که استحکامات بیشتری پیدا کرده بودند) به اظهاراتی دست میزنند که این اظهارات فقط برای این است که آن فضای مختنق را بشکند و یک هوای لطیفی در بین این جَو گرفته بهوجود بیاید. این یکی از کارهای حاشیهای است که نمونههایش را یادآور خواهم شد.
ممانعت دستگاه ظالم از فهم مردم و عمل به آنچه فهمیدهاند
خاصیت محیط اختناق این است که مردم فرصت و جرئت پیدا نمیکنند تا حقایقی را که فهمیدهاند، در عملِ خودشان نشان بدهند؛ چون اولاً دستگاه ظالم و مستبد نمیگذارد مردم بفهمند. [ثانیاً] اگر فهم مردم از دست او خارج شد و فهمیدند، نمیگذارد به آنچه فهمیدهاند عمل کنند. در کوفه، در شام، در بین راه، خیلیها از زبان زینب کبری سلماااللهعلیها یا امام سجاد علیهالصلاةوالسلام یا از دیدن وضع اسرا، خیلی چیزها را فهمیدند، ولی چه کسی جرئت میکرد، چه کسی توانایی این را داشت که درمقابل آن دستگاه ظلم و استکبار و استبداد و اختناق، آنچه را که فهمیده است، بروز دهد! مثل یک عقدهای در گلوی مؤمنین باقی بود. این عقده در روز اربعین اولین نِشتر را خورد، اولین جوشش در روز اربعین در کربلا اتفاق افتاد. (87/11/28) در روز اربعین اولین زائران اباعبدالله الحسین، بعد از آن روزهای تلخ، بعد از آن شهادت عجیب، بر سر قبر امامِ معصومِ شهید …
حکومت دستگاه خلافت با سرنیزه، زور و خفقان
دستگاه خلافت، با قدرت، با سرنیزه و اِعمال زور و فشار، با خفقانِ هرچهتمامتر، دارد حکومت میکند. شیعیان غالباً رفتند، کسی نمانده. راجعبه خفقان دستگاه خلافت عبدالملک چند داستان هست که اشاره میکنم. عبدالملک مشغول خطبهخواندن بود، یک نفری بلند شد با عبدالملک بنا کرد بحثکردن، راوی میگوید بعد از آنکه حرفهایش را زد، دیدیم که اصحاب مَسالح، یعنی پلیسها و شُرطههای عبدالملک، آمدند و بردند، دیگر این آدم را ما ندیدیم، بردند سربهنیستش کردند. 152/11/30 شُرطۀ …
جلوگیری دستگاه ظالم از فهم مردم و عمل به آنچه فهمیدهاند
… محدود واقع شد، حادثهی اسارتها پیام را باید منتشر میکرد و خطبهها و افشاگریها و حقیقتگوئیهای حضرت زینب (سلام اللَّه علیها) و امام سجاد (علیه الصّلاة و السّلام) مثل یک رسانهی پر قدرت باید فکر و حادثه و هدف و جهتگیری را در محدودهی وسیعی منتشر میکرد؛ و کرد. خاصیت محیط اختناق این است که مردم فرصت و جرئتِ این را پیدا نمیکنند که حقایقی را که فهمیدهاند، در عملِ خودشان نشان بدهند؛ چون اولاً دستگاه ظالم و مستبد نمیگذارد مردم بفهمند و اگر فهم مردم از دست او خارج شد و فهمیدند، نمیگذارد به آنچه فهمیدهاند، عمل کنند. در کوفه، در شام، در بین راه، خیلیها از زبان زینب کبری (سلام اللَّه علیها) یا امام سجاد (علیه الصّلاة و السّلام) یا از دیدن وضع اسرا، خیلی چیزها را فهمیدند، ولی کی جرئت میکرد، کی توانائی این را داشت که در مقابل آن دستگاه ظلم و استکبار و استبداد و اختناق، آنچه …
فضای رعب سلطهٔ باطل که امر به معروف را ناممکن و آمران به معروف را کنارهگیر کرده بود
… -که البتّه هست- بلکه بىنظیر در حماسه و بُروز برجستگىهاى انسان، برجستگىهاى اهل حق. اگر شما وضعیّت امام حسین را ملاحظه کنید خواهید دید که آن حرکت، آن قیام، با این خصوصیّات، بىنظیر است. ما خیلى قیام داشتهایم امّا این قیام با این خصوصیّات، بىنظیر است. [وضعیّت چنین بوده:] سلطهى باطل با قساوت تمام و با وقاحت تمام روزبهروز رو به افزایش است. هیچ امر به معروف و نهى از منکرى هم ممکن نیست. به قدرى فضاى رعب زیاد است که آمرین به معروف و ناهین عن المنکر سعى میکنند در معرض امر به معروف و نهى از منکر قرار نگیرند؛ حتّى افراد جسور و گستاخ. یعنى مثلاً عبداللهبنزبیر آدم جسورى است، آدم خیلى گستاخى است امّا سعى میکند با دستگاه خلافت مواجهه پیدا نکند؛ این قدر وضعیّت سخت است. یک کسى مثل عبداللهبنجعفر که برادرزادهى امیرالمؤمنین و داماد امیرالمؤمنین و شوهر جناب زینب است، سعى میکند که به دستگاه …
اختناق و تحمیق همهگیر در دوران حکومت بنیامیه
آخرین بخش این روایت تاریخی ـ که از جهاتی چند میتواند نمایانگر وضع سیاسی و اختناق و نیز تحمیق همهگیرِ آن زمان از سویی، و از سوی دیگر روشنکنندۀ موضع ویژۀ امام باقر در برابرِ دستگاه حکومت بنیامیه باشد ـ چنین است: وقتی خبر مدین را به هشام رساندند، دستور داد پیش از هر چیز، آن مرد گستاخ را که جرأت کرده برخلافِ نقشۀ سران رژیم خلافت سخن گوید و مردم را از غفلتی بزرگ برهاند، به سزای این خیانت برسانند. و به دستور خلیفه، او را به قتل رساندند.
رد این تصور که فشار و اختناق بهتنهایی مردم را به سوی علی (ع) برد
غالباً تصور این است که فقط فشار و اختناق، مردم را بهسوی علی رهنمون شد. ولی فشار و اختناق همیشه مردم را رهبری نمیکند. همیشه مردمِ تحت فشار، آنچنان نیستند که بتوانند خودشان را به سرمنزل سعادت برسانند؛ چون در فشارند. فشار اگر با آگاهی همراه نباشد، اگر با بصیرت و با معرفت و با شناخت توأم نباشد؛ لمس میشود، درک نمیشود. انسانی که در خواب است، درد میکِشد. گاهی شاید دیده باشید …
نابودی استعدادها در اختناق و حکومت طاغوتی در طول تاریخ
… قرن انزوای اسلام، اسلام به احتمال زیاد در دنیا اوج میگرفت؛ شاید امروز بشریّت دیگر اینهمه رنج نداشت، اینهمه درد و غصه نبود در عالم، فقر دیگر نبود، بیفرهنگی و بیسوادی نبود، جنگ و خونریزی نبود. شاید امروز دنیا صدها سال جلوتر از آنیکه امروز است، بود. چه کسی میتواند منکر بشود اختناقهایی که در طول این سالیان دراز بهوجود آمده، چقدر استعدادها را نابود کرده. اگر اختناق نبود، اگر حکومت طاغوتی نبود، این استعدادها شکوفا میشد، رها میشد، کار میکرد، دنیا را میساخت، و امروز این نمیشد که هست. کجا این سرچشمه، سرچشمهای که اگر جاری میشد، میتوانست دنیایی را آبیاری کند، بند آمد؟ همان جایی که چند نفر از این شخصیتهای بزرگ، وقتی دیدند حسین حرکت کرد، به آنها هم گفت حرکت کنید، اینها یک دستی به هم مالیدند و گفتند حالا شرایط مناسب نیست، حالا دشمن قوی است، …
اختناق و فشار، عامل پیوستگی و گسترش بیشتر نیروهای منسجم تحت فشار
..پس از حادثۀ صلح امام حسن، اقدام بسیار مهمی که انجام گرفت، گسترش اندیشۀ شیعی و سروسامان دادن به این جمعِ پیوسته و خویشاوند بود، که اکنون بر اثرِ سلطۀ ظالمانۀ سلطان اموی و فشاری که بر آن وارد میآمد، میتوانست از تحرک و دینامیسم[2] بیشتری برخوردار باشد. و همواره چنین است که اختناق و فشار بهجای آنکه عامل گسیختگی نیروهای منسجم تحتِ فشار باشد، موجب هرچه پیوستهتر و راسختر و گستردهتر شدن آنهاست.
تلطیف جو اختناق خلفای اموی از اهداف امام سجاد (ع)
… عدم تحرک و عدم تلاش نگذراند. از آغاز جوانی که آن بزرگوار بار سنگین امامت را در کربلا به دوش گرفت و شروع امامت آن حضرت در عرصۀ خونین کربلای روز عاشورا واقع شد، تا لحظۀ شهادت، در طول این سیوپنج سال، امام سجاد یکی از سختترین و فشردهترین تلاشها را انجام داد. و هدف آن حضرت عبارت بود از احیای تفکر درست اسلامی، بازسازی گروه شیعیان، سازماندهی مسلمانان راستین و تعلیم و تربیت آنها، تلطیف جَو اختناقی که بهوسیلۀ خلفای اموی انجام گرفته بود، و هدفهای والای دیگر. همۀ این هدفها بحمداللهوالمنة انجام شد و امام سجاد سیوپنج سال مبارزۀ موفق داشت. اما این مبارزه، یک مبارزۀ بسیار دشوار و توأم با غربت و مظلومیت بود. (67/6/4)