۵۶. دو وظیفۀ اصلی ائمه (علیهمالسلام) در دورۀ چهارم امامت
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
از دورۀ امام سجاد علیهالسلام دوره و فصل چهارم امامت شروع میشود. در این فصل، کاری که مورد نظر است، دو چیز است؛ یکی این است که مبانی فکری و ایدئولوژیکی اسلام، که بر اثر طول زمان و تغییر شکل جامعۀ اسلامی به جامعۀ طبقاتی جاهلی، و بر اثر حکومت ممتد بنیامیه و پیش از بنیامیه ـ آنکسانیکه پدران فکری بنیامیه بودند ـ رو به فراموشی گذاشته است، احیا شود. اصول جهانبینی اسلام و ایدئولوژی اسلام، در میان مردم دارد فراموش میشود؛ آن مساواتی که در اسلام وجود دارد، آن عدل مطلقی که در جامعۀ اسلامی منظور شده است، آن حالت توجه اُخرویِ توأم با تلاش دنیوی که در متن اسلام مقرر شده است، آن ارزش و کرامتی که برای انسان در منطق اسلام معیّن گشته است، آن ارزشهای اصیلِ دستِ اولِ اسلامی، دارد فراموش میشود. اسلام، هم در معارف و هم در فروع دین ـ یعنی در مقررات حقوقی ـ و هم در اخلاقیات، یک چیز دیگری شده است و دارد میشود.
ازطرفی اصول اسلام فراموش میشود، ازطرف دیگر اصول ضد اسلامی دارد تزریق میشود و توسعه پیدا میکند. عبدالملک مروان عقیدۀ به جبر را ترویج میکند و مردم را جبریمسلک بار میآورد؛ برای اینکه بتواند بر مردم آسان حکومت کند و آنچه را که میخواهد، در میان مردم بهجا بیاورد، نیروی مقاومتی در میان مسلمانها جلوی او را نگیرد و مانع کار او نشود، اراده و اختیار را که از اصول اسلامی است، از مردم بگیرد...عقیدۀ به جبر را و اینکه مردم مختار نیستند را ـ هرچه خدا بخواهد، همان واقع خواهد شد، بدون اینکه ارادۀ انسانها در آن تأثیری بگذارد ـ ترویج میکرد. 51/11/231
عمدۀ مسائل امامت که شما میبینید در فرهنگ غیر شیعی دچار یک غربت و بیتوجهی است، ناشی از همین دستکاریهاست. یا بسیاری از مسائل مربوط به تفسیر قرآن و آیات الهی در آن روزگار، مشمول همین دستکاریها شده. و علت اینکه ائمه علیهمالسلام نسبت به بعضی از علمای نزدیک به دستگاه خلافت حساسیت نشان میدادند، مثل محمدبنشهاب زُهری که امام سجاد علیهالسلام آن نامۀ توبیخآمیز را برای او نوشتند ـ و حقیقتاً عبرتی است برای همه ـ یا آن بیان امام باقر به یکی از بزرگان علمای زمان خودشان که فرمودند: «یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[2]، با این تعبیر با او صحبت کردند، و مجادلات و مباحثات ائمه با بعضی از بزرگان و نامآوران فقه و حدیث در زمان خودشان، ناشی از همین موضعگیری آنها بود.
اینها دستگاه فکری و فرهنگی خلافت را اداره میکردند، شعرا هم البته کمکشان میکردند. (67/8/8) علما و فقها و شاعران زمان، سررشتهداران فکر و فرهنگ جامعۀ اسلامی آن روز [بودند]، (51/11/25) و لذا ائمه به شعرا هم در موارد زیادی سیل ملامت را سرازیر میکردند، که این را هم شما در شرح احوال ائمه علیهمالسلام زیاد میتوانید پیدا کنید، که مثلاً امام به کُثیّر که یکی از بزرگان شعرای زمان عبدالملک بود، چه فرمودند و به بعضی از شعرای دیگر چه گفتند، به فرزدق چه گفتند. این نشاندهندۀ این است که یک جریان فکری و فرهنگیِ بسیار پرکار و پرتلاشی ازطرف دستگاه خلافت، تغذیه میشد، و دستاندرکار این بود که اسلام را، به شکلی آرایش بدهد و سازمان بدهد و معرفی کند که با خلافت دستگاه بنیامیه و بنیعباس سازگار باشد...این حدیثی که از قول امیرالمؤمنین نقل شده که «لُبِسَ الاِسلامُ لُبسَ الفَروِ مَقلوباً»[3]، این تحقیقاً در دوران زندگی ائمه در جامعۀ اسلامی مصداق داشت. [حضرت] خبر داده بود که یک روزی جامۀ اسلام را میپوشند، اما مثل پوشیدن یک پوستین بهصورت پشتورُو؛ این را میپوشند اما درست مثلاینکه یک نفری پوستین را پشتورُو پوشیده باشد. خب پوستین پشتورُو همان پوستین است، اما وقتی انسان پوستین را درست پوشید، هم گرمکننده است، هم ظاهرش زیباست و هم یک لباس درست است، هیچ ترسآور هم نیست. اما وقتی همین پوستین را بهصورت پشتورُو تن کردید، آن گرمشدن را ندارد، آن نرمی و راحتی را ندارد و از اینطرف هم پوشنده بهشکل یک حیوانی، یک هیولایی جلوه میکند.
ببینید؛ واقعاً وقتیکه اصالتهای اسلام، احکام اسلام، معارف اسلام در یک جامعه تحریف بشود، یکچنین حالتی پیش میآید. نگاه کنید به دنیای امروز، تصدیق خواهید کرد؛ در خیلی از کشورهای اسلامی، واقعاً «لُبِسَ الاِسلامُ لُبسَ الفَروِ مَقلوباً» است. خیلی چیزها هست که برای اسلام نیست، اما در این جوامع وجود دارد؛ و خیلی چیزها هست که برای اسلام است، اما در این جوامع وجود ندارد. در مجموع هم که نگاه میکنید، اگر بپرسید نامسلمانند یا نه، میبینید مسلمانند. انسان واقعاً در یک تناقضی گیر میکند، حوایج اسلام نیست، دستوپاگیری و زحمتش هست؛ زشتیِ صورت و ظاهر در آن هست، منافع و فوایدش نیست؛ آخرش هم جامعه، جامعۀ مسلمانی است. یکچنین وضعی در دوران ائمه علیهمالسلام در جامعۀ اسلامی حکومت میکرد. (67/8/8)
در اینجا یک شغل برای امامان، از امام سجاد علیهالسلام به بعد بهوجود میآید، و آن، مبارزۀ با تحریف است. امام سجاد علیهالسلام و دودمان و جانشینانش باید با تحریف مبارزه کنند؛ یعنی درست در نقطۀ مقابل حرکتی که دستگاه حاکم بهوجود آورده است، اینها یک حرکتی ایجاد کنند و یک جریان تازهای بهوجود بیاورند؛ و خلاصه برای اسلام، برای نشاندادن اسلام و معرفی طرز فکر اسلامی و ایدئولوژی اسلامی و ساختن افکاری بر مبنای اسلام، تلاش کنند. این کار اول آنهاست و این همان چیزی است که غالباً مردم از آن خبر دارند و شما این را شنیدهاید که امام سجاد علیهالسلام و مخصوصاً امام باقر و امام صادق و ائمۀ بعد علیهمالسلام، شاگردانی داشتهاند و بر مسند تدریس مینشستند و حرف میزدند و مطالبی میگفتند.
..و اما وظیفۀ دوم این بزرگواران ـ اینکه میگویم وظیفه، یعنی وظیفۀ الهیشان و عملی که میکردند و انجام میدادند، و ما از روی منابع و مدارک آن را میفهمیم ـ این بود که اینها سعی میکردند در ضمن اینکه جریان فکری اصیل اسلامی را حفظ میکنند، یک جریان سیاسی بسیار منظم و حسابشدهای را هم تعقیب کنند؛ وابستگان به طرز فکر اسلامی خود را، دور هم جمع نگه دارند و اینها را باهم ارتباط دهند، ازلحاظ فکری و روحی، اینها را تجهیز کنند و تسلیح کنند و خلاصه برای آن روزی که امام قائم علیهالسلام بناست شمشیر را به دست بگیرد و بیاید بیرون و درمقابل دستگاه قدرت حرکت کند، یک عده سرباز مسلحِ مجهزِ فداکار دورش داشته باشد. این کاری بوده است که همۀ ائمۀ هشتگانۀ بعد از امام حسین علیهالسلام تا امام یازدهم علیهالسلام این کار را داشتهاند. خلاصهاش عبارت است از تشکیل و ادارۀ یک حزب مذهبیِ سیاسیِ مخفی، و مجهزکردن فکری و روحی اینها برای اینکه در روزی که امر ما ـ به تعبیر روایات ـ ظاهر خواهد شد، یعنی ما داعیۀ خود را علنی خواهیم کرد و صفوف خود را درمقابل لشکر دشمن که قدرت حاکم است، به حرکت در خواهیم آورد، این عده مجهز و مسلح باشند و کاملاً بتوانند از عهدۀ وظیفۀ تاریخی خود برآیند و امر ائمه را پیش ببرند. اینهم یک کار دیگر ائمه علیهمالسلام بود. (51/11/23)
امام چهارم صلواتاللهعلیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسلهای متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلواتاللهعلیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید اینطور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیمالقدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر اسلامی و مجموعۀ افکار و عقاید و اصول و مقررات اسلامی را برای مردم بیان کند. یک حاکم سیاسی است، یعنی چه؟ یعنی باید زمام امور اجتماع در دست امام چهارم باشد؛ مگر اینطور نیست؟ مگر ما نمیگوییم که خلفای جور غاصب مقام ائمۀ ما بودند؟ غاصب کدام مقامشان بودند؟ غاصب علم آنها که نبودند، علم امام را که نمیشود غصب کرد، علم کسی را که نمیشود از او گرفت. غاصب تقوای ائمه که نبودند. غاصب سِمَت و منصب معنوی و روحانی آنها که نبودند؛ پس غاصب چه بودند؟ غاصب حکومت آنها بودند.
پس امام علیهالسلام علاوهبراینکه یک رهبر مسلکی است و بهاصطلاح جدید، یک ایدئولوگ محسوب میشود، یک حاکم سیاسی هم هست. منتها هم در مقام رهبریِ فکری و مسلکی، و هم در مقام رهبریِ سیاسی، او را نگذاشتهاند که آنچه باید و خدا میخواهد، انجام بدهد؛ یعنی نگذاشتهاند که آزادانه طرز فکر اسلامی را آنچنانکه او میداند و او میفهمد، به مردم دنیا، و جلوتر از همه، به مردم جامعۀ اسلامی برساند. همچنین دشمنان و غاصبان، در ناحیۀ رهبریِ سیاسی، اجازه ندادهاند که امام چهارم بر مَسند حکومت بنشیند و آنچنانیکه مروانها و عبدالملکها و سلیمانبنعبدالملکها و دیگران و دیگران، جامعۀ اسلامی را اداره کردند، امام چهارم بهتر اداره کند. همچنانیکه آنها قلمرو عالم اسلام را توسعه دادند، امام چهارم قلمرو عالم اسلام را بیش از آنها توسعه بدهد، با فکر، با روح اسلام، نه مثل آنها که فقط مرز جغرافیایی را وسیع میکردند و شمشیر را جلو میبردند و اسب و سوار را، و نه فکر را و نه روح اسلام را. نگذاشتند که امام چهارم آنچه را که خدا برای او خواسته است، آن را در دست بگیرد؛ هم فکر اسلامی را آنچنانکه باید، تبیین و تشریح کند و هم زمام امر جامعۀ اسلامی را در اختیار بگیرد. این امام چهارم. [و اما] زمانۀ امام چهارم. (52/11/30)
پاورقیها
۱.نگاه جبرگرایانۀ عبدالملک در این خطبه که پس از شکستدادن قیام توابین برای مردم شام بیان کرده، بهخوبی دیده میشود. «اما بعد، خداوند ازجمله سران عراق، سلیمانبنصُرَدِ فتنهزا و رأس گمراهی را کُشت. بدانید که سر مُسَیّببننَجَبه با شمشیرها پارهپاره شد و نیز خدا از سرانِ آنها، دو گمراهِ گمراهکننده، عبداللهبنسعد ازدی و عبداللهبنوال بکری را کُشت.» (الکامل (ابناثیر)/ ج4/ ص 186)
۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب5/ حدیث59
۳.نهجالبلاغه/ خطبۀ 108 / در این خطبه امیرالمؤمنین با لحنی عتابگونه برخی از پیامدهای حکومت بنیامیه را برای کوفیان برمیشمرند.