ترویج عقیدهٔ جبر برای گرفتن اراده و اختیار و از میان بردن مقاومت مسلمانان
ازطرفی اصول اسلام فراموش میشود، ازطرف دیگر اصول ضد اسلامی دارد تزریق میشود و توسعه پیدا میکند. عبدالملک مروان عقیدۀ به جبر را ترویج میکند و مردم را جبریمسلک بار میآورد؛ برای اینکه بتواند بر مردم آسان حکومت کند و آنچه را که میخواهد، در میان مردم بهجا بیاورد، نیروی مقاومتی در میان مسلمانها جلوی او را نگیرد و مانع کار او نشود، اراده و اختیار را که از اصول اسلامی است، از مردم بگیرد...عقیدۀ به جبر را و اینکه مردم مختار نیستند را ـ هرچه خدا بخواهد، همان واقع خواهد شد، بدون اینکه ارادۀ انسانها در آن تأثیری بگذارد ـ ترویج میکرد. 51/11/231
نادرستی خصلت طبقاتی جبری از نظر منطق اسلامی
… زمینهی تبلیغ کرده ــ چه پیغمبر ما در زندگیاش و چه پیغمبران گذشته مثل موسیٰ ــ این است که حتّی با طبقهی سران، با طبقهی مترفین،[16] با طبقهی اشراف، با طبقهی مستکبرین هم تماس میگیرد برای اینکه شاید دعوتش را در آنها رسوخ بدهد؛ با آنها هم حتّی مینشیند؛ یعنی چیزی به نام خصلت طبقاتی، آن جوری که بعضی میگویند و ذکر میکنند و گمانشان و اظهارشان این است که وابستهی به یک طبقهای امکان ندارد که تحت تأثیر شرایط آن طبقه جور دیگری فکر کند، از نظر منطق اسلامی و منطق مذاهب درست نیست؛ یعنی حتّی به موسیٰ گفته میشود که به فرعون هم برو بگو، لَعَلَّه{ یَتَذَکَّرُ اَو یَخشیّْ؛[17] یعنی فرعون هم میتواند هدف دعوت قرار بگیرد؛ از فرعون هم میتوان سربازی برای پیشبرد مکتب موسیٰ و ایدئولوژی الهی درست کرد. پس در خصوصیّاتی که از این مطالعات به دست انسان …
باور به سرشت ذاتی، مانع امید و اعتراض طبقهٔ محروم
… اعتراض کند. طبقۀ پایین در یکچنین اجتماعی که من ترسیم کردم، محال است اعتراض کند. چرا؟ برای خاطر اینکه او معتقد است وضع طبیعی اینجوریست، اصلاً ذاتاً اینجور آفریده شدهاند، قابل تغییر و دگرگونی نیست، نمیشود کاری کرد، اینجور ساخته شده؛ اینجور آفریده شده. وقتیکه انسان معتقد بود که طبیعت و فطرت و سرشت و خلقت خدایی در او، او را به یک صورت خاصی آفریده، محال است که انتظار داشته باشد که غیر آن صورت برای او امید برود، و از مزایا و حقوقی که با وضع ساختمان او و طبیعت او متناسب نیست، برخوردار باشد. میگوید من حقم است، گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه،[6] کاریش نمیشود کرد. ما را از اول سیاهجامه بافتند، ما را از اول از نوع بد رشتند، کاری دیگر نمیشود کرد. شما یک چیز سیاهی را ببرید لب جوی آبی، لب یک اقیانوسی، بنا کنید هی شستن و شستن، وقتی ذاتاً سیاه است، وقتیکه از اول، این رنگ طبیعیاش سیاه بوده، ممکن است این رنگش از بین برود؟ بلکه گرد و خاکهایش پاک خواهد شد، سیاهیاش شفافتر خواهد شد، بیشتر سیاهی میزند. …