رفتن به محتوای اصلی
بازگشت به نمایه
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۴۲. نقش امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) در مسیر زندگی انسان ۲۵۰ساله

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

امام حسن شخصیتی است که در زمان خودش، به وضعیتی دچار شد که هیچ‌یک از امامان در آن وضعیت قرار نگرفتند. خود پیغمبر با همۀ شدت‌ها و رنج‌ها، و امیرمؤمنان با همۀ دردها و غم‌ها، و ائمۀ دیگر با همۀ ستمدیدگی‌ها، هیچ‌کدام در وضعیت امام حسن قرار نگرفتند و این عظمت حسن‌بن‌علی را نشان می‌دهد. زیرا دیگر ائمۀ هُدیٰ اگر از سوی دشمن رنج می‌دیدند، از سوی دوستان، آن زخم‌ها التیام می‌یافتند. اگر دشمنی بود که آنها را می‌کوبید، دوستانی بودند که قدر آنها را می‌دانستند، اما امام حسن مجتبی این‌طور نبود. نزدیک‌ترینِ یارانِ امام حسن به او گفت: «یا مُذِلَّ المُؤمِنینَ»[1]. حجربن‌عدی یقین داشت که حسن‌بن‌علی امام است، در امامت او شکّی نداشت، اما تاکتیک او را تخطئه می‌کرد. می‌گفت این تاکتیک شما مؤمنین را به ذلت کشاند. مؤمنین چه کسانی بودند؟ مؤمنین یعنی آن خواص اصحاب امیرالمؤمنین که درمقابل حکومت شام قصد مقاومت تا آخرین قطرۀ خون را داشتند و مقاومت هم می‌کردند و به آخرین قطرۀ خون هم می‌رسیدند، یعنی همه کشته می‌شدند. و «خَلا لَکِ الجَوُّ فَبیضی وَ اصفِری»[2]، برای معاویه میدان باز می‌شد و باطل حکومت می‌کرد، بی‌آنکه حقِّ معترضی وجود داشته باشد. و امام حسن این حقیقت را می‌داند.

درحقیقت، اوضاع زندگی امام حسن مجتبی نتیجه و لازمۀ طبیعی اوضاع زندگی امیرالمؤمنین است. آن‌کسانی‌که در تاریخ نگاه کردند و خواستند نِقی به امام حسن بزنند، اگر باید نق زد، به علی بزنند. امام حسن وارث وضعیتی بود که در دوران امیرمؤمنان به‌وجود آمد. و نه امیرمؤمنان و نه امام حسن مجتبی و نه هیچ‌یک از کسانی که آن منش و آن نقشه را در تاریخ تعقیب کرده‌اند، در پیش پروردگار ذره‌ای انحطاط و کاهش در افتخارات الهی نداشته‌اند و نخواهند داشت. من لازم است در چند جملۀ مختصر، شخصیت امام مجتبی را از این بُعد و از این زاویه روشن کنم. چون در روزگار حماسه‌ها و شورها، در روزگار شهادت‌طلبی‌ها، ممکن است وضعیت امام حسن ناشناخته بماند، و اتفاقاً در همۀ روزگارهای اوج تاریخ اسلام، باید جای نقش امام حسن را خالی گذاشت، باید نگه داشت، چون آن‌چنان وضعیتی هم پیش می‌آید و انسان بزرگ، آن انسانی [است] که وقتی شرایط امام‌حسنی پیش آمد، امام‌حسنی عمل کند و اگر نکرد، حسینی و حسنی و علوی نیست.

..سیاست امام حسن مجتبی عیناً سیاست امیرالمؤمنین است، قدرتش هم قدرت علی است. امام حسن مجتبی فرزند جنگ است. خیال نکنید امام حسن مجتبی آن‌چنانی‌که در بعضی از اسطوره‌ها و افسانه‌های دروغ، به‌شکل یک آدم نازنازیِ تجملاتیِ اشرافیِ خوب‌پوشِ خوب‌بخورِ خوب‌بخواب معرفی شده، آن‌طور بوده، به‌هیچ‌وجه! مردی است که در دوران کودکی‌اش، از وقتی متولد شده تا هفت هشت‌سالگی، هیچ ماهی اتفاق نیفتاده که مرتب پدرش را پهلوی خودش ببیند، دائماً پدرش در جنگ‌ها بود. ما داخل آن خانه‌هایی که یک نفر مرد در آن خانه در دوران طاغوت مبارز بود، می‌بینیم بچه‌ها یک مقداری برجسته‌تر از بچه‌های معمولی درمی‌آیند. آن‌وقت پدر این خانه، علی است و مادر این خانه، زن همیشه‌درمحراب، زن همیشه‌در‌میدان، میدان جنگ و [میدان‌های] گونه‌گون جنگ. امام حسن در یک‌چنین خانه‌ای پرورش پیدا کرده؛ بچگی و شیرخوارگی و بزرگی. و پدربزرگش پیغمبر است. جای بازی و صحن خانه‌شان مسجد النبی است، محلی که پیغمبر هر چند روز یک‌بار، یک لشکر را به طرفی گسیل می‌کند و می‌فرستد. و پروردۀ جنگ و جهاد فی‌سبیل‌الله است. (59/5/6) در دوران جوانی، در فتوحات و غزوات بزرگی که در کشور اسلامی اتفاق افتاد [حضور داشت].[3] در تصمیم‌گیری‌ها، مخصوصاً در حول‌وحوش خلافت امیرالمؤمنین، نقش این بزرگوار یک نقش تعیین‌کننده و حساس بود. در ماجرای محاصرۀ خانۀ عثمان که امیرالمؤمنین مانع بودند از اینکه حادثۀ سوئی در آنجا پیش بیاید، امام حسن مجتبی علیه‌السلام آن کسی بود که رفت در آن حادثه، نقشی را ایفا کرد که خیلی هم مهم بود. بعد هم که امیرالمؤمنین به خلافت رسیدند، باز نقش امام حسن مجتبی علیه‌السلام در حرکت‌ها، تصمیم‌گیری‌ها، برخورد با شخصیت‌ها، نقش برجسته و فعالی بود. (65/3/4) در میدان‌های جنگ در کنار پدرش، در صفین، در جمل و در نهروان؛ امام حسن [حاضر است].

امام حسن، جنگ‌شناس و جنگ‌دان و مرد سیاست است، اما حیله‌گری، نه! مردم هم خسته‌اند، خواص عارفِ دانا هم تعدادشان کم است. فرصت تربیت‌های خصوصیِ ویژۀ علوی، آن‌چنان‌که باید پیش نیامد. آنهایی که امروز واقعاً با علی هستند، آن کسانی‌اند که در آن بیست‌وسه [دوران رسول‌الله] سال ساخته شدند، اینها را باید حفظ کرد. از هرکدام از اینها باید بمبی ساخت که بتواند کاخ ظلم و طغیان را حداقل بلرزاند، اگر نگوییم منفجر کند. خط [مقابل] هم، خط نفاق است. خط مقابل، خطی که با امام حسن می‌جنگد، خط کفر صریح نیست. خیلی آسان می‌شود درمقابل خط کفر صریح، شعار درست کرد...[اما] خط نفاق شعاربردار نیست، خیلی دشوار می‌شود در مقابلش یک شعار درست کرد تا مردم را دور آن شعار جمع کرد و طرف را کوبید. با ظرافت باید عمل کرد. معاویه هم حد نگه نمی‌دارد. لذا امام حسن نرمش قهرمانانه کرد، نرمش قهرمانانه. نرمشی که حاکی از کمال زورمندی و خونسردی و امید به آینده و تصمیم بر سازندگی آیندۀ تاریخ بود. مثل قهرمانی که بر سر زانو نشسته، محکم و استوار؛ چهارتا بچۀ پهلوان‌پنبه ـ به قول ما مشهدی‌ها ـ پُرسروصدا، پُرهیاهو، از چپ و راست می‌پرند طرفش، با مشت، با لگد، با شاخ، و خیال می‌کنند دارند این قهرمان را دفن می‌کنند اینجا و نابود می‌کنند؛ او همچنان مستقر ایستاده. اگر از دور نگاه کنی، می‌گویی رفت، نابود شد. زیرا از همه‌طرف هجوم به‌طرف اوست، هجوم‌هایی که هر چیزی هم بلند می‌کنند [به او] می‌خورد، اگر چوبی فرود می‌آورند، به او می‌خورد واقعاً، نه‌اینکه نمی‌خورد، اما شما نزدیک نیستی که ببینی این قهرمان رویین‌تنِ زورمند، در آن‌وقتی‌که لازم است، با یک شیوه، یا یک حرکت پختۀ قهرمانانه، چگونه با گوشۀ آرنج دستش، با سرانگشت پایش، با یک مشتش می‌زند در شکم یکی از این پهلوان‌دروغی‌ها و چطور آنها را پرت‌وپلا می‌کند، و می‌روند در مزبله‌دانیِ تاریخ و معلوم نمی‌شود کجا هستند! و اوست که بالاخره می‌ماند. و امام حسن ماند. کاخ‌نشینان شام مُردند و رفتند، و امام حسن توانست باطل‌بودن آن خط را روشن کند. و امام حسن توانست از تحریف قرآن جلوگیری کند. و امام حسن توانست چهرۀ منوّر امیرالمؤمنین را نه‌فقط در آفاق جامعۀ آن روز، که در تمام طول تاریخ بشریّت تا این ساعت، ثبت کند و برجسته کند. اینها کار امام حسن بود؛ از همه بالاتر، امام حسن توانست خط نفاق را افشا کند. شما منافق را چطور می‌کوبید؟ منافق می‌گوید من حقّم، درحالی‌که باطل است. منافق می‌گوید من اسلامم درحالی‌که کفر است. منافق می‌گوید من انقلابی‌ام درحالی‌که ضد انقلاب است. منافق یعنی این دیگر! هرچه شما بگویید تو ضد انقلابی، او خواهد گفت تو ضد انقلابی، هرچه شما بگویید تو باطلی، او خواهد گفت تو باطلی، پس این‌طوری نمی‌شود بر او غلبه پیدا کرد. باید یک مقدار میدان به او داد تا بر اثر میدانی که پیدا کرده، چون ذاکر نیست، چون متوجه خدا نیست، خود را گم کند. وقتی خود را گم کرد، خود را افشا می‌کند، نشان می‌دهد که باطل است.

..امام حسن با رقیبانِ کاخ‌نشینِ شامی این کار را کرد، یک‌ذره دیرتر. دیدتان را بزرگ کنید، از یک سال و دو سال و پنج سال بیایید بیرون، که امام حسن آمد بیرون. بروید در تاریخ، دنیا را با عرض و طول واقعی‌اش نگاه کنید، خواهید دید که امام حسن حکیمانه‌ترین کار ممکن را انجام داد. چه کسی باور می‌کرد که در قرآن آیه‌ای با نام خال‌المؤمنین وجود ندارد؟ اگر امام حسن افشا نمی‌کرد، چه می‌دانستیم. مگر علی‌بن‌ابی‌طالب را تا صد سال به‌عنوان یک چهرۀ ضد انقلاب معرفی نکردند که راویان و قاریان و گویندگان مذهبی و حکام، وظیفۀ خودشان می‌دانستند او را لعن کنند سر هر نماز! و مردم، مردم بی‌غرض، مردم که غرضی ندارند، مردم که با علی خصومت و پدرکشتگی ندارند، مردم هم لعن کنند، قبول کنند. مگر نتوانستند، مگر نکردند؟ گمراهی‌ای که کودکان بر آن پیر شدند و دنیا روزگارهایی بر آن گشت و توانستند. می‌توانستند قرآن را هم تغییر بدهند. می‌توانستند سنت پیغمبر را هم کلاً عوض کنند. می‌کردند، خیلی برایشان آسان بود. چند نفر راوی خوش‌نام را با پول می‌خریدند. همان‌طورکه احادیث پُرحجمی را درست کردند، صد برابر آن حدیث درست می‌کردند و همۀ احادیث درست پیغمبر را می‌شستند می‌ریختند دور. می‌کردند. چه کسی نگذاشت؟ حجربن‌عدی. چه کسی نگذاشت؟ رشید هجری. چه کسی نگذاشت؟ آن زن قهرمانی که از فلان گوشۀ مملکت آمده و در کاخ شام، رهبر این کاخ را افشا می‌کند. چه کسی نگذاشت؟ تعداد معدودی انسان ازجان‌گذشتۀ گستاخ که هم می‌فهمیدند، هم می‌گفتند. اینها نگذاشتند که قرآن عوض بشود. خود حریف نفهمید که نقش حُجرها چقدر عمیق است؛ به شوخی و به مسخره گرفتند.

یک نفر پیرزنی آمد آنجا در کاخ خلیفۀ آن روز مسلمان‌ها در شام، او را با اشعاری توصیف کرد که آن اشعار نشان می‌داد که شما دین ندارید. یک‌خُرده اوقاتشان تلخ شد. یکی گفت پیرزن است، ببخشید او را. خندیدند و یک جایزه‌ای هم از سر بی‌عاری و بی‌توجهی به او دادند و پیرزن رفت.[4] اما نفهمیدند که این در تاریخ ثبت شد. نفهمیدند که نام علی که به‌وسیلۀ عدی‌بن‌حاتم در پیشگاه معاویه زنده می‌شود و می‌گوید: «ای معاویه! من با علی وفا نکردم که او رفت و من زنده هستم»[5]، در فرهنگ جامعۀ آن روز اثر می‌گذارد و دیگر نمی‌شود آن را عوض کرد، دیگر نمی‌شود آن چهرۀ مقدس را حفظ کرد. این کارها را چه کسی کرد؟ امام حسن. حجر را چه کسی نگه داشت؟ امام حسن. عدی‌بن‌حاتم را چه کسی نگه داشت؟ امام حسن. رشید هجری را چه کسی حفظ کرد؟ امام حسن. حبیب‌بن‌مظاهر و مسلم‌بن‌عوسجه و دیگران و دیگران را که هرکدام شهیدی شدند، شمعی شدند و فضا را روشن کردند و شعله‌ها افروختند، همۀ اینها جانشان را مدیون امام حسن هستند.

..این [است] نقش امام حسن. امام حسن زمینه‌ساز عاشورا بود. امام حسن زمینه‌ساز تداوم امامت در شیعه و در خاندان پیغمبر بود. نام امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه نام بسیار عزیز و پُرعظمتی است و لازم است ما بدانیم که افشای خط نفاق در مواردی به شیوۀ امام حسن است. و مبارزه در گلوگاهش، در مواردی، زنده به شیوۀ حسنی؛ اگرچه در مواردی هم زنده به شیوۀ حسینی است. ما باید بدانیم که انقلابی‌بودن یعنی همۀ راه‌ها و شیوه‌ها را در زمان خود و در هنگامۀ خود به‌کاربستن، و نه‌فقط مشت‌ها را گره‌کردن و حسن‌بن‌علی را مذلّ‌المؤمنین دانستن. همچنانی‌که پیغمبر اسلام هم در صلح حدیبیه، وقتی با کفار قریش صلح کرد، چپ‌روها و چپ‌نماهای دستگاه پیغمبر گفتند ما امروز در پیغمبری تو شک کردیم، که تو با کفار ساختی؛ اما پیغمبر از همۀ آنها مسلمان‌تر و انقلابی‌تر و موحدتر و ضد کفرتر بود. او می‌فهمید چه دارد می‌کند. (59/5/6)

صلح امام حسن [در طول زمان بعد از خودش] آثار جرمی را که دوازده سال قبل از علی و سالیانی با علی و سالیانی پس از علی، حکومت ننگین بنی‌امیه به‌وجود آورده بودند، از بین می‌برد و هموار می‌کرد. اگر شما بدانید که عثمان و معاویه و مروان حکم و بقیۀ آل ابی‌العاص[6] و رجال و چهره‌های منحوس بنی‌امیه، با مغز مردم و فکر مردم و قرآن خدا و دین خدا و جامعۀ اسلامی چه کرده‌اند، آن‌وقت می‌فهمید که امام حسن و امام حسین، این دو برادر، در این بیست سال چه عملی انجام دادند.

معاویه شروع کرد به تخریب افکار. اسلامی که پیغمبر ازطرف خدا آورده بود، با کاخ‌نشینانی چون معاویه سر سازش نداشت، و معاویه چون می‌خواست در این دنیا زنده بماند و کاخ‌نشین باشد، مجبور بود که قرآنِ محمد را عوض کند، و عوض کرد. اسلامی که پیغمبر اسلام ازطرف خدا آورده بود، حقیقت را از آنِ دین، از آنِ تقوا، از آنِ نزدیکی به خدا، و فضیلت را از برای این ارزش‌ها معرفی می‌کرد. و معاویه هیچ‌کدام را نداشت؛ نه دین داشت، نه تقوا داشت، نه عبادت درستی می‌کرد، نه به وظایفش عمل می‌کرد، درعین‌حال می‌خواست در جامعه عزیز باشد. خب، چه‌کار بکند؟ باید دین را عوض کند، باید دین را تحریف کند. آیا دین را تحریف نکردند؟ چرا. اول‌کاری که معاویه کرد این بود، دور مردم شام یک حصار مستحکمی کشید که در این محوطه‌ای که او مرکز حکومت خود قرار داده است، احدی از حقایق اسلام یک کلمه نداند. و نمی‌دانستند؛ نه‌فقط در زمان معاویه نمی‌دانستند، تا هشتاد سال بعد از معاویه هم مردم شام، یک کلمۀ معمولی از اوّلیات دین را نمی‌دانستند.

وقتی‌که بنی‌عباس آمدند بنی‌امیه را قلع‌و‌قمع کردند ـ که حدود هشتاد سال بعد از معاویه است ـ و شام را فتح کردند، بسیاری از بزرگان شام آمدند پیش ابوالعباس سفاح و داوودبن‌علی و دیگرِ رجال بنی‌عباس ـ که بنی‌عباس اولاد عباسند، پسرعموهای نزدیک پیغمبرند، خویشاوند نزدیک پیغمبرند ـ قسم خوردند، گفتند سوگند یاد می‌کنیم تا روزی که شماها آمدید، تا روزی که شما وارد شام نشده بودید، ما اصلاً نمی‌دانستیم که پیغمبر اسلام غیر از معاویه و بنی‌امیه، خویشاوندی دارد. یعنی بنی‌عباس را نمی‌شناختیم. علی را نمی‌شناختیم. خاندان علی را اصلاً نمی‌شناختیم. ببینید چقدر مهم است تبلیغات سوء معاویه در محیطی مثل شام؛ [که مردم] از اوّلیات اسلام چیزی نمی‌دانستند. این حدیث در پاورقی صلح امام حسن آمده.[7] سه نفر از بزرگان شام باهم صحبت می‌کردند. یکی از بزرگان شام از یکی دیگر پرسید: این محمدی که خلیفه روی منبر از او نام می‌آورد و تکریم می‌کند، کیست؟ این خدا نیست؟ این همان خدای ما نیست؟ اینها فرق بین خدا و پیغمبر را نمی‌دانند. شما امروز در عالم اسلام یک گوشه‌ای را پیدا کنید که مردم مسلمان، هرچند عقب‌افتاده، هرچه هم پشت‌کوه‌نشین ـ می‌خواهم بگویم غرابت مطلب چقدر است‌ها ـ ندانند این مطلب را که محمد کیست، الله کیست. در نیم‌قرن اول زندگی اسلام و نشر اسلام، آن‌هم در شام، همسایۀ حجاز؛ آن‌هم با یک زبان، هر دو عرب‌زبان؛ مردم این را نمی‌دانند که الله کدام است، محمد کدام است؛ مردم خبر ندارند.

یک شامی از یکی از بزرگ‌هایشان پرسید: این ابوترابی که امیر بر روی منبر او را لعنت می‌کند، کیست؟ «ابوتراب» کُنیه‌ای است که بنی‌امیه به امیرالمؤمنین دادند. نمی‌گفتند ابوالحسن، نمی‌گفتند امیرالمؤمنین، نمی‌گفتند علی، می‌گفتند ابوتراب، پدرِ خاک. یک لقب این‌طوری به امیرالمؤمنین داده [بودند]. آن‌یکی در جواب گفت: والله من هم نمی‌دانم کیست، گمان می‌کنم از همین دزدهای سر گردنه‌ای [بوده] که اطراف شام روی کوه‌ها هستند.

[یا این] داستان را که خیلی معروف است، همه لابد شنیده‌اید، که وقتی امیرالمؤمنین در محراب عبادت به قتل رسید، شامی‌ها تعجب کردند که علی مگر محراب عبادت می‌رفت؟ او در محراب چه‌کار می‌کرد، او که اهل نماز نبود!

درست توجه کنید! تبلیغات این‌طور بر روی فکرها و مغزها کار می‌کند و این یکی از شیوه‌های بسیار مزوّرانۀ دشمنان دین است که چهره‌هایی که می‌توانند دین اصیل و واقعی را به مردم تحویل بدهند، در نظر مردم زشت و خراب می‌کنند. آن زبان‌هایی را که می‌توانند حقایق را به مردم برسانند، می‌بندند، و نمی‌گذارند که حقایق به گوش مردم برسد. شخصیت‌های عالی‌قدر را بدنام می‌کنند، نمی‌گذارند که مردم به این شخصیت‌ها نزدیک بشوند.

علی کیست؟ علی آن کسی است که قرآن مجسم، خودِ اوست؛ اصلاً اسلامِ مجسم، اوست. معلوم است که اگر مردم شام علی را می‌شناختند، با سخنان او و با حرف‌های او و با تعلیمات و آموزش‌های او آشنا می‌شدند، دیگر معاویه و امثال معاویه را به امارت و حکومت و بزرگ‌تری قبول نمی‌کردند، پس نباید بشناسند او را. و در این زمینه بنا کردند کارکردن.

معاویه دو جور کار کرد؛ یکی اعمال قدرت سیاسی، و یکی اعمال قدرت فکری و فرهنگی. یک عده مردمان مزدوری که به نام دین، در میان اجتماع، دارای حرمت و شرف بودند، مثل ابوهریره‌ها، مثل کعب‌الاحبارها و امثال اینها را مزدور و اجیر خود کرد؛ به اینها پول دادند، به اینها حرمت و ارزش اجتماعی دادند، به خودشان نزدیکشان کردند، خط اینها را خواندند، آنها را مُفتی[8] و رهبر مذهبی مردم معرفی کردند. در مقابل از آنها چه خواستند؟ یک چیز خیلی کوچک! از آنها خواستند که آیات قرآن و سخنان پروردگار را برای مردم، عوضی معنا کنند؛ خیلی ساده. کار دیگر اینکه، از آنها خواستند از قول پیغمبر احادیث دروغ به نفع معاویه و به زیان علی جعل کنند؛ خیلی کار مختصر و بی‌ارزشی! درمقابل این کار کوچک که یک نیشِ قلم علاجش را می‌کند، یک تکان‌خوردن زبان و گردش زبان در کام می‌تواند این را برآورده کند، پول‌ها دادند، قصرها دادند، باغ‌ها دادند، مقام‌ها دادند، آقایشان کردند، الی غیره. کعب‌الاحبار یهودی، آن یهودی‌زادۀ دشمن اسلام، آمد مسلمان شد در زمان عمر، برای اینکه ریشۀ اسلام را خشک کند. دستیارانش از قبیل ابوهریره و دیگران، کردند آنچه که کردند.

..معاویه در ظرف سالیان درازِ حکومت، بزرگ‌ترین فروغی را که ممکن است بر مغز و فکر و دل مردم پرتویی بیفکند و مردم را روشن کند، آنها را با قرآن و اسلام آشنا کند، جامعۀ اسلامی را به حقایق و معارف دین نزدیک کند؛ یعنی علی‌بن‌ابی‌طالب و خاندانش، این بزرگ‌ترین فروغ را، از مردم گرفت، مردم را محروم کرد. و این کار خیلی معمول بوده در طول زمان، برای سیاستمداران عالم. غالباً امکانات و شرایط را از آن‌کسانی‌که می‌توانند مردم را آگاه کنند، آنهایی که می‌توانند مردم را به‌طرف صحیحی حرکت بدهند، می‌گرفتند، یا حداقل اینها را در نظر مردم منفور و بدنام می‌کردند، چهرۀ اینها را خراب می‌کردند؛ طوری که مردم طرف اینها نروند، نزدیک اینها نشوند.

خب، شما فکر می‌کنید اگر معاویه با این‌همه قدرت، با این‌همه پول، با این بخشش بی‌حساب ـ طه حسین، نویسندۀ مصری، می‌گوید معاویه آدم سخیّ‌ای نبود، اما خیلی بذل و بخشش می‌کرد؛ سخاوتمند نبود، اما هرچه دلت بخواهد پول می‌داد برای اهداف خودش ـ یک‌چنین آدمی با این‌همه پول و بیت‌المال مسلمان‌ها در اختیار، مزدورانِ نوکرمآبِ چشم‌وگوش‌بسته در دست، ملت چشم‌وگوش‌بسته در اختیار، هر کاری که بخواهد با مغز و فکر اینها می‌تواند بکند و می‌کند؛ اگر درمقابل این، یک قدرتی مثل قدرت امام حسن و قدرت امام حسین وجود نمی‌داشت که یک‌مشت مسلمان واقعی را بسازد؛ زیربنای فکری اینها را قرص و محکم شالوده‌ریزی کند؛ جمعیت شیعه را به‌وجود بیاورد و بیندازد به جان حکومت ننگین بنی‌امیه؛ شما خیال می‌کنید کار اسلام به کجا می‌رسید؟ این است که نقش تاریخی امام حسن روشن می‌شود.

امام حسن احساس می‌کند، اکنون که نمی‌شود با معاویه جنگید و با جنگ رویاروی او را مغلوب کرد؛ اکنون که مردم عادت به عافیت‌طلبی کرده‌اند و حاضر نیستند در میدان جنگ حاضر بشوند؛ حالا که نفْس مردم آنها را زبون و اسیر و مغلوب کرده است؛ باید مردم را تقویت کرد، باید یک عدۀ نیرومند و غالبِ بر نفْس و کسانی که توانسته باشند نفْس خود را شکست بدهند و بر نفْس خود غلبه پیدا کنند، تربیت کرد و ساخت و آنها را مثل گلوله‌ای به‌طرف سینۀ معاویه‌ها و دیگر چهره‌های ننگین پرتاب کرد، و آنها را ساقط کرد. این را امام حسن احساس کرد؛ لذا بود که جنگ را ختم کرد، آتش‌بس را کرد. البته در همین کار هم هزاران شیوۀ مدبرانه به‌کار برد و ماجرا را کاملاً به سود حقیقت، یعنی به سود جبهۀ حقِ خود تمام کرد، 1352/1 و وضع جنگ را به سود [جبهۀ] خود تغییر داد؛ یعنی چهرۀ دوستان خود را [پوشاند]. شمشیرها را از دست آنها نگرفت ـ اشتباه نکنید ـ تصمیم‌های آنها را متزلزل نکرد، [بلکه] میدانشان را عوض کرد. به آنها تفهیم کرد که با معاویه در میدان بارز و آشکار نمی‌شود جنگید؛ بروید پشت پرده. و این دستوری بود که پدر بزرگوارش امیرالمؤمنین به او و دیگر یاران باوفا و صدیق و نزدیک خود چند سال قبل داده بود.

بنده سابقاً تصورم این بود که ابتکار حزبی‌کردن و تشکیلاتی‌کردن تشیّع برای امام حسن علیه‌السلام است و از طه حسین هم یک مؤیدی برایش داشتم. (51/11/22)

طه حسین، مورخ هوشیار معاصر عرب، معتقد شده است که نخستین سنگ بنای تشکیلات سیاسی شیعه در همان روز و در همان مجلسی نهاده شد که دو چهرۀ معروف شیعی، [پس از ماجرای صلح]، با امام حسن دیدار و مذاکره کردند. پیشوای صادق/ ص99 [اما] باید قبول کرد که اگر هم به‌راستی نخستین اقدام برای ایجاد تشکیلات شیعی در این دیدار انجام گرفته، طرح و زمینۀ آن از مدت‌ها پیش از آن، در سخنی از امام علی‌بن‌ابی‌طالب خطاب به یاران نزدیکش پیش‌بینی و پیشگویی شده است.

..«آنگاه که مرا از دست داده باشید، بسا چیزها خواهید دید که تمنای مرگ کنید؛ بی‌عدالتی، دشمنی، انحصارطلبی، سبک‌شمردن حق خدا و بیمناکی بر جان. هنگامی‌که چنین شود، باید خویشتن را به‌طورِ جمعی، به‌وسیلۀ پیوندی خدایی محافظت کنید و به پراکندگی دچار نشوید. مقاومت و نماز ـ یاد خدا ـ و تقیّه ـ پنهان‌کاری ـ را پیشه سازید و بدانید که خداوند هر لحظه به رنگی درآمدن را از بندگانش مبغوض[9] می‌دارد. از حق و اهل حق مگذرید؛ زیرا هرآن‌کس که دیگری را به‌جای ما انتخاب کند، دنیا را از دست خواهد داد و گنهکار از این جهان رخت بر خواهد بست.» 1پیشوای صادق/

علی علیه‌السلام در یک جمله‌ای به یاران نزدیکش، به خوبانی که اطرافش را گرفته بودند، دستور داد؛ در یک جملۀ کوتاه و موجز و معناداری گفت بعد از آنکه من بروم، وقتی‌که وضع چنین بشود و آن طاغوت بر شما تسلط بیابد، شما بایستی که این‌طوری عمل کنید: با کتمان و در خفا. و با تعبیر ائمۀ بعد و همان امام بزرگوار، با تقیّه!

..امام حسن علیه‌السلام این کار را کرد. صحنۀ مبارزه را عوض کرد. شمشیرها را تیزتر کرد. دل‌ها را مالامال از خصومت و کینۀ با ضد انقلاب کرد، یعنی با معاویه؛ نه با شخص معاویه، که با راه معاویه؛ و نه با شام، که با هر سرزمینی که در آن خدا عبادت نشود؛ و نه با شرک جلی، که با شرک خفی. یعنی آن سَمی که در ظاهری بسیار فریبنده و زیبا و شیرین و خوش‌طعم در حلق انسان‌ها افکنده می‌شود؛ مبارزۀ با این.

وقتی‌که رجال رفتند خدمت امام حسن علیه‌السلام و او را در مدینه دیدند و به او پیشنهاد کردند که ای فرزند پیغمبر! به کوفه بیا تا ما حاکم کوفه را ترور کنیم یا از شهر بیرون کنیم، و تو ناگهان وارد بشوی و حکومت را در دست بگیری؛ امام حسنِ تجربه‌کرده، به مصداق «لا یُلدَغُ المُؤمِنُ مِن جُحرٍ مَرَّتَینِ»[11] مؤمن راه یک‌باررفته را بار دیگر نمی‌رود، وقتی‌که راه را نافرجام دید، گفت نه، دیگر در این میدان نباید ظاهر بشوید. (51/11/22)

خب، بنا نیست امام حسن به همۀ مردم بگوید که آقا، منظور ما این است که علیه معاویه، یک مبارزۀ مخفی شروع کنیم. گفت:

بر آن رأی و دانش بباید گریست[12] که غیر تو داند که رأی تو چیست

نمی‌تواند بگوید. اما برادرش امام حسین صلوات‌الله‌علیه می‌فهمد، [چون] حجت خداست. آمدند کوفی‌ها پیش امام حسین، عرض کردند که یابن رسول‌الله، یابن امیرالمؤمنین! برادرتان حاضر نیست بیاید، [شما] بیایید برگردیم کوفه و از نو جنگ را شروع کنیم...این جملۀ امام حسین است؛ فرمود: «لَقَد صَدَقَ اَبو مُحَمَّدٍ»[13] حضرت ابی‌محمد ـ که کنیۀ امام حسن مجتبی صلوات‌الله‌علیه ابومحمد است ـ درست فرمودند. «فَلیَکُن کُلُّ واحِدٍ مِنکُم حِلساً مِن اَحلاسِ بُیوتِهِ» بروید خانه‌هایتان، نگذارید دشمن شما را بشناسد. نگذارید دشمن بر شما دست بیابد. خودتان را خوب بسازید. آن‌وقتی‌که دشمن دیگر نمی‌تواند با یک دست و دو دست شما را بگیرد و میان دو سنگ آسیا خرد کند، آن‌وقت بیایید بیرون. (52/11/13) یعنی به خود برگردید، اول خویشتن‌سازی کنید و بعد جمع‌سازی کنید. اول خودتان را نیرومند کنید، پیراهنی از فکر اصیل اسلامی و زرهی از قرآن واقعی و راستین بر تن بپوشید، بعد بروید به میدان [مبارزه] با دشمن قرآن. اما قبل از آنکه درمقابل او ظاهر بشوید، قبل از آنکه او بداند شما هستید، ضربه را به او وارد کنید. و شیعه گوش کرد و فهمید.

..بعد از اینکه امام حسن این دستور را داد، این فرمان داده شد، در مرکز که کوفه است، در مرکز دیگر که مدینه است، و در اطراف و اکناف اقطار اسلامی که این دو مرکز شعبه‌هایی دارند، تشکیلات تشیّع به‌وجود آمد. (51/11/22) تا گفتیم حزب سیاسی تشیّع، فوراً به ذهن نیاید؛ پس اینکه می‌گویند شیعه یک حزب سیاسی بوده، یعنی ریشۀ مذهبی ندارد، درست است. نه! سیاسی در اسلام یعنی چه؟ سیاست در اسلام در متن دین است. مسائلی که مربوط به حکومت و پیشوایی امت و شکل جامعه و ادارۀ امت است، اینها در متن دین واردند؛ مسائل سیاسی یعنی همان مسائل مذهبیِ درجۀ اول. پس حزب سیاسی شیعه یعنی حزبی که فعالیت سیاسی دارد با مرام خاصی از اسلام، یعنی دریافت خاصی از اسلام؛ یک درک خاصی از اسلام دارد که این درک را از پیغمبر، به‌واسطۀ علی گرفته است؛ یک دریافت و تلقی خاصی از مسائل اسلامی دارد. (51/1/25) البته این را لازم است توضیح دهم. وقتی ما می‌گوییم حزب تشیّع، فوراً یک تشکیلاتِ مجهزِ منظمِ مدرنِ قرن‌بیستمی به نظر نیاید، که شما خیال کنید یک کادر رهبری هست و جمعیتی ذیل آن؛ یک تشکیلاتی هست به صورتی که امروز در قرن بیستم اگر کسی بخواهد حزبی درست کند، [ایجاد می‌کند]؛ این به نظر نیاید، لزومی ندارد این‌طوری باشد.

تشکیلات شیعه که ما می‌گوییم، یعنی رهبری معیّن و مشخصِ در رأس به نام امام، یک عده خواصی که سخن او را خوب می‌فهمند و عمل می‌کنند، و یک تودۀ شیعه که گوش‌به‌فرمان امامند و آنچه او گفت، انجام می‌دهند. و اما لزومی ندارد که لحظه‌به‌لحظه از امام برای آن خواص نامه‌ای بیاید، دستوری بیاید، در هر جزئیات کارشان به آنها فرمان بدهد؛ نه. مَمشیٰ دستشان است، خط‌مشی را فهمیده‌اند و می‌دانند باید چگونه [عمل کنند]. (51/11/22)

عده‌ای که معترض بودند، از امام سؤال می‌کردند که چرا صلح کردی؟ امام به‌طور سربسته پاسخ می‌گفت؛ چون یک‌چنین مسئله‌ای را خیلی روشن است که نمی‌شود [واضح] گفت. امام چه بگوید؟ بگوید من صلح کردم که یک حزب سیاسی مخفی تشکیل بدهم و با معاویه بجنگم! این مثل این است که بالای سردرِ مرکز حزب، یک تابلوی بزرگ بزنند، که حزب مخفیِ فلان! بنا نیست که امام به همه بگوید که ما حزب مخفی تشکیل دادیم. امام به اشاره می‌گوید که «عِلَّةُ مُصالَحَتی لِمُعاوِیَةَ عِلَّةُ مُصالَحَةِ جَدّی رَسولِ اللهِ لِبَنی‌ضَمرَةَ»[14] همان علتی که موجب شد پیغمبر با کفار قریش و کفار مکه در سال ششم از هجرت، عقد صلح ـ با همین کلمۀ صلح ـ ببندد و با آنها مصالحه کند، موجب شد که من عین همان قرارداد را با معاویه ببندم.

پیغمبر در حدیبیه چه کرده؟ پیغمبر در حدیبیه کاری کرده است که خدا در قرآن دربارۀ آن کار می‌گوید: «اِنّا فَتَحنا لَكَ فَتحًا مُّبینًا»[15]. پیغمبر قرارداد بست با کفار قریش؛ یک قراردادی که مسلمان‌های حاضر در مجلس، آن‌چنان برآشفتند از این مسئله که صریحاً به پیغمبر اعتراض کردند؛ بعضی ـ به اعتراف خودشان ـ در دینشان شک کردند...پیغمبر چه بگوید در جواب این اعتراض‌کننده‌ها؟ یک‌طوری باید اینها را قانع کند. می‌فرمود که این امر است. آن‌وقت تاریخ می‌نویسد که در طول دو سالی که میان صلح حدیبیه در سال ششم، و فتح مکه در سال هشتم واقع شد، عدۀ مسلمان‌ها برابر بود با دو برابر تمام مسلمان‌هایی که از اول بعثت تا آن روز مسلمان شده بودند؛ در ظرف دو سال، به برکت صلح که یک صلح بسیار پُرمنفعتی [بود]...امام حسن می‌گوید علت صلح من هم با معاویه این است. (51/1/25)

در مدت نُه سال و خرده‌ای که [بعد از صلح]، امام حسن زنده بود، شیعه خودش را ساخت...باری؛ امام حسن شروع کرد و جالب شروع کرد و افراد را ساخت. همان کسانی که در جبهه‌بندیِ میانِ امام مجتبی و معاویه، تاب نیاورده بودند و نتوانسته بودند یک جمعیت پرشورِ قابل اطمینانی را برای امام حسن درست کنند، این‌قدر فرق کردند که ده سال بعد، دوازده سال بعد، تک‌تک درمقابل معاویه بلند شدند. ماجرای حجربن‌عدی و یاران حجربن‌عدی را می‌دانید ـ که حجربن‌عدی یک نفر نبود و تنها نمرد و تنها بلند نشد، عده‌ای بودند ـ و رشید هجری و عمروبن‌حَمِق و زن عمروبن‌حمق را و بسیاری دیگر را که در کوه‌ها و بر سر قله‌ها و در غارها و در راه‌ها و در زندان‌ها جنگیدند و به دست دژخیمان معاویه کشته شدند. اینها همه فرآورده‌های کارخانۀ انسان‌سازی امام حسن هستند. نفر آخرشان کیست؟ می‌شناسید نفر آخر را؟ آخرین نفری که امام حسن مثل گلوله‌ای منفجر کرد و از آن ترکش[16] الهی، تیری بیرون انداخت و به سینۀ دشمن زد، می‌شناسید؟

نفر آخر، برادرش حسین‌بن‌علی است؛ یعنی قهرمان کربلا. شیخ آل‌یاسین یا سید شرف‌الدین در مقدمۀ این کتاب می‌گوید که امام حسن مثل آن سرداری که سربازان خود را یکی‌یکی فرامی‌خوانَد و مسئولیت هرکدام را به آنها محوّل می‌کند، دانه‌دانه مسئولیت‌ها را به زبان بی‌زبانی، با زبان قرآن و با زبان تاریخ به یارانش حالی کرد. و در آخر حسین‌بن‌علی را مورد اشاره قرار داد و گفت: «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ»[17] مسئولیت تو از همه سنگین‌تر است و کار بزرگ و کار آخر را تو باید انجام بدهی؛ و حسین انجام داد. اینجاست که به نظر سید شرف‌الدین، قهرمان اول کربلا امام مجتبی است و قهرمان دوم امام حسین‌بن‌علی است.[18] او بود که صحنۀ کربلا را درست کرد. (51/11/22)

ده سال امام حسن مجتبی تلاش کرد و کار کرد و زمینه‌های زیادی آماده شد؛ تا امام حسن علیه‌السلام مسموم [و شهید] شد. بعد نوبت به امام حسین رسید. باز امام حسین هم همان راه امام حسن را ادامه داد. (63/7/20)

[یعنی] افرادِ قابل را تحت تربیت و تعلیم خود گرفتن و از آنها گلوله‌های داغِ جوشانی ساختن، از مردمِ معمولی، کسانی مثل حبیب‌بن‌مظاهر و مسلم‌بن‌عوسجه و دیگران را درست‌کردن؛ بعد از آنکه دیدند امکانات فراهم است و زمینۀ تبلیغاتی درست عمل کرده و کار شده، ناگهان قیام کنند و علیه وضع موجود دست به شمشیر ببرند. (52/11/14)

من می‌گویم حسین‌بن‌علی از زمان معاویه در فکر کار کربلا بود. از همان‌وقت..حسین‌بن‌علی مشغول تهیۀ مقدمات بود برای ایجاد یک قیامی، برای ایجاد یک انقلابی، برای تشکیل حکومت حَقّۀ اسلامی و علوی، به جوی برگرداندن آبِ ازجوی‌رفتۀ اسلام و قرآن، از همان روز به فکر بود.

در زمان معاویة‌بن‌ابوسفیان، مروان حکم که استاندار مدینه است، برداشت یک نامه نوشت به معاویه. «اَنَّ مَروانَ‌بنَ‌الحَکَمِ کَتَبَ اِلَی مُعاوِیَةَ وَ هُوَ‌عامِلُهُ عَلَی المَدینَةِ»[19] خیلی خلاصه و مختصر. «اَمّا بَعدُ فَاِنَّ عَمرَوبنَ‌عُثمانَ ذَکَرَ اَنَّ رِجالًا مِن اَهلِ العِراقِ وَ وُجُوهَ اَهلِ الحِجازِ یَختَلِفونَ اِلَی الحُسَینِ‌بنِ‌عَلیٍّ» مروان می‌نویسد که این [فرد] ـ جاسوس و گزارشگر را هم معرفی می‌کند؛ پیداست که این جاسوس از شخصیت‌های معروف است؛ عمرو فرزند عثمان؛ ممکن است فرزند همین عثمان خلیفۀ سوم باشد؛ که شغل آقازادۀ ایشان در مدینه به‌دست می‌آید که ناظر و جاسوس و مأمور پلیس کارهای حسین‌بن‌علی است ـ به من گزارش داده: «اَنَّ رِجالاً مِن اَهلِ العِراقِ» که مردانی از اهل عراق و بزرگانی از اهل حجاز، نزد حسین‌بن‌علی رفت‌و‌آمد می‌کنند؛ حساب کار خود را داشته باش. حسین‌بن‌علی اینجا نشسته و بزرگان و سران مسلمان دارند با او رفت‌و‌آمد می‌کنند. «وَ ذَکَرَ اَنَّهُ لا یَأمَنُ وُثوبَهُ» در گزارش عمروبن‌عثمان این جمله هم هست که کار حسین اعتباری ندارد و ممکن است ناگهان قیام و حرکت کند؛ این جاسوس این‌طور استدلال کرده. خود مروان دنبالۀ گزارش این جاسوس و پلیس مخفی، این‌طور می‌نویسد و می‌گوید: «وَ قَد بَحَثتُ عَن ذَلِکَ» وقتی گزارش این مرد رسید، من اطرافش مراقبت کردم و کاوش کردم و تحقیق کردم؛ کسانی را فرستادم و گماشتم تا بروند ببینند که آیا درست فهمیده یا نه. «فَبَلَغَنی» این‌طور برایم مسلّم شد و خبر رسید. «اَنَّهُ لا یُریدُ الخِلافَ یَومَهُ هَذا [وَ لَستُ آمَنُ اَنْ يَكونَ هَذا اَيضاً لِما بَعدَهُ]» فهمیدم که به همین زودی در همین نزدیکی‌ها حسین‌بن‌علی سر بلند خواهد کرد. «فَاکتُبْ اِلَیَّ بِرَأیِکَ» هرچه نظرت هست بنویس. این نامۀ مروان است.

آن‌وقت آقای محمدمهدی شمس‌الدین[20] مؤلف کتاب ثورة‌الحسین ـ نویسندۀ عربی که کتابش هم کتاب بسیار خوبی است ـ می‌گوید فکر می‌کنید این نامه را مروان بیخودی نوشت؟ چرا این نامه را به معاویه نوشت؟ چرا این گزارش را داد؟ ممکن است بگویید دلش می‌خواست که ازطرف معاویه به او دستور بدهند تا حسین را بکشد. آیا کشتن حسین برای یک استاندار، بی‌دردسر تمام می‌شود؟ یک استاندار مایل است که در منطقۀ حکومت و استانداری او آسایش و آرامش باشد و هرکس هر کاری می‌کند، مردم آرام باشند و برای او دردسری درست نشود تا او هم به عیّاشی و کیّافی[21] و کار خودش برسد.

مروان مایل بود که هیچ سروصدایی بلند نشود که او مشغول زندگی خودش باشد؛ [اما] او برمی‌دارد و می‌نویسد که اینجا حسین‌بن‌علی یک کارهایی دارد می‌کند. که به خودش مأموریت بدهند که او را بکشد؟ و دردسرهای عظیمی برای خودش درست کند؟ هرگز این‌چنین نیست؛ جز این نبود که مروان می‌دید ماجراهای نهانی را، مروان می‌فهمید آنچه حسین‌بن‌علی درصدد آن است. جاسوس‌ها درست گزارش داده بودند و او از این می‌ترسید که حسین قیام کند و اول‌کسی که لبۀ تیز شمشیر حسین، او را فر‌اگیرد، خود مروان و قصر استانداری مروان [باشد]؛ لذا به معاویه می‌نویسد که منظورت را بنویس. (52/11/12)

[پس از این گزارش] یک نامه معاویه می‌نویسد به حسین‌بن‌علی صلوات‌الله‌علیه که شنیده‌ام تو داری کارهایی می‌کنی، داری مقدماتی تمهید می‌کنی، مردم را علیه ما می‌شورانی. آقا در جواب می‌نویسند اینکه به تو خبر رسیده که می‌خواهم علیه تو قیام کنم، دروغ است، خلافِ واقع است، من این کار را نکرده‌ام. اما از اینکه [قیام] نکرده‌ام، از خدا پوزش و آمرزش می‌طلبم. یعنی چه؟ مسلّم این است که امام علیه‌السلام کار خلاف رضای خدا انجام نداده ـ از نظر ما این روشن است ـ اما این لحن و تعبیر نشان می‌دهد که این کار چقدر نزدیک بوده انجام بگیرد. (52/11/14)

هر انسانی مثل حسین که چنین کاری می‌خواهد انجام بدهد، بایستی اول زمینه را فراهم کند؛ اول باید شرایط را درست کند؛ اول بایستی در زمینۀ فکری، زمینۀ اجتماعی، زمینۀ سیاسی و موازنۀ مسائل عمومی و کلی، آنچه باید انجام شود، در نظر او تمام‌شده و حل‌شده باشد. (52/11/14)

امام حسین علیه‌السلاام روشنگری کرد، حرف زد، سخنرانی کرد، به اصحاب نزدیک توصیه کرد، جمعیت‌های شیعه را به هم وصل کرد، علما و فقها و کسانی که می‌توانستند نقشی داشته باشند را با وظایفشان آشنا کرد. (63/7/20)

امام علیه‌السلام یک سخنرانی در مِنا دارد که عده‌ای از صحابۀ پیغمبر و عده‌ای از تابعین را ـ یعنی کسانی که پیغمبر را ندیدند، اما پیغمبردیدگان را دیدند؛ مثلاً ابن‌عباس ازاین‌قبیل است. ابن‌عباس جزو تابعین محسوب می‌شود؛ یعنی در زمان پیغمبر، یک مرد حسابی و کاملی نبود؛ تابعین یعنی نسل دوم ـ جمع کرد. و سخنان مهمی دربارۀ موضوعات گوناگونی که همۀ آن مربوط به سرنوشت عالم اسلامی است با اینها در میان گذاشت. (52/11/14) ظاهراً هم متعلق به همان سال آخر یا سال دیگری است که آن‌هم در تاریخ و در کتب حدیث ثبت است. (76/9/13)

یک سخنرانی دیگر امام علیه‌السلام دارد خطاب به علما و فقها و دین‌شناسان، آن‌کسانی‌که ازلحاظ مسائل فکری و معنویِ اسلام، برخورداری‌هایی داشتند، آگاهی‌هایی داشتند، کتابی خوانده بودند، با حدیث پیغمبر رابطه‌ای داشتند، از قول پیغمبر چیزهایی شنیده بودند، اما طمع‌ها و هوس‌های زندگی، آنها را آن‌چنان به خود جذب کرده بود که حاضر نبودند به مسئولیت و تعهد عظیم خود در این زمینه عمل کنند؛ خطاب به اینهاست. خطبۀ عظیمی است. در تحف‌العقول این خطبه هست، هرکس هم نقل کرده از تحف‌العقول نقل کرده. اگرچه که ازلحاظ سند، کتاب تحف‌العقول، کتابی است که روایاتش اصلاً سند ندارد، اما غالباً قبول کرده‌اند روایات تحف‌العقول را. برای خاطر اینکه خود این بزرگوار که جمع کرده، مردِ آگاه و دانشمند بزرگی بوده؛ به‌علاوه، احادیثی که نقل کرده، غالباً مطابق با قرآن و مطابق با منطق اهل‌بیت است. این حدیث هم همین‌طور، این خطبۀ امام حسین صلوات‌الله‌علیه از این جنس است. به‌قدری متنش قرص است که من توصیه می‌کنم آقایان ترجمۀ این خطبه را ـ چند جا هم تابه‌حال ترجمه شده ـ پیدا کنید و آن‌کسانی‌که با عربی آشنا هستید، این خطبه را بخوانید که خطبۀ عجیب جالبی است. (52/11/14)

این کلام طولانی در مکه [یا مِنیٰ] صادر شده از حسین‌بن‌علی علیه‌السلام. البته در جاهایی که من دیدم، به‌طور دقیق و مسلّم ثبت نیست که مخاطبین چه کسانی بوده‌اند و کجا این صحبت انجام گرفته. آن‌طوری‌که از خود این کلام و قراین به‌دست می‌آید، مخاطبان این کلام، یک عده از برگزیدگان و زبدگان جامعه‌اند. علما، محدثین، صاحب‌نفوذها، پسران صحابه، کسانی که در بین مردم از احترام خاصی برخوردار بودند، مخاطبْ اینهایند و محل صحبت هم مکه است یا بیرون مکه در یک نقطه‌ای، حضرت جمع کردند اینها را و برایشان صحبت کردند.

در این صحبت حسین‌بن‌علی علیه‌السلام به‌صورت بسیار صریح و تندی با اینها حرف می‌زنند و خلاصۀ سخن امام حسین به اینها این است که مایۀ بدبختی این مردم شمایید! شما هستید که آگاه بودید، می‌توانستید مردم را آگاه کنید. شما بودید که بانفوذ بودید، می‌توانستید در بین مردم یک حرکت ایجاد کنید. شما بودید که موجّه بودید و می‌توانستید نگذارید که دستگاه جبار و ظالم از وجهۀ شما استفاده کند. شما بودید که می‌توانستید بایستید، قیام کنید و از حق ضعفا و مستضعفین و محرومین دفاع کنید و نکردید و [مقصّرِ] آنچه که دارد می‌گذرد در دنیای اسلام شمایید.

..از جملۀ جملاتی که در این خطاب عظیم هست و در کتاب شریف تحف‌العقول نقل شده، این است: «فَاَمّا حَقَّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعتمُ وَ اَمّا حَقَّکُم بِزَعمِکُم فَطَلَبتمُ»[22] شماها حق ضعفا را و تودۀ مردم را ضایع کردید؛ اما آن چیزی را که حق خودتان می‌دانستید، مطالبه کردید. دنبال مقام خودتان، دنبال حقوق خودتان، دنبال امتیازات و مزایای خودتان دویدید، رفتید این را دیدید، آن را دیدید، تواضع کردید، کوچکی کردید تا خودتان را به آن چیزی که فکر می‌کردید حق شماست برسانید؛ اما از مردم غافل شدید، حق مردم را رها کردید. مردم مستضعف و فقیر و محروم و مظلوم را به حال خود رها کردید.

در یک جای دیگر از این کلام عجیب و بسیار تکان‌دهنده، امام حسین علیه‌السلام به ضعف و زبونی این زبدگان جامعه اشاره می‌کند، که شماها از هیچ‌چیز حاضر نیستید بگذرید؛ نه از جانتان، نه از مالتان، نه از وجاهت و آبرویتان. نه حاضرید یک اخم کنید، نه حاضرید یک سیلی بخورید در راه احقاق حق ضعفا، «فَلا مالاً بَذَلتُموهُ» نه مالی بذل کردید، «وَ لا نَفساً خاطَرتُمْ بِها لِلَّذی خَلَقَها» نه جانتان را به مخاطره انداختید برای خاطر خدایی که این جان را آفریده بود و به شما داده بود. «وَ لا عَشیرَةً عادَیتُموها فِ ذاتِ اللهِ» حاضر نشدید به خویشاوندان خودتان، اگر از راه خدا منحرف هستند، اخم نشان بدهید و با آنها دشمنی کنید. اشاره می‌کند امام حسین به اینکه اینها چقدر درمقابل ارزش‌های حقیقی و دین خدا بی‌تفاوتند، اما درمقابلِ مسائل شخصی خودشان متعصب. «وَ قَد تَرونَ عُهودَ اللهِ مَنقوضَةً فَلا تَفزَعونَ» می‌بینید که عهد و پیمان الهی را دارند می‌شکنند و شما سکوت می‌کنید و هیچ‌چیز نمی‌گویید و می‌ترسید از اظهارنظر. چطور عهد الهی نقض می‌شود؟ عهد الهی این‌طور نقض می‌شود که در رأس کار، جبارانی قرار داشته باشند، حق مردم را ضایع کنند، به وظایف والی و حاکم اصلاً عمل نکنند و خودشان را صاحب امتیازات بی‌شمار بدانند و مردم را بندگان و بردگان خودشان به‌حساب بیاورند، برای مردم ارزش قائل نشوند؛ عهد خدا این‌طور شکسته می‌شود. «وَ اَنتمُ لِبَعضِ ذِمَمِ آبائِکُم تَفزَعونَ» اما شماها ـ که درمقابل پیمان الهی این‌قدر بی‌تفاوت هستید ـ اگر تعصبات جاهلی خودتان و پیمان‌های آبا و اجدادی خودتان از بین برود، دادوفریاد به راه می‌اندازید.

«وَ ذِمَّةُ رَسولِ‌اللهِ مَحقورَةٌ وَ العُمیُ وَ البُکمُ وَ الزَّمنی فِی المَدائِنِ مُهمَلةٌ» عهد پیغمبر را شکستند، از بین بردند، مردمان فقیر، مردمان مستضعف، کورها و کرولال‌ها و مردمان زمین‌گیر در سرتاسر بلاد اسلامی افتاده‌اند، کسی به اینها اعتنا نمی‌کند. فقرا رها شده‌اند به حال خودشان، کسی از حق اینها دفاع نمی‌کند. شما تمام اینها را رها کردید. هیچ‌گونه اقدامی برای اینها نمی‌کنید و درمقابلِ این ظلم عظیمی که در دنیا دارد می‌گذرد، بی‌تفاوت هستید. «لا تُرحَمونَ» نه خودتان رحم می‌کنید، «وَ لا فی مَنزِلَتِکُم تَعمَلونَ» نه آن منزلت و مقامی که به شما داده شده، برطبق آن عمل می‌کنید، «وَ لا مَن عَمِلَ فیها تُعینونَ» و نه به کسانی که دارند اقدام می‌کنند، کمک می‌کنید. «وَ بِالاِدهانِ وَ المُصانَعةِ عِندَ الظَّلَمَةِ تَأمَنونَ» و با همین تملق‌گویی‌های درمقابل ستمگران و قدرت‌ها و قلدرها و گردن‌کلفت‌ها، کار را می‌گذرانید.

بعد حسین‌بن‌علی علیه‌السلام این حقیقت را بیان می‌کند که در راه رسیدن به ارزش‌های والا، در راه رسیدن به عدالت، در راه رسیدن به جامعۀ انسانی، در راه ریشه‌کن‌کردن ظلم و تجاوز، باید آزارها و سختی‌ها را تحمل کرد. ظالمین مسلّحند، ظالمین مجهّزند. با نصیحت و به زبان نرم، با ستمگران عالم نمی‌شود حرف زد. باید زحمت‌ها را تحمل کنید، شما تحمل کنید تا یک جامعه‌ای، تا یک دنیایی، تا یک عده انسان محروم و مظلومی نجات پیدا کنند، تا دنیا آباد بشود. می‌فرماید: «وَ لَو صَبرتُم عَلَی الاَذَی وَ تَحَمَّلتُمُ المَئونَةَ فی ذاتِ اللهِ کانَت اُمورُ اللهِ عَلیکُم تَرِدُ وَ عَنکُم تَصدُرُ وَ اِلَیکُم تَرجِعُ» اگر شما زحمات را تحمل می‌کردید، اگر به خودتان زحمت می‌دادید، اگر حاضر می‌شدید در راه خدا رنج و مصیبت‌ها را تحمل کنید، فداکاری کنید، از رفاه‌ها، نعمت‌های زودگذر، زندگی‌های حقیرانه و پست بگذرید، آن‌وقت کارها در دست شما قرار می‌گرفت. شما می‌شدید آن‌کسانی‌که ادارۀ امور ملت‌ها و دنیا را در دست می‌داشتید. حقیقت هم همین است...می‌فرماید: «سَلَّطَهُم عَلیَ ذَلِکَ فِرارُکُم مِنَ المَوتِ وَ اِعجابُکُم بِالحَیاةِ الَّتی هِیَ مُفارِقَتُکُم» اینی‌که ستمگران بر ضعفا و ملت‌های مظلوم مسلط شدند، علتش این است که شما از مرگی که یقیناً به سراغ شما خواهد آمد، می‌گریزید. جانی که حتماً از شما جدا خواهد شد را حاضر نیستید در راه این ارزش‌های والا صرف کنید. راز ضعف ملت‌ها همین است.

..بعد که این بیانات را این‌طور تندوتیز مثل شلاقی، حسین‌بن‌علی علیه‌السلام بر سر مخاطبین خودش وارد می‌آورد، برای اینکه نشان بدهد که این حرکت یک حرکت دنیاطلبانه نیست، یک حرکت برای همین ارزش‌هاست، (65/6/21)

در پایان این صحبت رو می‌کند به آسمان و خطاب به خدای متعال می‌فرماید: «اَللَّهُمَ اِنَّکَ تَعلَمُ اَنَّهُ لَمِ یَکُن ما کانَ مِنَّا مُنافِسَةً فی سُلطانٍ» خدایا تو خودت می‌دانی که این کاری که ما شروع کردیم، این اقدامی که ما کردیم، این حرف‌هایی که ما داریم می‌زنیم، این حرکتی که ما کردیم، برای خاطر آن مقاصد و هدف‌هایی که معمولاً دنیاطلبان و جنگجویان و لشکرآرایانِ دنیا، داشتند و دارند، نیست. برای این نیست که ما برویم حکومتی به چنگ بیاوریم، قدرتی به‌دست بیاوریم. برای این فضول حطام دنیوی، چیزهای زاید زیاد نیست. همۀ چیز‌هایی که از عیش واقعی، یعنی حداقل زندگی انسان زیادتر است، به تعبیر روایات فضول‌الحطام است؛ زیادی‌های زندگی. لباس‌های فاخر، خانه‌های عالی، مرکب‌های چنانی، خوراک‌های رنگین، لذت‌ها، عیش‌ها، اینها همه فضول‌الحطام است. برای اینها نیست که ما حرکت کردیم. بلکه برای چیست این حرکت ما؟ «وَ لکِن لِنُرِیَ المَعالِمَ مِن دینِکَ» برای این است که پرچم‌های دین را به مردم نشان بدهیم. این نشانه‌های پنهان‌شدۀ دین، این اصول و ارزش‌ها و هدف‌ها و شعارهای فراموش‌شدۀ قرآن و اسلام را که در زیر غبارهای زیادی پنهان کرده‌اند، می‌خواهیم دوباره زنده کنیم، به مردم نشان بدهیم. «وَ نُظهِرَ الاِصلاحَ فی بِلادِکَ» پروردگارا، می‌خواهیم در شهرها و در سرزمین‌های تو، اصلاح کنیم. یعنی می‌خواهیم جامعۀ اسلامی را آباد کنیم. این ظلم، این اختلاف طبقاتی، این فقر شدید فقرا، این سیریِ شدید اغنیا و متمکّنین، دیگر نباشد؛ ظلم‌ها را نبیند انسان، تبعیض‌ها را نبیند، می‌خواهیم این را اصلاح بکنیم. «وَ یَأمَنَ المَظلومونَ مِن عِبادِکَ» برای این است که بندگان ستم‌کش و مظلوم تو را امنیت بدهیم، آسایش بدهیم. چراکه در آن دوران، هرکسی اندک حرکتی برخلاف میل و هوس‌رانی حکّام انجام می‌داد، مورد سخت‌ترین عقوبت‌ها قرار می‌گرفت. «وَ یُعمَلَ بِفَرائِضِکَ» [تا به فرايض و سنت‌ها و احكامت عمل شود] تا آخر. (63/7/20)

تمام راه‌هایی که می‌شود فرزند پیغمبر از آن راه‌ها استفاده کند برای حفظ میراث عظیم اسلام ـ که میراث جد او و پدر او و پیروان راستین آنهاست ـ در زندگی سیدالشهدا محسوس است؛ از تبیین و انذار، از تحرک تبلیغاتی، از بیدارکردن و حساس‌کردن وجدان‌های عناصر خاص ـ همین خواص که ما تعبیر می‌کنیم ـ اینها همه در طول زندگی سیدالشهدا هست. (90/4/13) از وقت شهادت امام حسن تا هنگام شهادت امام حسین، حدود ده سال و اندکی است، شما ببینید امام حسین علیه‌السلام در این ده سالِ قبل از عاشورا چه می‌کرد. آن عبادت و تضرع، آن توسل و اعتکاف در حرم پیغمبر، و آن ریاضت معنوی و روحانی، یک طرف قضیه است.

ازطرف دیگر، تلاش آن بزرگوار در نشر علم و معارف و مبارزه با تحریف است. تحریف در آن روز، بزرگ‌ترین بلای معنوی برای اسلام بود که مثل سیلابی از فساد و گنداب، به‌سمت اذهان جامعۀ اسلامی سرازیر شده بود. دورانی بود که به شهرهای اسلامی و کشورها و ملت‌های مسلمانِ آن روز، سفارش می‌شد بزرگ‌ترین شخصیت اسلام را لعن کنند! اگر کسی متهم می‌شد به اینکه طرف‌دار جریان امامت و ولایت امیرالمؤمنین است، تحت تعقیب قرار می‌گرفت. در چنین دورانی، این بزرگوار، مثل کوه ایستاد و مثل فولاد پرده‌های تحریف را برید.

..رشتۀ بعدی هم رشتۀ نهی‌ازمنکر و امربه‌معروف در بالاترین شکل آن است؛ که در نامۀ به معاویه در کتاب‌های تاریخ نقل شده است.[23] نقل شیعه هم نیست، اتفاقاً این نامه را مورخین سنّی نقل کرده‌اند. به گمانم شیعه نقل نکرده است؛ یعنی من برخورد نکرده‌ام؛ یا اگر هم نقل کرده‌اند، از آنها نقل کرده‌اند. (75/9/24) به هر صورت در زمان معاویه این کار امکان‌پذیر نبود؛ بعد که یزید سر کار آمد، این کار امکان‌پذیر شد...بیست سال است که این دو برادر ـ ده سال دونفری باهم، ده سال امام حسین به تنهایی ـ مشغول مقدماتند، دارند کار می‌کنند؛ چهرۀ بنی‌امیه را تا حدود زیادی برای مردم آشکار کرده‌اند. در آثار تاریخی می‌خوانیم که بعد از آنکه معاویه بر سر کار آمد، بر اثر تبلیغات منظم و صحیح امام حسن صلوات‌الله‌علیه و برادرش امام حسین، مردم ناگهان بنی‌امیه را شناختند، گفتند ای‌وای که چه فریبی خوردیم!

چرا کوفه همیشه مرکز شورش و کانون تحرک علیه دستگاه بنی‌امیه بود؟ برای خاطر اینکه بنی‌امیه را شناخته بودند؛ برای همین جهت بود که استاندارهای قسیّ‌القلب و ظالم، مثل زیادبن‌ابیه، مثل عبیدالله زیاد، بعدها مثل حجاج‌بن‌یوسف را در کوفه استاندار می‌کردند و می‌گماشتند؛ چون آنجا مرکز شورش بود، مرکز تحرک شیعی و اسلامی اصیل بود. خون حسین‌بن‌علی در کوفه می‌جوشید و خون امیرالمؤمنین موج می‌زد و فریادش در جامعۀ کوفه و نشانش بر درودیوار کوفه بود.

این آگاهی کوفه از کجا آمد؟ از تبلیغاتی که امام حسن و امام حسین در طول این بیست سالِ بعد از صلح تا سال 61 هجری، که واقعۀ عاشورا اتفاق افتاده، انجام دادند. زمینه‌ها را آماده کرده‌اند؛ شیعه را ساخته‌اند، یک عده زُبَرالحدید، پاره‌های آهن و فولاد درست کرده‌اند و آنجا گماشته‌اند؛ که با یک اشاره اینها قیام می‌کردند. (52/11/14)

در سال 60 هجری، معاویه از دنیا رفت. هنگامی‌که معاویه از دنیا رفت، آن زمینۀ لازم آماده شد. یعنی مردم آماده‌اند، ذهن‌ها تا حدود زیادی آماده است، همه‌چیز گفته شده است...به‌علاوه [یزید]، انسان شراب‌خوار، فاسق، و متجاهر به فسق، و کسی بود که در دنیای اسلام، می‌شد کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام پرچم مخالفتِ با او را بلند کند و بگوید من حاضر نیستم که با کسی مثل یزید بیعت کنم، به دلیل اینکه او شایسته نیست. و این مبدأ یک حرکتی بشود و امام حسین حرکت کند و مردم را حرکت بدهد و دنیای اسلام را زنده کند و نظام اسلامی را برگرداند و سلطنت را دوباره تبدیل به امامت الهی و اسلامی بکند؛ یک‌چنین زمینه‌ای به‌وجود آمد.

اینجا نقش حسین‌بن‌علی علیه‌السلام روشن می‌شود. البته در آن مقطع تاریخی، هرکدام از ائمۀ بزرگوار ما علیهم‌السلام جای امام حسین بودند، همین کار را انجام می‌دادند. (63/7/20) اگر آن شرایطی که در زمان حسین‌بن‌علی به‌وجود آمد، در زمان امام عسکری هم به‌وجود می‌آمد، شهید واقعه، امام عسکری بود. عقیدۀ ما این است. کسی‌که این‌طور معتقد نباشد، شیعۀ درست‌وحسابی نیست. ما، بین امام حسن و امام حسین و امام سجاد و امام علی‌النقی و امام عسکری صلوات‌الله‌علیهم هیچ فرقی قائل نیستیم. ما معتقدیم که هرکدام، آنچه عمل کرده‌اند، برطبقِ وظیفه و تکلیف الهی و اسلامی و قرآنی خود عمل کرده‌اند؛ و هرکدام دیگر جای این عامل می‌بودند، عیناً مثل او عمل می‌کردند. عقیدۀ ما این است که اگر امام حسین به‌جای امام حسن بود، حتماً صلح می‌کرد؛ اگر امام حسن در دوران امام حسین بود، حتماً شهید حادثۀ کربلا بود. (52/11/12) [منتها] این شرایط در دوران امام حسین پیش آمد و این را خدای متعال به پیغمبرش هم قبلاً خبر داده بود، پیغمبر اسلام هم گفته بود. (63/7/20)

دنبال کار امام حسن را، برادر عزیز و ارجمندش امام حسین گرفت، و آخر کار و عاقبت کار هم به واقعۀ کربلا منجر شد. و اسلام عزیز از عمل این دو برادر زنده ماند. 1352/1 آن سرچشمۀ زلال تشیّع از خانۀ امام حسن و از اصحاب امام حسن جوشید. و امام حسن ده سال بعد از حادثۀ صلح، و بعد از شهادت امام حسن در سال 49 یا 50، ده سال هم امام حسین آن راه را ادامه دادند و فکر اسلامی صحیح و فکر علوی را به تمام اقطار اسلامی گسترش دادند. (65/3/4)

«صَلیَّ اللهُ عَلَیکَ یا اَبامُحَمَّدٍ الحَسَنِ المُجتَبیَ وَ صَلیَّ اللهُ عَلَیکَ یا اَباعَبدِالل»هه درود و رحمت خدا بر شما دو برادر بزرگوار که اسلام را زنده کردید. دو بازوی نیرومندی که شترِ به‌زمین‌خوابیدۀ اسلام را بلند کردید، نهال خشکیدۀ اسلام را آبیاری کردید و بارور ساختید. 1352/1

پاورقی‌ها

  1. ۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمه و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بالامام الحسن‌بن‌علی/ باب 18/ حدیث7
  2. ۲.مصرعی از یک شعر عربی است که به‌عنوان ضرب‌المثل به کار می‌رود. قیس‌بن‌سعد بن عباده پس از بسته‌شدن پیمان صلح در برخوردی که با معاویه در مدینه داشت، خطاب به معاویه این ابیات را خوانده است: «یا لَکِ مِن قُبَّرَةٍ بِمَعمَرِ/ خَلا لَکِ الجَوُّ فَبیضی وَ اصفِری/ وَ نَقِّری ما شِئتِ اَن تُنَقِّری» که معنایش چنین است: «ای چکاوک که در مَعمَر(منزل بزرگ سرسبز) هستی/ جا برای تو خالی شد. پس تخم بگذار و بانگ برآور/ و هر اندازه که می‌خواهی منقار بر زمین بزن.» (الغدیر/ ج2/ ص 163)
  3. ۳.ابن‌خلدون در کتاب «العِبَر»، از حضور امام حسن در سپاهی که به‌سوی آفریقا حرکت کرده بود، خبر داده است. و نیز طبری در کتاب تاریخش در بیان وقایع سال 30 ق نقل می‌کند که امام حسن همراه برادرشان، همراه سپاهی راهی خراسان شده بودند. (به نقل از کتاب حیاة الامام الحسن‌بن‌علی/ ج1/ ص 201)
  4. ۴.اَرویٰ دختر حارث‌بن‌عبدالمطّلب، دخترعموی پیامبر، در ایام پیری و به هنگام خلافت معاویه در شام، به نزد او رفت. معاویه به او گفت: ای خاله خوش آمدی. اروی پاسخ داد: ای خواهرزاده چگونه‌ای؟ کفران نعمت کردی و هم‌نشین زشتی برای پسرعمویت بودی. به نامی که سزاوارت نبود خویش را موسوم ساختی. حقی را که برای تو نبود تصاحب کردی، بی‌آنکه تو و پدرت رنجی دیده باشید. به آنچه محمد آورد کفر ورزیدید. پروردگار، پدران شما را هلاک کرد و چهره‌هایتان را به خاک مالید تا آنکه حق را به صاحبش بازگرداند. کلمۀ «الله» بلندترین واژه شد و پیامبر ما بر هر ستیزنده چیره گشت، گرچه کافران را ناخوش آمد. پس از پیامبر خدا، نه جمع و انجمنی است و نه گشایشی در کار فروبسته، پایان کار ما بهشت و فرجام شما دوزخ است. (نهج‌الحق و کشف‌الصدق/ ص 312 و 313)
  5. ۵.روزی عدی‌بن‌حاتم به نزد معاویه آمد. معاویه به کنایه از عدی پرسید پسرانت کجایند؟ و او پاسخ داد هر سه در جنگ صفین پیشِ روی علی‌بن‌ابی‌طالب کشته شدند. معاویه گفت: علی با تو با انصاف عمل نکرد، پسران تو را به کشتن داد و پسران خود را نگه داشت. عدی در جوابش گفت: من با علی انصاف نورزیدم که او کشته شده و من هنوز زنده‌ام. (صلح امام حسن، پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 364)
  6. ۶.برای اطلاع بیشتر می‌توانید پی‌نوشت شمارۀ 17، «آل ابی‌العاص» را مطالعه کنید.
  7. ۷.صلح امام حسن، پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 258
  8. ۸.(ف‌ت‌و) صاحب فتوا
  9. ۹.(ب‌غ‌ض) مورد خشم قرارگرفتن
  10. ۱۰.تحف‌العقول/ باب ما روی عن امیرالمؤمنین/ آدابه لاصحابه، «قالَ اَمیرُالمُؤْمِنینَ عَلِیُّ‌بنُ‌اَبی‌طالِبٍ: لَو قَد فَقَدتُمونی لَرَاَیتُم بَعدی اَشیاءَ یَتَمَنَّی اَحَدُکُمُ المَوتَ مِمّا یَرَی مِنَ الجَورِ وَ العُدوانِ وَ الاَثَرَةِ وَ الِاستِخفافِ بِحَقِّ اللهِ وَ الخَوفِ عَلی نَفسِهِ فَاِذا کانَ ذلِکَ فَاعتَصِموا بِحَبلِ اللهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقوا وَ عَلَیکُم بِالصَّبرِ وَ الصَّلاةِ وَ التَّقِیَّةِ وَ اعلَموا اَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ یُبغِضُ مِن عِبادِهِ التَّلَوُّنَ لا تَزولوا عَنِ الحَقِّ وَ اَهلِهِ فَاِنَّ مَنِ استَبدَلَ بِنا هَلَکَ وَ فاتَتهُ الدُّنیا وَ خَرَجَ مِنها آثِماً»
  11. ۱۱.نهج‌الفصاحة/ حدیث 2552، «مؤمن از يك سوراخ دو بار گزيده نمى‌شود.»
  12. ۱۲.سکندر که با شرقیان حرب داشت / در خیمه گویند در غرب داشت چو بهمن به زاولستان خواست شد / چپ آوازه افکند و از راست شد اگر جز تو داند که عزم تو چیست / بر آن رأی و دانش بباید گریست (بوستان سعدی)
  13. ۱۳.الاخبار الطوال (احمدبن‌داود دینوری، متوفی 282 ق)/ ص 221
  14. ۱۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمه و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بالامام الحسن‌بن‌علی/ باب 18/ حدیث2
  15. ۱۵.سوره مبارکه فتح/ آیه 1، «ما تو را پیروزی بخشیدیم [چه] پیروزی درخشانی.»
  16. ۱۶.کیسه یا جعبه که در قدیم تیرهای کمان را در آن می‌گذاشتند و به خود آویزان می‌کردند، تیردان.
  17. ۱۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسین‌بن‌علی/ باب40 / حدیث 44
  18. ۱۸.صلح امام حسن، پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ ص 17
  19. ۱۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسین‌بن‌علی/ باب 27/ حدیث9
  20. ۲۰.شیخ محمدمهدی شمس‌الدین (1421-1353 ق) از علمای برجستۀ لبنانی که مدتی ریاست مجلس اعلای شیعیان لبنان را عهده‌دار بود. از ایشان دو کتاب با عنوان «ثورة الحسین، ظروفها الاجتماعیة و آثارها الانسانیة» و «ثورة الحسین فی الوجدان الشعبی»، دربارۀ قیام سیدالشهدا به یادگار مانده است.
  21. ۲۱.(ک‌ی‌ف) بسیار لذت بردن
  22. ۲۲.تحف‌العقول/ باب روی عن ابی‌عبدالله الحسین/ من کلامه فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر
  23. ۲۳.این نامه را بَلاذُری در کتاب «جمل من انساب‌الاشراف» و ابن‌کثیر در کتاب «البدایة و النهایة» آورده‌اند. برای اطلاع بیشتر می‌توانید پی‌نوشت شمارۀ 18، «نامۀ امام حسین به معاویه» را مطالعه کنید.

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط