در خلال بحثهای مربوط به امام مجتبی علیهالصلاةوالسلام اشاره کردم[1] به تفاوت میان دو نوع حکومت؛ سلطنت و خلافت. و گفتم که در ماجرای صلح امام حسن، خط حکومت اسلامی و اداره و مدیریت جامعۀ اسلامی، از امامت و خلافت تبدیل شد به سلطنت؛ که این آثارِ بسیار تعیینکنندهای را در طول تاریخ اسلام به جا گذاشت. مناسب است این بحث را یکقدری توسعه بدهیم و یک مقداری راجعبه تفاوتهای میان خط حکومت سلطنتی و خط حکومت خلافتی و امامتی صحبت کنیم.
این بحث هم، بحث مفیدی است؛ برای اینکه وقتی فهمیدیم که چه مشخصاتی مخصوص به حکومت امامتی و خلافتی [است]، آنوقت مواظب میشویم، سعی میکنیم این مشخصات را در خودمان بهوجود بیاوریم و حفظ کنیم. اخلاق حکومتی از بالا تا پایین همۀ آحاد حکومت را شامل میشود. اگر در رأس، اخلاق ویژۀ حکومت سلطنتی وجود داشت، تا پایینترین سطوح ادارۀ حکومت، آن اخلاق نشست میکند، سرایت میکند. در نظام پادشاهی و سلطنتی، هر کارمندِ دستگاه سلطنت، یک پادشاه است، یک سلطان است با همان خصوصیات، منتها سلطانهایی قدونیمقد، با قوارههای مختلف. این در کل جامعه تأثیر میگذارد، اما در دستگاه حکومت، تأثیر بارزتری میگذارد. ما توجه بکنیم که اخلاق سلطنتی و پادشاهی که ما آن را رد میکنیم، چه مواردی است؛ در خودمان نگاه کنیم، اگر از آن اخلاق چیزی هست، حتماً برطرف کنیم. اخلاقِ حکومتِ امامتی و خلافتی چیست، اگر در ما نیست، اینها را در خودمان بهوجود بیاوریم. یک ممیّزاتی دارد. برای عامۀ مردم هم این بحث میتواند بحث مفیدی باشد، تا محک دستشان بیاید. ببینند واقعاً این نظامی که حکومت میکند، در هر دورهای از دورهها، آیا این نظام، نظام حکومت الهی است، حکومت ولایتی و خلافتی است، یا حکومت سلطنتی است؟
..این دو نوع حکومت ازلحاظ هدفها باهم تفاوت دارند، ازلحاظ روشها باهم تفاوت دارند، ازلحاظ نوع کارگزاران و گزینش کارمندان و کارگزاران و مسئولان و مدیران باهم تفاوت دارند، ازلحاظ نوع رابطۀ با مردم هم باهم تفاوت دارند. (68/2/5)
امامت یعنی آن دستگاهی که عزت خدایی را برای مردم بهوجود میآورد، علم و معرفت را به مردم میدهد، رفق و مدارا را میان آنها ترویج میکند، ابهت اسلام و مسلمین را درمقابل دشمن حفظ میکند. اما سلطنت نقطۀ مقابل آن است، حکومتهای جائرانه، نقطۀ مقابل آن است. امروز [در] دنیا خیلی جاها هست که [حاکمان]، اسمشان پادشاه نیست، اما در واقع پادشاهند. اسمشان سلطان نیست، ظواهر دموکراسی در آنجاها جاری است، اما در باطن، همان سلطنت است؛ رفتار تَعنُّدآمیز[2] با مردم، رفتار ذلتآمیز درمقابل هر قدرتی که بالاسر آنها باشد! حتی در یک کشور بزرگ و مقتدر، شما میبینید رؤسای سیاسیِ آنجا بهنوبۀ خود، مقهور دست صاحبان کمپانیها، مراکز شبکهای پنهان جهانی، مراکز مافیایی، مراکز صهیونیستی [هستند]؛ بازهم اسیر آنهایند. مجبورند طبق میل دل آنها حرف بزنند و موضعگیری کنند، برای اینکه آنها نرنجند. این سلطنت است. وقتیکه در رأس، ذلت و زبونی وجود داشت، در قاعده و بدنه هم ذلت و زبونی وجود خواهد داشت. (79/1/26)
نام سلطنت و نام امامت، خود مشخصکنندۀ یک خصوصیاتی است. نظام سلطنتی بر اساس سلطه است؛ سلطنت یعنی تسلط، یعنی سلطه. نهاینکه در نظام امامتی و خلافتی سلطه وجود ندارد؛ چرا، آنجا هم سلطه هست. آنکسیکه مدیر یک تشکیلاتی است، باید بر تشکیلات خودش مسلط باشد، مدیر یک جامعه است، باید بر امور جامعه مسلط باشد؛ باید قدرت قبض و بسط و اقدام و تنبیه و تشویق و این چیزها داشته باشد. تسلطداشتن فینفسه عیب نیست؛ اما اگر هدف، تسلطداشتن بود، این عیب است. در نظام سلطنتی، نظام، سلطنتی است؛ یعنی بر مبنای تسلط است. تلاش میکند، خود را به آبوآتش میزند، جنگ میکند، از سبک جنگهای قدیم که کسانی و گردنکلفتهایی، پولدارهایی، سردارانی، شجاعانی جنگ میکردند برای اینکه زمام قدرت را بهدست بگیرند. هدف آنها بهدستآوردن قدرت است، وقتی هم قدرت را بهدست آوردند، از این قدرت و سلطه حداکثر استفاده را میکنند؛ یعنی قدرتنمایی میکنند. سلطۀ خودشان را بهشکل کامل اعمال میکنند و هر چیزی با سلطۀ آنها مخالفت و منافات داشت، آن را بهشدت رد میکنند و اگر توانستند سرکوب میکنند. در نظام سلطنتی این است.
نظام امامتی و خلافتی از اسمش پیداست. امامت یعنی پیشوایی، رهبری، مردم را به سمتی کشاندن، مردم را در جهتی که این دستگاه آن را تکامل میداند، سوقدادن. ببینید، خود اسم نشاندهندۀ مبنا و استخوانبندی حکومت است؛ امامت یا خلافت. مبنای حکومت خلافتی بر این است که تشکیلات حاکم، خلیفۀ پیغمبر است؛ یعنی بساط، بساط پیغمبری است. البته اینجا توجه بکنید، خلافتی که گفته میشود، مراد خلافت خدا نیست، خلافت پیغمبر است؛ خلافت رسولالله است، نه خلافت الله. اگرچه خود پیغمبر، خلیفۀ خداست و انسانها به یک معنا همه خلیفۀ خدا هستند در زمین. خدا اینها را خلیفه قرار داده برای اینکه زمین را آباد کنند. جانشین و خلیفه که در قرآن هست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ خداست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ نسلهای گذشته است؛ اما بههرحال در نظام خلافت، وقتی به کسی که در رأس حکومت است، گفته میشود خلیفه، مراد خلیفۀ پیغمبر است نه خلیفۀ خدا.
بنیامیه، یعنی سلسلۀ مروانیها ـ که از دوران مروان، از سال 64 هجری بر سر کار آمدند و حدود هفتاد سال هم حکومت کردند ـ از اوایل کار، این ایده را ترویج میکردند که خلیفه، خلیفۀ خداست، و بهتدریج آنقدر پُررو شده بودند که میگفتند خلیفه از پیغمبر مقامش بالاتر است.[3] چرا؟ یک استدلال عوامپسند بسیار ترفندآمیزی هم اینها بیان میکردند. [یکی از کسانی] هم که این حرف را زد، آنطورکه به ذهنم میآید، خالدبنعبدالله قَسری[4] بود، که یکی از جوانهای فعال دستگاه خلافت بنیامیه بود. مدتی هم او را گذاشتند در کوفه؛ که استاندار مقتدر و مسلط کوفه بود و خیلی مردم کوفه را زیر فشار گذاشت و سالها در کوفه حکومت میکرد. او بهعنوان تملق برای دستگاه خلیفه، این ایده را مطرح کرد. گفت «خلیفه بالاتر از پیغمبر است»[5]. دلیلش هم این است؛ شما خودتان نگاه کنید، اگر رفتید مسافرت، یک نفر را بهجای خودتان در خانوادۀ خودتان گذاشتید، این میشود خلیفۀ شما. بعد وقتی رفتید مسافرت، میخواهید نامه بفرستید، یک پیغامی بفرستید، یک نفر را از آنجا مأمور میکنید پیغام شما را برساند؛ اینهم میشود رسول و پیغامآور. کدام بالاترند؟ کدام به شما نزدیکترند؟ آنکه شما در خانهات میگذاری... آنکه شما جانشین خودت میگذاری در خانهات و خلیفۀ توست؟ او بالاتر است یا آنکسیکه از فلان شهر یک پیغام به او میدهی، یک کاغذ دستش میدهی، میگویی این را ببر به خانۀ من برسان؟ معلوم است، آنکسیکه انسان در خانهاش میگذارد بهعنوان خلیفه و جانشین، این بالاتر است.
این ترفند بسیار خباثتآمیز و شعبدهبازانهای بود درحقیقت. بحث خلیفةالله اصلاً نیست. غلط کرد عبدالملک که خلیفۀ خدا باشد. او ادعایش این بود که من خلیفۀ پیغمبرم، جانشین پیغمبرم. بحث سر خلیفۀ خدا و رسول خدا اصلاً نیست. اصلاً ادعای اینها این بود که جانشین پیغمبرند؛ که البته غلط میکردند که جانشین پیغمبر هم حتی باشند. برای خاطر اینکه اینها کسانی بودند که هیچ گوشهای از خصوصیاتشان با خصوصیات پیغمبر تطبیق نمیکرد.
خب، پس نظام خلافت معنایش این است که ما خلیفۀ پیغمبر هستیم؛ یعنی خصلتهای ما، خصلتهای پیامبرگونه است، نه خصلتهای پادشاهگونه. خصلتهای پیغمبرها معلوم است؛ پیغمبرها از ظلم و جور پرهیز میکردند، از تکبر پرهیز میکردند، با مردم عادی از نزدیک در ارتباط بودند. امیرالمؤمنین میفرماید: «وَ کانوا اَقواماً مُستَضعَفینَ»[6] پیغمبران جزو طبقات مستضعف جامعه بودند. مستضعف، نه بهمعنای فقیر و بیپول که امروز در اصطلاحات ما مستضعف را بهمعنای آدم فقیر و بیپول میگیرند؛ مستضعف یعنی آنکسیکه در نظام اجتماعی، هیچگونه نقشی و مأموریتی در ادارۀ امر عمومی زندگی به او واگذار نشده؛ مستضعف یعنی مقهور، آنیکه ضعیف شمرده شده، ضعیف گرفته شده، اجازۀ هیچگونه قدرتنمایی و ابراز وجودی به او داده نمیشود؛ مستضعف یعنی این. البته یکی از لوازم این استضعاف، فقر است؛ عدم برخورداری از انواع بهرههای زندگی است؛ که خب، همۀ مستضعفین همینطور بودند. امیرالمؤمنین میفرماید: «وَ خَفَضُوا اَجنِحَتَهُم لِلمُؤمِنینَ وَ کانُوا اَقواماً مُستَضعَفینَ» یعنی پیغمبران درمقابل مؤمنین تواضع میکردند، فروتنی میکردند و مردم مستضعفی بودند. «وَ کانوا اَقواماً مُستَضعَفینَ» برحسب رعایتهای ادبی، میتواند صفت یا حال باشد برای خود پیغمبران، یعنی پیغمبران مستضعف بودند؛ میتواند حال یا صفتی باشد برای مؤمنین، یعنی پیغمبران درمقابل مؤمنینی که اقوام مستضعفی بودند، آنطور تواضع میکردند.
خب، پس نظام خلافتی، معنایش این است که آنکسیکه ادعای خلافت میکند، باید همین خلق و خوی پیغمبری را داشته باشد، باید درمقابل مؤمنین تواضع بکند، باید درمقابل مؤمنین، اصلاً کبریا و استکبار نداشته باشد. باید همۀ آن خصوصیاتی را که در قرآن برای پیغمبر و یاران پیغمبر ذکر شده، اینها را داشته باشد. مثلاً «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الکافِریَ»[7] درمقابل کفار، اینها سربلند و عزیزند، یعنی احساس ضعف و ذلت درمقابل کفار مطلقاً در اینها نیست. درمقابلِ مؤمنین، احساس ذلت و خواری میکنند، یعنی در دل، خودش را درمقابل مؤمنین خوار میبیند؛ حقیقتاً هم همینطور است...انسان اگر واقعاً بخواهد منصفانه رفتار کند، «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ» درمقابل مؤمنین بایستی خودش را ذلیل بگیرد، خودش را خوار بگیرد، یعنی فروتنی کامل. پس ببینید؛ نام سلطنت و نام امامت یا خلافت، خود نشاندهندۀ بعضی از خصوصیات سلطنت و خلافت هم هست.
حالا ما تفاوت این دو نوع حکومت و این دو جریان را از سه نقطهنظر مطرح میکنیم. یکی ازلحاظ نگرش به دین. تفاوتشان این است که حکومت ولایتی و خلافتی، دین را پایه و مبنای کار حکومت میداند، اصلاً بنایش بر این است که دین را اساس کار قرار بدهد، نمیخواهد با دین بازی بکند. لذاست در جایی که بر سر دوراهی قرار بگیرد، یک جا تأمین مصالح دینی باشد و یک جا فوت مصالح دینی با بهدستآوردن یک امتیاز، اینجا حتماً اولی را ترجیح میدهد. در انتخابها، معیارها و ارزشهای دینی را رعایت میکند. یعنی دین برای او یک چیز جدی، یک چیز محوری، و پایۀ کار است. در حکومت سلطنتی، نه؛ دین میتواند باشد، ممکن است باشد، اما بهعنوان یک ابزار؛ هرجا به دردشان خورد، آن را مطرح میکنند، اسمش را میآورند، از آن تجلیل میکنند. (68/2/5) همیشه دین را نفی نمیکنند؛ وقتی دین را نفی میکنند که به آن احتیاج ندارند؛ وقتی دین را تثبیت میکنند که به دین احتیاج دارند؛ بسته به مقدار احتیاج. (68/2/7)
در طول تاریخ، هرجا قدرتمندانی خواستند بر مردمی سلطهای را بهصورت راسخ[8] بهوجود بیاورند، در موارد متعدد از نام دین استفاده کردند. بایستی هوشیارانه نگاه کرد، دید کجا اسم دین با ترفند هست، و کجا حقیقتاً دین حاکمیت دارد. در تاریخ اسلام، این را خیلی روشن میشود پیدا کرد. در یک دورهای دین واقعاً حاکم بوده. در دورۀ اول، صدر اول، مبنا، مبنای دینی بوده. اشتباهات، خطاها، لغزشها، کارهای ناشایست البته وجود داشته در سطوح مختلف، اما مبنای جامعه و گذران جامعه بر مبنای دین بوده؛ ولی در دوران بنیامیه نه دیگر. خلیفه ادعای دینداری هم میکرد، اما از دین خبری نبود...قرآن و دین برای هرچه بیشتر مسلطشدن بر مردم [بود]؛ اما بهعنوان پایۀ کار، بههیچوجه. مبنای کار، مبنای سلطنت و حکومتِ مقتدرانه با خصوصیات دیگر است. (68/2/5) آنیکه قدرت برایش اصل است، بهراحتی از اصول میگذرد، از دین میگذرد، دین برایش اصالتی ندارد. و ما این را در روشهای معمول و رایج دنیا مشاهده میکنیم. حالا در مجامع اسلامی، آنجایی که دین اسلام مطرح است، گذشت از دین اسلام است؛ آنجایی که اسلام مطرح نیست، گذشت از همۀ ارزشها.
خاصیت و ویژگی و ممیّزۀ حکومت الهی، این است که در آن، قبضهکردن قدرت، اصل نیست؛ پیادهکردن اصول اصل است، پیادهکردن دین خدا اصل است، عمل به دین خدا اصل است...حکومت و قدرت، بهخودیخود، ارزشی ندارد؛ یک وسیله است برای هدفها، برای آرمانها، برای ارزشها. این خصوصیت حکومت حق است، و این خصوصیت از رأس قله که شروع میشود، همینطور تا پایینترین دامنههای این بدنۀ قدرت، یعنی عوامل حکومت، بایستی ریزش کند و این روحیه و این اخلاق تا پایین بیاید. (68/2/7)
بنابراین در حکومت الهی، مبنا دین است، در حکومت سلطنتی، مبنا دین نیست، اگرچه دین هم گاهی اوقات حضور دارد، و شما دین را آنجا میبینید. پس هرجا دین هست، معنایش این نیست که حکومت، حکومت دینی است؛ به این باید توجه بکنید. باید ببینید آیا پایۀ حکومت بر دین است یا نه. (68/2/5)
خب؛ آن معیار دوم، نقطۀ دومی که حکومتهای حق و باطل را با آن میسنجیم، مسئلۀ منیّت است؛ یعنی خودخواهیها، به خود پرداختن، خود را محور قراردادن، خودگرایی. بین حکومت سلطانی و سلطنتی با حکومت امامتی و خلافتی، در این زمینه هم تفاوتهای بسیار بنیانی وجود دارد. در حکومتهای سلطنتی، منیّت اصل است، اصلاً همهچیز بر محور شخص حاکم میگردد، همهچیز با او مقایسه میشود. خوب آن کسی است که با او خوب است؛ بد آن کسی است که با او خوب نیست یا با او بد است. خیرات عالم اول متعلق به اوست. بعد اگر چیزی زیادی آمد، متعلق به آن کسانی [است] که حولوحوش او هستند، برای او هستند. آنکسانیکه با حاکم، با این منِ قدرتمند، ارتباطی ندارند، کاری ندارند، حمایتی از او نمیکنند، آنها از خیرات عالم هیچ بهرهای بهطور طبیعی ندارند، مگر یک چیزی ریخت و پاش بشود، آنها هم بخورند. اصلاً اخلاق حکومتی این است. (68/2/7) همهچیز در خدمت شخص حاکم است. نیروهای مسلح برای دفاع از اوست. نیروهای اطلاعاتی امنیتی برای کوبیدن دشمنان اوست. نیروهای علمی برای او و در خدمت اوست؛ که اگر نیروهای علمی و هنری جامعه در خدمت او نباشد و همان هدفها را و همان روشها را ترویج نکند و تثبیت نکند و در ذهن مردم و در فضای جامعه القا نکند، او مطرود خواهد بود، مورد قبول نخواهد بود. (68/2/5) انحصارطلبیها از اینجا بهوجود میآید، استبدادها از اینجا بهوجود میآید؛ تکیۀ به من، خود را محور قراردادن، و هیچچیز و هیچکس و هیچ ارزش و هیچ انسانی را بهحسابنیاوردن. در اینچنین نظامی انسانها تحقیر میشوند. (68/2/7)
نظام اسلامی و حکومت امامتی و خلافتی، درست نقطۀ مقابل منیّت است؛ یعنی آن چیزی که نباید هیچ نقشی داشته باشد در ادارۀ جامعه و در صفبندیهای جامعه، منیّت شخص حاکم است. من اینطور خواستم، من اینطور گفتم، برای من باید این کار انجام بگیرد، این چیزها را نداریم. «من» نداریم در نظام اسلامی. «من خواستم»، «ما اراده کردیم»، یا به قول پادشاهان ابله، «ما فرمودیم»، «ما فرمایش فرمودیم» ..این چیزها در نظام اسلامی وجود ندارد.
پیغمبر وقتیکه میخواستند با جمعی از اصحاب به جایی بروند، سواره اگر میخواستند حرکت کنند، پیغمبر ترجیح میداد سوار بر الاغ بشود و نه اسب. اگر به حساب امروز و در مقیاسهای امروز محاسبه کنیم، ترجیح میداد سوار مثلاً ماشین ژیان بشود، نه ماشین بنز. میگفت این متواضعتر است، «ذَلِکَ اَرفَق». از تحقیر انسانها درمقابل منیّت حاکم بهشدت جلوگیری میکردند. میدانید مردم، یک روحیۀ علاقهمندی به قدرت دارند. بهطور طبیعی، تودههای مردم اینطورند و گرایش به کسی که قدرت دارد، همواره در ذهن عامۀ مردم هست. این، خود مردم را و همچنین حکام را گمراه میکند. امیرالمؤمنین بعد از جنگ صفین وارد کوفه که شدند، یکی از بزرگان قبایلِ حولوحوش کوفه، با جمعی از مردم آمدند. امیرالمؤمنین سواره حرکت میکردند، اینها هم پیاده در رکاب امیرالمؤمنین راه میرفتند. چند قدمی که حرکت کردند، امیرالمؤمنین توجه کردند، دیدند اینها دارند پیاده با ایشان میآیند. گفتند که بایستید، برگردید. «اِرجِع فَاِنَّ مَشیَ مِثلِکَ فِتنَةٌ لِلوالی وَ مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ»[9] فرمودند راهرفتن کسی مثل تو که خودت شخصیتی هستی در میان قوم و قبیلۀ خودت، در کنار منی که سواره دارم حرکت میکنم، برای من فتنه است؛ یعنی من را گمراه میکند. من وقتی دیدم که یک شخصیت باعظمتی، اینطور دارد تواضع میکند که پیاده در کنار مرکب من حرکت میکند، احساس غرور میکنم. این غرور، من را گمراه خواهد کرد. «فِتنَةٌ لِلوالی» برای والی موجب فتنه است، یعنی او را مفتون میکند، او را گمراه میکند؛ و «مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ» برای تو هم اسباب ذلت است. تو مؤمن هستی، مؤمن نباید ذلیل بشود.
این یکی از آن معارف بسیار عظیم اسلام، و بهخصوص جزو ادبیات شیعه است؛ پرهیز از ذلیلکردن مؤمن...کُمیت اسدی در قصاید هاشمیاتی که در مدح اهلبیت و مذمت خلفای بنیامیه گفته ـ که از بهترین و زیباترین شعرهای عرب است، قصاید بسیار زیبایی است، همهاش در مدح اهلبیت است ـ در یک جا اشاره میکند به همین مسئلۀ نوع برخورد با مردم در این دو جریان حکومتی؛ میفرماید:
ِساسَةَ لا کَمَن یَرَی رَعیَةَ النّاس سَواءً وَ رَعیَةَ الاَنعام اینکسانیکه من آنها را مدح میگویم و ستایش میکنم ـ یعنی اهلبیت پیغمبر ـ سیاستمدارانی هستند که سرپرستیِ مردم را مثل سرپرستی گوسفندان نمیدانند. سیاستمدارانی وجود دارند که سرپرستی مردم را مثل سرپرستی گوسفندان میدانند؛ طعنه میزند به بنیامیه. واقعاً هم همینطور است. برای بنیامیه، سرپرستی مردم مثل سرپرستی گوسفندان بود. یعنی گوسفند متعلق به مالکش است دیگر، اینها خودشان را مالک مردم میدانستند و [میگفتند] هر کاری در راه تقویت دستگاه حکومت، بشود با این مردم کرد، باید کرد. این خصوصیتی بود که در دستگاه بنیامیه و حکومتهای سلطنتی بود. (68/2/5)
ابوحسّان زیادی یکی از فقهای بغداد است. میگوید شبی در بستر خوابیده بودم، فضلبنسهل، وزیر مأمون، پیغام فوری فرستاد فردا که در دربار مأمون شرکت خواهی کرد، کلاه سرت باشد، اما عمامه دور کلاهت نبند. کلاه سر میگذاشتند، عمامه هم دورش میبستند، مثل این عرقچینی که حالا گاهی ماها زیر عمامه میگذاریم. میگوید خیلی تعجب کردم، چرا؟ چه سرّی دارد؟ درعینحال، چون فضلبنسهل اولاً وزیر بود، ثانیاً با من دوست بود، گفتم احتیاط بر این است که من رعایت کنم این را. فردا رفتم دربار مأمون؛ کلاه سرم بود و عمامه نبستم. وقتی رسیدیم آنجا، دیدیم بله، رجال و اعیان و اینها جمعند، منتظرند که بار بیابند به محضر مأمون و ملاقات کنند با او. دراینبین، یک نفر از داخل آمد بیرون و گفت که امروز امیرالمؤمنین، یعنی مأمون، بر روی کلاه عمامه خواهد بست، همه عمامهها را بردارید.[10] یعنی وقتیکه او عمامه سرش میبندد، اختصاصی اوست، او باید فرقی داشته باشد، تمایزی داشته باشد. واِلّ همه عمامه سرشان باشد، بیایند بنشینند که همه مثل همند. این را مقایسه کنید با روش پیغمبر، که میگویند وقتی رسول اکرم در جلسهای مینشستند، کسی وارد میشد، در این جمع نمیتوانست بشناسد که پیغمبر کدامشان است. یعنی هیچ تفاوتی با دیگران ندارد. پیغمبر میفرمود: من مینشینم مثل بردگان و غذا میخورم مثل بردگان،[11] و مایلم که شبیه باشم به پایینترین طبقات مردم. یعنی هیچگونه منیّتی در وجود او نباید باشد. آنجا میگفت فهمیدم که فضلبنسهل که رفیق ما بود، دیشب پارتیبازی کرد، به قول ما مشهدیها، روپایی کرد و موجب شده که من دور نشوم؛ مثلاً با عمامه بیایم بعد عمامهام را بردارم؛ نه، بیعمامه آمده باشم که خیلی متین و سنگین، با سیاست امیرالمؤمنین هم مخالفتی نداشته باشم.
میگویند حجاجبنیوسف که در کوفه حاکم بود، کلاهی داشت که وقتی آن کلاه را بر سر میگذاشت، هیچکس حق نداشت در حولوحوش او، کلاهی مثل آن بر سرش بگذارد. عبدالملک مروان چکمۀ زردرنگی داشت که وقتی آن چکمه را میپوشید، احدی حق نداشت شبیه آن چکمه را بپوشد.[12] باید امتیاز داشته باشد...البته منیّت از دل انسان شروع میشود. منیّت به زبان و به ظاهر و به لبخند و به تواضع و اینها نیست؛ مرکز منیّت و خودخواهی، قلب آدمی است، که انسان باید خودش را نجات بدهد از خودمحوری و منیّت. ولی خب، بالاخره در ظواهر انسان هم اثر میگذارد.
..اگر فرهنگ منیّت، در جامعهای حکمفرما بود و در رأس، مثل چشمۀ زهرآگینی جوشید، تمام جامعه را فرا خواهد گرفت؛ فرهنگ تملق، چاپلوسی، تعریفهای دروغ برای نزدیکترشدن به حاکم، رشد پیدا میکند. یعنی این منیّت و خودخواهی دستگاه حاکم و عناصر اصلی حکومت، مثل مردابی است، مثل باتلاقی است که انواع و اقسام پشهها و حشرات مضرِ خلقیاتِ لجن و عفن در آن رشد میکند. وقتیکه کسی با امیرالمؤمنین حرف میزد و از ایشان تعریف میکرد و مبالغه را از حد میگذراند در تمجید امیرالمؤمنین، آن حضرت به نحوی از انحا او را منصرف میکرد. بعضیها آن حضرت را آنقدر بالا میبردند که از صفات بشری فراتر میرفت، حضرت بهشدت با آنها برخورد میکرد، همچنانیکه با غُلات[13] برخورد کرد؛ گفت اگر شما از این حرف برنگردید، شما را زندهزنده در آتش خواهم سوزاند. بعضیها از روی نفاق، آن حضرت را تعریف میکردند. یک نفری بلند شد در پای صحبت حضرت، از او تمجید کرد. حضرت فرمود: من از آنچه تو بر زبان آوردی پایینترم، اما از آنچه که در دل تو هست، بالاترم. یعنی تو از روی نفاق داری از من تعریف میکنی؛ واقعاً معتقد نیستی به این حرفها. تو مرا آدم منحرف و گمراه میدانی و من نیستم، من از آن بالاترم؛ اما از آنچه تو داری میگویی، پایینترم.
ببینید برخورد با متملق، با مداح، اینطوری است. «اُحثُوا فی وُجوهِ المَدّاحینَ التُّرابَ»[14] وقتیکه کسی میآید ستایشگری میکند از شما، تعریف شما را میکند و میفهمید که دارد خلاف میگوید، اسلام میگوید خاک بپاشید به صورتش، یعنی او را دور کنید، او را خُنُک کنید[15]. به او بگویید که دارد خطا میکند. به او بگویید که نهخیر، من کمتر از این حرفها هستم. (68/2/7)
امیرالمؤمنین در سلوک سیاسیاش از مردم، جداً ـ نه بهصورت تعارف ـ درخواست میکند که با او متملقانه حرف نزنند، چاپلوسی نکنند، تصنّع در برخورد با او به خرج ندهند. در وسط یکی از خطبههای امیرالمؤمنین ـ که یکی از آن خطبههای بلیغ و عجیب امیرالمؤمنین است ـ یک نفری بلند شد، شروع کرد به تعریف و تمجید از امیرالمؤمنین؛ از سخن آن حضرت، از مطالب آن حضرت، بنا کرد تمجیدکردن و ثناگفتن بر امیرالمؤمنین. حرفهایش که تمام شد، حضرت رو کرد به او، تقریباً بهقدر همان خطبه ـ آنچه که در نهجالبلاغه سید رضی انتخاب کرده، و انسان میبیند ـ به همان اندازهای که صحبت کرده بود، در نصیحت این مرد صحبت کرد که با من اینطوری حرف نزنید. ازجمله همین عبارت معروف است: «فَلا تُکَلِّمونی بِمَا تُکَلَّمُ بِهِ الجَبابِرَةُ»[16] آنطوریکه با پادشاهان، با جباران حرف میزنند، آنطور با من حرف نزنید. «وَ لا تَتَحَفَّظوا مِنّی بِما یُتَحَفَّظُ بِهِ عِندَ اَهلِ البادِرَةِ» آنطوریکه ملاحظه میکنند که نبادا بدش بیاید، نبادا موجبِ ناخرسندی و ناخوشایندی فلان جبار بشود، حرفهایی را نمیزنند، ملاحظاتی را میکنند، جلوی من این ملاحظات را نکنید. «وَ لا تُخالِطونی بِالمُصانَعَةِ وَ لا تَظُنّوا بِی استِثقالًا فی حَقٍّ قیلَ لی» [با من سازشکاری نکنید و] خیال نکنید که اگر حرف حقی را به من گفتید، علی از حرف حق شما دلگیر خواهد شد، برای او سنگین خواهد آمد، اینطور نیست. (88/6/20)
امیرالمؤمنین از شما نمیخواهد در مقابلش خم و راست بشوید؛ از شما توقع ندارد که حرف حق را به او نزنید. میگوید گمان نکنید که من سنگین هستم در شنیدن حق. آن حاکم و زمامداری که حرف حق را نمیتواند بشنود، بهطریقاولی، حق را نمیتواند عمل کند. آن زمامداری که حاضر نیست مردم او را به عدل دعوت کنند، بهطریقاولی نمیتواند عادل باشد؛ تاب شنیدن عدل را ندارد، چگونه تاب عمل به عدل را خواهد داشت. لذا امیرالمؤمنین میگوید اینطور با من حرف نزنید. مردم مسلمان! آن ملاحظاتی که درمقابل دیکتاتورها و مستبدها میکنید، درمقابل من آن ملاحظات را نداشته باشید. با من سازشکاری نکنید، من اهل سازشکاری نیستم، با من صریح حرف بزنید. «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ» اگر حرف حقی دارید، درمقابل من صریح بگویید. از من صریح حق را بخواهید و از من نهراسید. جان عالم به قربان یکچنین زمامداری. و ما اگر علی را نداشتیم، این تجربۀ عملی را نداشتیم، آن حکومت افتخارآمیز را نداشتیم، همۀ حرفهایی که از اسلام شنیدهایم و میگوییم، نقش بر دیوار بود. (57/2/22)
این در سیستم حکومت سلطنتی درست بهعکس است؛ اصلاً روش، یک روش مداحپرور است، روش تملقپرور است. چرا؟ چون اصل بر منیّت است. او برای خود آنچنان شأن و مقامی قائل است، و دلش میخواهد مردم بگویند. و اینطور آدمهای متملق، در دستگاه حاکم، مرتب پیش میروند.
کتابی دارد جاحظ به نام «التاج [فی اخلاق الملوک]» دربارۀ اخلاق حکومت ـ من این کتاب را خواندهام، شاید بعضی جاهای آن را مکرر هم خوانده باشم ـ یکی از نویسندگان و هنرمندان و ادبای معروف عرب در دوران عباسی، همین جاحظ است. این کتاب را پر کرده از بدآموزیهای مربوط به آنچنان سیستم حکومتیای. حالا البته بعضی میگویند این برای جاحظ نیست، خدا کند که برای او نباشد این کتاب، واِلّ اگر این کتاب حقیقتاً نوشتۀ جاحظ باشد، ننگی است برای جاحظ. او میگوید پادشاه، حاکم اگر بتواند، باید حتی در آبوهوا هم حساب خودش را از مردم دیگر جدا کند. یعنی آن هوایی که او استنشاق میکند، اجازه ندهد دیگری از آن هوا استنشاق کند، البته خب، چنین چیزی میسور نیست. آن روزها میسور نبوده، شاید حالا یکوقتی در آینده میسور بشود برای قدرتمندان، با پیشرفتهای علمی، که آب خودشان و هوای خودشان را هم از مردم جدا کنند. میگوید اگر بتوانند، بایستی حتی آبوهوای خودشان را هم جدا کنند.
..عبدالملک مروان ممنوع کرد که کسی درمقابل او شروع کند به صحبت، قبل از آنکه او اجازه بدهد...و این رسم در حدود صدوپنجاه سال، در دنیای اسلام ماند. یعنی حتی بزرگان، وزرا، شخصیتهای عمده، اجازه نداشتند. جایی خواندم، تا سال 204 این رسم در دنیای اسلام وجود داشت که درمقابل خلیفه، احدی حق نداشت حرف بزند. به نظرم زمان معتصم یا مقتدر بود، که احمدبنابیدُؤاد، قاضی و وزیر معروف و مقتدر [عباسی]، این رسم را برطرف کرد و در حضور خلیفه ابتدا به صحبت کرد. تا آنوقت کسی چنین حقی را نداشت.
روزی شافعی معروف ـ فقیه بزرگ اهل سنت که سنّیهای شافعی، پیروان او هستند و جزو سران فقهای زمان خود بود، و البته جزو مخلصین اهلبیت هم ظاهراً هست، شعرهایی به او نسبت دادهاند دربارۀ امیرالمؤمنین ـ[17] وارد قصر هارون شد، و به محضر هارون سلام کرد؛ هیچ حرفی نزده بود، سلام کرد. هارون با کمال تکبر گفت چه کسی به تو اجازه داد قبل از اینکه من اجازه بدهم حرف بزنی! فقط سلام کرده بود. تا این حد این قدرتنمایی و استبداد و منیّت در آن دستگاه زیاد شده بود. اینهم یکی از آن خصوصیاتی است که در آن دستگاهها هست.
بدانید؛ هر مقداری که منیّت وجود داشته باشد، آن حالت خودخواهی و خودپسندی، به همان اندازه از حکومت اسلامی فاصله داریم؛ این هیچ بُروبَرگرد ندارد. این، یکی از آن شاخصههای قطعی است. ادب یک بحث دیگری است، رعایت حرمت و احترام یک بزرگتر، یک انسانی که انسان برای او احترام قائل است یا محبت قائل است، آن بحث دیگر[ی است]. انسان درمقابل پدرش لازم است که ادب را رعایت کند، درمقابل یک عالِم ادب را رعایت کند، درمقابل استاد ادب را رعایت کند، درمقابل بزرگتر خودش، مافوق خودش، ادب چیز خوبی است؛ ادب چیز بدی نیست. اما ادب یک مسئله است، هضم شخصیت، یعنی نابودکردن شخصیت درمقابل یک بزرگتر و کوبیدن شخصیت یک زیردست، یک حرف دیگر است. منیّت، یعنی آن چیزی که شخصیت مخاطب را و طرف را میکوبد، هضم میکند، این وجود ندارد؛ اما ادب خوب است. بعضیها از آنطرف میافتند، بیاحترامی و بیادبی و ولنگاری در برخورد دارند، نه، این درست نیست. شما ببینید، قرآن دربارۀ پیغمبر اکرم میگوید که آن حضرت را به نام صدا نکنید. «لا تجَعَلوا دُعآءَ الرَّسولِ بَینَکُم کَدُعآءِ بَعضِکُم بَعضاً»[18] آنطورکه شماها همدیگر را صدا میزنید، پیغمبر را آنطور صدا نزنید. میآمدند مردم، مسلمانها پشت در خانۀ پیغمبر و پیغمبر را صدا میزدند بهنام؛ «یا محمد». آیه نازل شد که نه، اینطور صدا نزنید؛ پیغمبر را بگویید: «یا رسولالله»، به نام رسالتش، با سِمَتش او را صدا بزنید. این یک ادبی است که درمقابل پیغمبر لازم است. اما خب، پیغمبر بههیچوجه برخوردش با مردم، برخورد منیّتآمیز نبود، بلکه درست نقطۀ مقابل؛ همانطورکه گفتیم، در پایینترین و متواضعانهترین شکلی که ممکن بود پیغمبر عمل میکرد. اینهم یک نکته.
نکتۀ دیگر که نکتۀ سوم است، مسئلۀ مالومَنال[19] دنیوی است. اینهم از آن مسائل بسیار مهم است که اشارهای بکنم. این دو نوع حکومت در استفادۀ از لذات دنیوی و مالومَنال دنیوی، درست نقطۀ مقابل همند. در حکومتهای سلطنتی، حکومتهایی که مبتنی بر قدرت و منیّت حاکم است، مالومَنال و لذت و التذاذ یک هدف است. اگر قرار باشد کسی به حکومت برسد و از لذات حکومت برخوردار نشود، اصلاً چرا به حکومت رسیده، پس باید لذت ببرد دیگر! به حکومت رسیده برای اینکه بتواند از تنعمات دنیا تا آنجایی که ممکن است استفاده کند؛ خوراک و پوشاک خوب و مرکب خوب و شهوترانیهای گوناگون و استفادۀ از انواع و اقسام لذت. خیلی کم اتفاق میافتد کسانی را شما ملاحظه کنید در حکومتهای دنیایی، که حدی برای التذاذ و هوسهای خودشان قرار بدهند، مگر نتوانند؛ که گاهی نمیتوانند، عرف در یک جامعه یکطوری است که به آنها اجازه نمیدهد.
..در حکومت اسلامی بهرهمندی از مالومَنال دنیا بههیچوجه اینطور نیست. دو ایستگاه وجود دارد؛ ایستگاه اول، ایستگاه حق و قانون است؛ ایستگاه دوم، ایستگاه اخلاق است که بالاتر است. حاکم اسلامی در ایستگاه اول ـ یعنی ایستگاه حق و قانون ـ در التذاذ از مالومَنال و شهوات دنیوی، فقط در حد قانون، در حد بقیۀ مردم، در حد حلال شرعی اکتفا میکند. یکذره از آن تخطّی بکند، از صلاحیت میافتد. هیچ امتیاز و برخورداری ویژهای برای حاکم، ازلحاظ برخورداری از دنیا و مالومَنال دنیوی و التذاذات وجود ندارد، هیچ. چون این حاکم است، پس بایستی این التذاذ بیشتر داشته باشد؟ نه! ممکن است حقوقش بیشتر از کارمندش باشد، شخص حاکم در نظام اسلامی، بهخاطر اینکه کارش مهمتر است، کارش سنگینتر است، زحمتش بیشتر است؛ مثل یک کارگری که کارِ بیشتری میکند، حقوق بیشتری میگیرد، در همین حد. نیازهای او، نیازهای طبیعی و معقول او، البته رعایت میشود؛ بیش از این نیازها، بیش از اندازۀ قانون، بیش از اندازۀ استحقاق بهعنوان یک انسان با این مسئولیت و وظیفۀ خاص، هیچچیز به او داده نمیشود. این ایستگاه اول است که اگر کسی از این ایستگاه فراتر برود، بدون شَک تخلف کرده، تخطی کرده و ساقط میشود؛ از صلاحیت اصلاً میافتد.
و اما ایستگاه دوم، ایستگاه اخلاق است، که آن ازلحاظ معنوی بسیار عالیتر، و ازلحاظ مادی سختتر است. و آن، این است که حاکم اسلامی چون در رأس حکومت است، حتی از برخورداریهای معمولی مردم هم خودش را محروم کند. امیرالمؤمنین میفرمود که اگر من بخواهم از بهترین عسلها، عسل مصفّا، و از مغز گندم، نانی بسازم و بخورم، میتوانم. خب بله، میتوانست دیگر، امیرالمؤمنین بهترین خورشها و بهترین نانها را میتوانست مورد استفادۀ خودش قرار بدهد، لکن نه، در کمال شدت[20] [زندگی میگذراند]. کسانی ملامت کردند و شماتت کردند مستخدم امیرالمؤمنین را. گفتند این نانِ جوینِ خشکِ سیاه را تو میدهی به این پیرمرد، با این سختی، بجوَد و بخورد؟ رحمت نمیآید؟ یک غذای بهتری، یک نان نرمتری بده به او. خب امیرالمؤمنین، در دوران خلافت پیرمردی شده بود دیگر، مرد شصتسالهای بود. [خادم حضرت] گریه کرد، گفت که من این کار را کردم. اما او برای اینکه مبادا من در غذای او تصرف بکنم، آن نان مخصوص خودش را ـ که همان نان جو خشک سیاه است، یا نان درستشدۀ از آرد گندم توأم با سبوس ـ در یک کیسهای میگذارد و درِ کیسه را میبندد و مُهر میکند، که اگر کسی دست زد، او بفهمد که کسی دست زده. یکوقتی به یکی از مستخدمین حضرت، گفتند که یک روغنی، چیزی مخلوط کن با نان حضرت؛ گفت من که این کار را میکنم، او راضی نیست، من را عتاب میکند. «یَأْکُلُ هُوَ الْمُهَنَّأَ وَ عَلَیَّ الْوِزرُ»[21] اگر من این کار را بکنم، روغن مخلوط نان او بکنم که یکخرده نرم بشود، لذتش را او خواهد برد، گناهش به گردن من است، چون او راضی نیست؛ میگوید من راضی نیستم این کار را بکنید. این وضع امیرالمؤمنین و التذاذ امیرالمؤمنین است. لباس در نهایت خشونت، غذا در کمال ارزانی و دوری از التذاذ و لذت.
..امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام از مدائن عبور میکردند در یکی از سفرها، وقتی رسیدند به مدائن، ایستادند و این قصر معروف مدائن را، ایوان مدائن را نگاهی کردند. (68/2/7) ابتدا دو رکعت نماز خواندند. در جایی که مرکز کفر و بینمازی بود، اولین کاری که حضرت کردند، خواندن دو رکعت نماز بود. (80/2/22) [بعد] این آیۀ شریفه را خواندند: «کَم تَرَکوا مِن جَنّاتٍ وَ عُیونٍ * وَ زُروعٍ وَ مَقامٍ کَریمٍ * وَ نَعمَةٍ کانوا فیها فاکِهیَ»[22] چه قصرهایی را، چه باغستانهایی را، چه کشتزارهایی را، چه جویبارهایی را گذاشتند و رفتند این قدرتمندان و پادشاهان. با چشم عبرت نگاه کردند. خب بله، آن روزی که ساسانیان در قصر مدائن و در آن شهر بزرگ، حکومت میکردند بر سرتاسر این کشور پهناور و عظیم، لابد نمیدانستند که یک روزی هم اینطور منقرض خواهند شد و اینها را خواهند گذاشت و به ویرانهای تبدیل خواهد شد و یادی از آنها در آنجاها نخواهد شد.
بعد [امیرالمؤمنین] فرمودند: «اِنَّ هَؤُلاءِ القَومَ کانوا وارِثیَنَ فَاَصبَحوا مَوروثیَنَ»[23] اینکسانیکه این دستگاه و این کاخ را ساختند، یک روز میراثبرِ قبلیها بودند. خب، ساسانیان آمدند اشکانیان را از صحنۀ روزگار زایل کردند. اردشیر بابکان آمد، اَردوان پنجم را از بین برد؛ دخترش را هم گرفت، مملکتش را هم گرفت، کاخش را هم گرفت؛ و شدند وارث قوم و سلسلۀ دیگری که قبل از آنها بودند. اما امروز «فَاَصبَحوا مَوروثینَ» حالا کسانی هستند که دیگران از آنها ارث میبرند همین تشکیلات را. اینطوری است دیگر، دنیا همین است دیگر، همیشه که بر یک قرار و بر یک روال نیست اوضاع. در آن فرصتی که انسان بهدست میآورد، بایستی هر کار میخواهد بکند، هر گُلی به سر خودش و مردمش و آخرتش و دنیایش میتواند بزند، بزند.
بعد فرمود: «اِستَحَلُّوا الحُرُمَ فَحَلَّت بِهِمُ النِّقَمُ، فَلاتَستَحِلُّوا الحُرُمَ فَتَحِلَّ بِکُمُ النِّقَمُ» اینهایی که میبینید نقمت الهی گریبانشان را گرفت، بهخاطر اینکه کارهای ناروا را روا شمردند. ظلم را، تبعیض را، تنبلی را، شهوترانی را، غرقشدن در فساد را، این نارواها را، اینها روا شمردند؛ نقمتها بر آنها نازل شد، پدرشان درآمد. بعد رو کرد به یاران خودش، فرمود: «فَلا تَستَحِلُّوا الحُرُمَ فَتَحِلُّ بِکُمُ النِّقَمُ» شما نارواها را روا نشمرید، تا نقمتها بر شما نازل بشود. (68/2/7)
[به این بهانه این نکته هم عرض شود که] وقتی میخواستند بغداد را بسازند، گویا یک نفر به خالد برمکی[24] میگوید برویم طاق کسری را خراب کنیم و مصالح ساختمانی آن را در اینجا مصرف کنیم. از خالد میپرسند آیا چنین کنیم یا نه؟ میگوید این کار، مصلحت نیست. مصالح را درست کنید. میگویند او ایرانی است و دلش نمیخواهد طاق کسری خراب شود. منصور هم میگوید: بله! حرفش درست نیست. بروید و آنجا را خراب کنید! میروند و شروع میکنند به تخریب و درآوردن مصالح؛ اما میبینند که نمیشود و خیلی زحمت دارد. مبالغی پول خرج میکنند تا آجرها را سالم درآورند و به مقصد برسانند؛ اما میبینند بازهم نمیشود. یک سال میگذرد. به منصور میگویند این کار اصلاً بهصرفه نیست. پول زیادی خرج کردهایم و چیزی هم بهدست نیامده است. محکم است و اصلاً خراب نمیشود. میگوید: مشورت کنید؛ ببینیم چهکار کنیم؟
آمدند به خالد گفتند: به نظر تو چهکار کنیم؟ گفت: این کار را حتماً ادامه دهید! گفتند: تو آنوقت مخالف بودی. حالا چرا چنین میگویی؟ گفت: آنوقت، اصلِ کار غلط بود؛ اما حالا اگر شما ادامه ندهید، خواهند گفت کسانی آمدند و این طاق را ساختند و نیز کسانی آمدند که نتوانستند خرابش کنند. پس آبرویتان میرود. حتماً این کار را بکنید! البته نتوانستند. گفتند: آب ببندید و چه کنید.
حالا شما برخورد منصور را با برخوردی که امیرالمؤمنین در خصوص طاق کسری داشتند، مقایسه کنید..[با آن] حرفهای عبرتآموز؛ هیچ حرفی از خرابکردن به میان نیامد. وقتیکه هست، باشد. چه عیب دارد؟ آن روح علوی را اینجا ببینید چگونه است! اهل خراب و ویران کردن نیست؛ اما فوری، از همین موقعیت برای انتقال آن مفاهیم عالی که در ذهن دارند، استفاده میکنند. (80/2/22)
[در نمونهای دیگر امام هادی در مجلس بزم متوکل عباسی فرمودند:]
که واقعاً عبرتانگیز است. انسان اگر ببیند که [اینها] چگونه زندگی میکردند، با چه حراستهایی، و جدا از مردم و با بدبینیِ نسبت به مردم، و آنگاه چگونه طبق قضای محتوم الهی که در سنت تاریخیِ این عالم، قطعی است، از بین رفتند و میرفتند، «فَلَم تَنفَعهُمُ القُلَلُ» و آنهمه تدابیر، آنها را سودمند نیفتاد، واقعاً برای انسان، عبرتانگیز است و هرکه ببیند عبرت خواهد گرفت. (59/4/12) و ازاینقبیل دیگر، حرف فراوان [است.] (68/2/7)
[علی ای حال] بنیامیه، امامت را در اسلام تبدیل کردند به سلطنت، به پادشاهی. و بنیامیه هزار ماه، یعنی نود سال در این دولت بزرگ اسلامی، حاکمیت کردند. بنای کجی که پایهگذاری شده بود، آنچنان بود که بعد از آنکه انقلاب هم شد علیه بنیامیه و بنیامیه رفتند، تازه بنیعباس آمدند که شش قرن، یعنی ششصد سال بر دنیای اسلام، بهعنوانِ خلیفه و جانشینان پیغمبر، حکومت کردند. بنیعباسی که خلفایشان یا به تعبیر بهتر پادشاهانشان، اهل شُرب خمر و فساد و فحشا و خباثت و ثروتاندوزی و اشرافیگری و هزار فسقوفجور بودند ـ مثل بقیۀ سلاطینِ عالَم ـ مسجد هم میرفتند؛ برای مردم نماز میخواندند، مردم پشت سرشان نماز هم میخواندند از روی اعتقاد غلط! اعتقاد مردم را خراب کرده بودند. (75/3/20)
انتقال قدرتی که [از بنیامیه به بنیعباس] انجام گرفت، اینقدر برای دنیای اسلام فاجعهبار بود؛ و امام حسن مجتبی علیهالصلاةوالسلام را، ضعفهای خواص و ناآگاهیهای عوام مجبور کرد که [صلح را] قبول کند. البته اگر امام مجتبی علیهالسلام آن صلح را انجام نمیداد، وضع بهمراتب بدتر میشد. اگر امام حسن مجتبی جنگ را ادامه میداد و به دست معاویه به شهادت میرسید، هیچچیز از اسلام باقی نمیماند. باز تظاهری که دستگاه معاویه میکرد به اسلام و گرایش به احکام اسلامی، بهخاطر آن جریان حقی بود که امام مجتبی آن جریان را حفظ کرد در جامعه. چون او بود، اگر او نبود که بهکلی همهچیز از بین رفته بود. اما آنچه پیش آمد و آنکسانیکه حکومت را بهدست گرفتند، این خصوصیات و این روشها را داشتند. (68/2/7)
پاورقیها
۱.منظور، سخنرانی تاریخ 2/2 / 1368 است، که متن آن بهطورکامل در حلقۀ دوم، ذیل فصل مربوط به امام حسن مجتبی آمده است.
۲.(عند) همراه با دشمنیورزی
۳.اولینبار حجاجبنیوسف، در زمان خلافت عبدالملک مروان این حرف را مطرح کرد.
۴.خالدبنعبدالله قَسری (متوفی 126 ق) در زمان ولیدبنعبدالملک والی مکه شد. او به دستور ولید، چاه آبی در مکه حفر کرد و با آبراههایی آبش را به کعبه رساند و میگفت آب این چاه شیرین است و آب چاه زمزم شور است؛ پس چاه خلیفه برتر از زمزم است. امارت او تا ماههای آغازین خلافت سلیمانبنعبدالملک هم ادامه داشت. اما بنا به عللی مورد غضب واقع شد و به زندان افتاد. پس از مدتی از زندان آزاد شده و با بهحکومترسیدن هشامبنعبدالملک، او به حکومت عراق رسید. خالد در پانزده سال امارت بر عراق، صاحب زمینها و داراییهای بسیاری شد. همین امر موجب شد تا هشام او را عزل کند. و ولیدبنیزید بن عبدالملک، جانشین هشام، کار را بر او سخت بگیرد. درنهایت، خالد در زندان حیره و زیر شکنجۀ یوسفبنعمر ثقفی، جانشین خالد در عراق، مرد.
۵.تاریخالطبری/ ج6/ ص 440
۶.نهجالبلاغه/ خطبۀ قاصعه، این بیان در شرح نهجالبلاغۀ شیخ محمد عبده آمده است.
۷.سوره مبارکه مائده/ آیه 54
۸.(رسخ) استوار، پایدار
۹.وقعة صفین/ مقدم علی من صفین الی الکوفه/ ص 532
۱۰.التاج فی اخلاق الملوک/ ص20
۱۱.نهجالفصاحه/ حدیث6
۱۲.التاج فی اخلاق الملوک/ ص20
۱۳.(غلو) غلات جمع غالی است بهمعنای کسیکه اهل افراط باشد و مطلبی را از حد خودش خارج کند. در اصطلاح به فرقهای از شیعیان اطلاق میشود. برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 16، «جریان غُلوّ و غُلات» را مطالعه کنید.
۱۴.بحارالانوار/ کتاب الایمان و الکفر/ ابواب الکفر و مساوی الاخلاق/ باب 134 / حدیث1
۱۵.خُنُک کردن در اصطلاح بهمعنای سرد کردن، از شور و نوا انداختن
۱۶.نهجالبلاغه/ خطبۀ 216 / کلام حضرت در جنگ صفین
۱۷.محمدبنادریس (204-150 ق) پیشوای مذهب شافعی، یکی از مذاهب چهارگانۀ اهل سنت است. وی در کتاب «الاُم»، یکی از دو کتاب معتبر خود، احادیثی از امام صادق نقل کرده و به آنها استناد میکند. اشعار متعددی در ذکر فضایل و اظهار محبت به ُاهلبیت به او منتسب است. مانند: ُوَ سائِلی عَن حُبِّ اَهلِ البَیتِ هَل؟ / اُقِرُّ اِعلاناً بِهِ اَم اَجحَد ُهَیهاتَ مَمزوجٌ بِلَحمی وَ دَمی / حُبُّهُم وَ هُوَ الهُدَی وَ الرُّشد ُیا اَهلَ بَیتِ المُصطَفَی یا عُدَّتی / وَ مَن عَلَی حُبِّهِم اَعتَمِد ٌاَنتُم اِلَی اللهِ غَداً وَسیلَتی / وَ کَیفَ اَخشَی؟ وَ بِکُم اَعتَضَد وَلِیُّکُم فِی الخُلدِ حَیٌّ خالِدٌ / وَ الضِّدُ فی نارٍ لَظیً مُخَلَّد ای پرسشگران از من دربارۀ محبت اهل بیت، آیا آشکارا به محبت ایشان اقرار کنم، یا آن را انکار کنم؟/ هرگز منکر محبت آنان نخواهم شد، چون به خون و گوشت من درآمیخته است و محبت ایشان، وسیلۀ هدایت و رشد من است./ ای خاندان مصطفی، ای همهچیز من، ای کسانی که من متکی به حبّ شما هستم./ شما در روز قیامت پیش خدا شفیع من هستید پس چگونه بترسم، درحالیکه به شما اطمینان دارم./ آنکه شما را دوست دارد، جاودانه در بهشت می ماند؛ و دشمنان شما جاودانه در آتش پرسوز دوزخ خواهند بود.
۱۸.سوره مبارکه نور/ آیه 63
۱۹.(نیل) یافتن، رسیدن چیزی به کسی. مالومنال در اصطلاح بهمعنای ثروت و دارایی است.
۲۰.(شدد) تنگی و سختی زندگی
۲۱.تنبیهالخواطر و نزهةالنواظر/ باب ما جاء فی الصدق و الغضب لهل/ ص 48
۲۲.سوره مبارکه دخان/ آیات 25 تا 27
۲۳.تاریخ بغداد (خطیب بغدادی، متوفی 463 ق)/ ج1/ ص 143
۲۴.خالدبنبرمک (متوفی 170 ق) یکی از مبلّغان دعوت عباسی بود. که بعدها به مقام وزارت ابوالعباس سفاح و منصور رسید.
۲۵.عدهای از جاسوسان به متوکل عباسی خبر دادند در خانۀ امام هادی، نامهها و سلاحهایی از شیعیان قمی وجود دارد و امام قصد دارد تا به حکومت دست یابد. متوکل به سربازانش دستور داد به خانۀ امام بروند. سربازان وارد خانه شدند اما چیزی نیافتند، پس حضرت را که در حال مناجات بود، با خود آوردند. متوکل در مجلس بزم بود، بیادبانه به حضرت جام شراب تعارف کرد، حضرت فرمودند: «به خدا گوشت و خون من هرگز خمر ننوشیدهاند، مرا معاف کن.» متوکل منصرف شد و به حضرت گفت تا شعری بخواند. حضرت در چنین مجلسی این ابیات را خواندند: بر فراز قلههای کوههایی که آنان را نگاهبانی میکرد، خفتند و مغلوب شدند و قلهها آنها را سودی نرساند. پس از دورهای از عزّت و سرفرازی از دژهایشان پایین کشیده شدند و در گودالی مسکن گرفتند؛ ای وای که در چه جای بدی فرود آمدند! بانگ دهندهای پس از دفن آنها فریاد زد: «کجا رفت آن دستبندها و تاجها و جامههای فاخر ابریشمین؟ کجا شد آن چهرههای به ناز پرورده که در برابر آنها پردهها میزدند و سایبانها؟» پس هنگامی که دربارۀ آنان سؤال میشود، قبر با بیانی شیوا پاسخ دهد: این است چهرههایی که کرمها بر روی آن رفت و آمد میکنند. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنموسی و محمدبنعلی و علیبنمحمد/ ابواب تاریخ الامام علیبنمحمد الهادی/ باب4/ حدیث 25)