تعبیر دیگر تعبیر والی است، والی از کلمهی ولایت است و با مشتقات دیگر والی که از وِلایت با وَلایت گرفته میشود می توان به بُعد مورد نظر در این کلمه توجه کرد. ولایت در اصل معنای لغت به معنای پیوند و به هم جوشیدگی دو چیز است. لغت میگوید اتصال دو شیء به همدیگر به طوری که هیچ چیزی میان آن دو فاصله نشود. در تعبیر فارسی به هم جوشیدگی، به هم پیوستگی، ارتباط تام و تمام، این معنای ولایت است. البته برای ولایت در تعبیرات مختلف معانی مختلفی ذکر شده، ولایت به معنای محبت، ولایت به معنای سرپرستی، ولایت به معنای آزاد کردن برده، ولایت به معنای بردگی یا ارباب برده بودن، نوع ارتباطاتی که در معنای ولایت ذکر میشود به نظر میرسد که کلاً مصادیق همان پیوند و پیوستگی هستند. والی امت و والی رعیت آن کسی است که امور مردم را به عهده دارد و با آنها پیوسته است، این بُعد خاصی از مفهوم حکومت را از نظر نهجالبلاغه و امیرالمؤمنین روشن میکند.حاکم اسلامی
نامهای دیگر: حاکم صالح، حاکمیت صالحان، والی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
زمامدار جامعهٔ اسلامی و شرایط، وظایف و حدود اختیار او.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در اولین کنگره بینالمللی نهجالبلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳۱۳۶۰۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
امّا بعد از این دوران، آنجایی که یک شخص معینی بهعنوان حاکم از طرف خدای متعال معین نشده است، حاکم دارای دو پایه و دو رکن است: رکن اوّل، آمیخته بودن و آراسته بودن با ملاکها و صفاتی که اسلام برای حاکم اسلامی معین کرده است؛ مانند دانش، تقوا، توانایی، تعهّد و صفاتی که برای حاکم است، که البتّه در این باره هم بعداً یک روزی انشاءالله صحبت میکنیم. رکن دوّم، قبول مردم و پذیرش مردم است. اگر مردم، آن حاکم و شخصی را که دارای ملاکهای حکومت است نشناختند و او را به حکومت نپذیرفتند، او حاکم نیست. اگر دو نفر که هر دو دارای این ملاکها هستند، یکی از نظر مردم شناخته شد و پذیرفته شد، او حاکم است. پس قبول مردم و پذیرش مردم، شرط در حاکمیت است و این همان چیزی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی حتّی در مورد رهبر مورد نظر بوده و بر روی آن فکر شده و تصمیمگیری شده است. رهبر بر طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی، آن مجتهدِ عادلِ مدیرِ مدبّرِ صاحبنظرِ صاحببصیرتی است که مردم او را شناخته باشند، به [عنوان] مقام مرجعیت تقلید، از او تقلید کنند و به او گرایش پیدا کنند و رو بیاورند. اگر مردم چنین کسی را نشناختند، خبرگان امّت جستجو میکنند، چنین کسی را پیدا میکنند، به مردم معرفی میکنند. باز در اینجا هم اوّلاً خبرگان، نمایندگان مردمند، ثانیاً خود مردم بعد از معرّفی خبرگان، او را میپذیرند، بعد او میشود امام. در مورد رئیسجمهور هم همینجور است؛ انتخابات انجام میگیرد، مردم کسی را که واجد شرایط بدانند، انتخاب میکنند.شاهدها (۲۲ پاراگراف)
دو رکن حاکم: صفات تعیینشده در اسلام و پذیرش مردم
امّا بعد از این دوران، آنجایی که یک شخص معینی بهعنوان حاکم از طرف خدای متعال معین نشده است، حاکم دارای دو پایه و دو رکن است: رکن اوّل، آمیخته بودن و آراسته بودن با ملاکها و صفاتی که اسلام برای حاکم اسلامی معین کرده است؛ مانند دانش، تقوا، توانایی، تعهّد و صفاتی که برای حاکم است، که البتّه در این باره هم بعداً یک روزی انشاءالله صحبت میکنیم. رکن دوّم، قبول مردم و پذیرش مردم است. اگر مردم، آن حاکم و شخصی را که دارای ملاکهای حکومت است نشناختند و او را به حکومت نپذیرفتند، او حاکم نیست. اگر دو نفر که هر دو دارای این ملاکها هستند، یکی از نظر مردم شناخته شد و پذیرفته شد، او حاکم است. پس قبول مردم و پذیرش مردم، شرط در حاکمیت است و این همان …نفی علو و استعلا در حاکم و منع پذیرش او از سوی مردم
… آن را در خودش به وجود بیاورد یا در خودش ببیند و بپذیرد؛ بدون این، عمل نامشروعی انجام داده. عدم عُلُو، عدم اسراف، عدم استئثار، مسئلهی مهمّی در امر حکومت است. خداوند دربارهی فرعون میفرماید: «کانَ عالیاً مِنَ المُسرفین»؛[13] یعنی گناه فرعون این است: عالی است. بنابراین برای حاکم، عُلُو و استعلاء یک نقطهی منفی است؛ نه خود او حق دارد استعلاء کند، نه اگر اهل استعلاء است، حق دارد قدرت را قبول کند، نه مردم اجازه دارند که او را بهعنوان حاکم و امام جامعه بپذیرند. استئثار یعنی همهچیز را برای خود خواستن؛ در مقابل ایثار است. ایثار یعنی همهچیز را به نفع دیگران از خود جدا کردن، استئثار یعنی همهچیز را به نفع خود از دیگران جدا کردن. عُلُو و استعلاء و استئثار جزو نقاط منفی حکومت است. امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه دربارهی …رفتار حاکم اسلامی در همهٔ سطوح با مردم مانند پدر مهربان با فرزندان
مطلب بعد، خدمترسانی به مردم است. خدمترسانی منطقی دارد. ما اصلاً برای خدمت به مردم آمدهایم. فلسفه وجود ما خدمت به مردم است. در روایات وارد شده است که والی و حاکم اسلامی - حاکم در همه سطوح؛ وزیر و استاندار و بالاتر و پایینتر و همه، مشمول این جملهاند - با مردم باید مثل پدر مهربان نسبت به فرزندان باشد. اگر به شما خبر برسد که فرزندتان از بیماری، از سرما، از گرما، از گرسنگی، از تحقیر، از اهانت و از غربت رنج میکشد، چه حالی پیدا میکنید؟ میتوانید تحمّل کنید؟ در سطح کشور نسبت به هر کس چنین اتّفاقی بیفتد، تا آنجاییکه شما علم و اطلاع دارید، باید همین احساس را …مسئولیت در برابر فقر، تبعیض، اخلاق، استقلال و آزادی مردم
… است که برخاسته از همان دید و فکر اسلامی است. این ضوابط باید احراز شود. باید تشخیص داده شود که این شرایط در این شخص وجود دارد، بعد او در معرض رأی مردم قرار گیرد، اگر ملاک رأی مردم است؛ یا نصب شود، اگر ملاک، انتصاب است؛ مثل بعضی از مسؤولیتهایی که وجود دارد. حاکم اسلامی در قبال مسائل مهمّ جامعه، در مقابل فقر مردم، در مقابل تبعیض و شکافهای اجتماعی، در مقابل اخلاق و معنویت مردم، در قبال حفظ استقلال کشور و حفظ آزادی مردم - در آن حدودی که اسلام مقرّر کرده است - مسؤول است. اینها مسؤولیتهاست و چون اسلام این را خواسته و این به مردم تعلیم داده شده است و مردم ما به اسلام اعتقاد دارند، لذا توقّعشان از مسؤولان امر در کشور در هر ردهای این است که به این مسؤولیتها عمل کنند و آنچه را که به عنوان وظیفه بر عهدهی آنهاست، انجام دهند. …معیارهای شایستگی حاکم اسلامی معلومشده در غدیر
… که از ارزشهای اسلامی، به طور کامل برخوردار بودند. یک انسان مؤمن؛ دارای حدّ اعلای تقوا و پرهیزکاری؛ فداکار در راه دین؛ بیرغبت نسبت به مطامع دنیوی؛ تجربه شده و امتحان داده در همه میدانهای اسلامی: میدانهای خطر؛ میدانهای علم و دانش؛ میدان قضاوت و امثال اینها. یعنی با مطرح شدن امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام به عنوان حاکم و امام و ولىّ اسلامی، همه مسلمانان در طول تاریخ باید بدانند که حاکم اسلامی، باید فردی در این جهت، با این قوارهها و نزدیک به این الگو و نمونه باشد. پس، در جوامع اسلامی، انسانهایی که از آن ارزشها نصیبی ندارند؛ از فهم اسلامی، از عمل اسلامی، از جهاد اسلامی، از انفاق و گذشت، از تواضع و فروتنی در مقابل بندگان خدا و آن خصوصیّاتی که امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام داشتند، بهرهای نداشته باشند، شایسته حکومت کردن نیستند. پیغمبر، این معیار را در اختیار مسلمانان گذاشتند. و این، یک درس فراموش نشدنی است.معیار مسلمان و حاکم اسلامی واقعی: دشمنی با دشمنان اسلام
… کنند به وابستگی خودشان و رفاقت خودشان و طرفداری خودشان از سیاستهای دشمنان اسلام یعنی آمریکا؛ این را پوشیده نمیدارند. اگر کسی بگوید شماها با آمریکا مخالفید بدشان میآید [امّا] اگر کسی بگوید شماها با آمریکا موافقید و همدستید بدشان نمیآید! این، ملاک است؛ یعنی درست یک میزان و معیار است.شما مسلمان واقعی و حاکم اسلامی واقعی را هم از اینجا باید بشناسید: آن که با دشمنان اسلام دشمن است، او در خطّ اسلام است؛ آن که با دشمنان اسلام دوست است و مباهی[29] به این دوستی است، او در خطّ کفر است؛ دوستیِ به معنای همپیمانی، دوستیِ به معنای وابستگی، دوستیِ به معنای اینکه منافع او را رعایت کند «اَشَدُّ رَعایة»؛[30] مثلاً وقتیکه در کشور او و در شهر او بگویند «مرگ بر آمریکا»، او بدش بیاید.[31] خب، یک وقت مردمِ خودش میگویند «مرگ بر آمریکا»، آن یک چیزی، …طرح لزوم توجه به رفتار حاکم با خود، فراتر از رفتار با مردم
مسألهی نهم باز از آن مسائل بسیار جاذب و جالب هست: رفتار حاکم با خود و در نفس خود؛ آیا از حاکم میتوان به رفتار او در سطح جامعه قانع شد و میتوان به حسن رفتار او با مردم بسنده کرد یا نه؟ ماورای نحوهی ارتباط حاکم با مردم چیز دیگری وجود دارد که آن نحوهی ارتباط حاکم با خود هست، زندگی شخصی حاکم چگونه باید بگذرد و نهجالبلاغه در این مورد چه نظری میدهد؟لزوم عدالت و تقوای مجری قوانین در رأس قوهٔ اجرایی از نظر اسلام
… عادلانه باشد، اما نیروی اجراکنندۀ عادل نداشته باشد، از عدل اجتماعی خبری نخواهد بود. بهترین قوانین، اگر مجریان شایستهای نداشته باشد، همیشه معطل خواهد ماند؛ همچنانیکه قرنهایی گذشت و قوانین اسلام در جامعههایی که مسلمانها در آن زندگی میکردند، اجرا نشد. به همین جهت است که از نظر اسلام، مجری قوانین ـ یعنی آن مقامی که در رأس قوۀ اجرایی قرار میگیرد ـ باید انسانی عادل باشد؛ با تقوا و مراقبت کامل بر قوانین و اجرای آن نظارت کند.نبود امتیاز ویژه در برخورداری از دنیا و سقوط از صلاحیت با تخطی از قانون
..در حکومت اسلامی بهرهمندی از مالومَنال دنیا بههیچوجه اینطور نیست. دو ایستگاه وجود دارد؛ ایستگاه اول، ایستگاه حق و قانون است؛ ایستگاه دوم، ایستگاه اخلاق است که بالاتر است. حاکم اسلامی در ایستگاه اول ـ یعنی ایستگاه حق و قانون ـ در التذاذ از مالومَنال و شهوات دنیوی، فقط در حد قانون، در حد بقیۀ مردم، در حد حلال شرعی اکتفا میکند. یکذره از آن تخطّی بکند، از صلاحیت میافتد. هیچ امتیاز و برخورداری ویژهای برای حاکم، ازلحاظ برخورداری از دنیا و مالومَنال دنیوی و التذاذات وجود ندارد، هیچ. چون این حاکم است، پس بایستی این التذاذ بیشتر داشته باشد؟ نه! ممکن است حقوقش بیشتر از کارمندش باشد، شخص حاکم در نظام اسلامی، بهخاطر اینکه کارش مهمتر است، کارش سنگینتر است، زحمتش بیشتر است؛ مثل یک کارگری که کارِ بیشتری میکند، حقوق بیشتری میگیرد، در همین …محروم کردن خود حتی از برخورداریهای معمولی مردم در ایستگاه اخلاق
و اما ایستگاه دوم، ایستگاه اخلاق است، که آن ازلحاظ معنوی بسیار عالیتر، و ازلحاظ مادی سختتر است. و آن، این است که حاکم اسلامی چون در رأس حکومت است، حتی از برخورداریهای معمولی مردم هم خودش را محروم کند. امیرالمؤمنین میفرمود که اگر من بخواهم از بهترین عسلها، عسل مصفّا، و از مغز گندم، نانی بسازم و بخورم، میتوانم. خب بله، میتوانست دیگر، امیرالمؤمنین بهترین خورشها و بهترین نانها را میتوانست مورد استفادۀ خودش قرار بدهد، لکن نه، در کمال شدت[20] [زندگی …والی یعنی عهدهدار امور مردم و پیوسته با آنان
… در تعبیرات مختلف معانی مختلفی ذکر شده، ولایت به معنای محبت، ولایت به معنای سرپرستی، ولایت به معنای آزاد کردن برده، ولایت به معنای بردگی یا ارباب برده بودن، نوع ارتباطاتی که در معنای ولایت ذکر میشود به نظر میرسد که کلاً مصادیق همان پیوند و پیوستگی هستند. والی امت و والی رعیت آن کسی است که امور مردم را به عهده دارد و با آنها پیوسته است، این بُعد خاصی از مفهوم حکومت را از نظر نهجالبلاغه و امیرالمؤمنین روشن میکند.درک رنج مردم با همهٔ وجود از سوی حاکم جامعه
در این الگو «عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم»[8] هست؛ یعنی حاکم جامعه رنج مردم را با وجود خود، با همهی دل خود درک میکند، احساس میکند. قرآن میگوید «عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم»؛ شما سختی میکشید، پیغمبر رنج میبرد. این از طرف حاکم نسبت به مردم. از طرف مردم هم «اَطیعُوا اللهَ وَ اَطیعُوا الرَّسولَ وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم»؛[9] مردم هم همراهی میکنند، اطاعت میکنند، کمک میکنند، دنبالهروی میکنند. …برخاستن حاکم از میان مردم و رابطهٔ نزدیک و صمیمانه با آنان
… رابطه ترس و رعب و خوف باشد - نه رابطه محبّت و التیام و پیوستگی - این ولایت نیست. اگر کسانی با کودتا بر سر کار بیایند، این ولایت نیست. اگر کسی با وراثت و جانشینىِ نَسَبی - منهای فضایل و کیفیّات حقیقی که در حکومت شرط است - در رأس کار قرار گیرد، این ولایت نیست. ولایت، آن وقتی است که ارتباط والی یا ولىّ، با مردمی که ولایتِ بر آنهاست، یک ارتباط نزدیک، صمیمانه، محبّتآمیز و همان طوری که در مورد خود پیامبر وجود دارد - یعنی «بعث فیهم رسولا من انفسهم»[5] یا «بعث منهم» : از خود آنها کسی را مبعوث کرده است - باشد؛ یعنی از خود مردم کسی باشد که عهدهدار مسأله ولایت و حکومت باشد. اساس کار در حاکمیت اسلام این است.وجوب مضاعف رعایت موازین حق بر رهبران مسلمانان
… البلاط و وعّاظ السّلاطین رغم علمهم بارتکاب هؤلاء للموبقات من اعترض علیهم و منعهم من ارتکابها. الأمر الّذی یؤدّی بشکلٍ طبیعیّ لشیوع المفاسد الأخلاقیّة، هذا فی حین کان رسول الله (صلّی الله علیه و آله و سلّم) أعبد النّاس و أزهدهم و أکثرهم عملاً بالشّریعة. لقد کان و هو الحاکم یری نفسه ملزماً برعایة موازین الحقّ أکثر من باقی المسلمین و هذا هو منطق الإسلام الّذی یضاعف وجوب ذلک علی رؤساء المسلمین و زعمائهم.وظیفهٔ پذیرش حکومت برای واجد شرایط در شرایطی معین
… میشود این مسأله است که آیا حکومت کردن یک حق است یا یک تکلیف؟ حاکم حق حکومت دارد یا موظف است که حکومت کند؟ و کدام انسانی است که میتواند یا میباید حکومت کند؟ در اینجا هم نهجالبلاغه بیان خاص خود را دارد و از نظر نهجالبلاغه حکومت هم حق است و هم وظیفه است. برای آن کسی که با شرائط و معیارها و ملاکهای حکومت آمیخته است و از آن برخوردار است در شرائطی وظیفه است که حکومت را قبول کند، نمیتواند این بار را از دوش بر زمین بگذارد.برخوردار نبودن از امتیاز مادی و حیثیت فقط به اندازهٔ انجام وظیفه
… از مهرهها، از قسمتهای کوچک و بزرگ، پرتأثیر و کمتأثیر؛ یکی از این بخشها، یکی از این قسمتها آن قسمتی است که مدیر جامعه آن را تشکیل میدهد. او هم مانند بقیهی قسمتهاست، او هم مانند بقیهی اجزاء و عناصر مشکلهی این مجموعه است، ولی امر است، متصدی این کار است. متصدی این کار هیچگونه امتیازی را طلب و توقع نمیکند و عملاً هیچگونه امتیازی به او تعلق هم نمیگیرد؛ از لحاظ وضع زندگی، از لحاظ برخورداریهای مادی. اگر بتواند وظیفهی خودش را خوب انجام بدهد به اندازهای که این وظیفه و انجام آن برای او جلب حیثیت معنوی بکند به همان اندازه حیثیت متعلق به او میشود؛ بیش از آن نه. این مفهوم حکومت در نهجالبلاغه است. حکومت بنا بر این تعبیر در نهجالبلاغه هیچ نشانهای و اشارهای از سلطهگری ندارد، هیچ بهانهای برای امتیازطلبی ندارد.لزوم رعایت مردم با همهٔ ابعاد شخصیت انسانیشان
… تعبیر نهجالبلاغه رعیتاند، رعیت یعنی آن کسانی، آن جمعی، که رعایت آنان و مراقبت آنان و حفاظت و حراست آنان بر دوش ولی امر است. البته مراقبت و حفاظت یک وقت نسبت به یک موجود بیجان است این یک مفهوم پیدا میکند، یک وقت مربوط به حیوانات است این یک معنا پیدا میکند. اما حراست و حفاظت یک وقت مربوط به انسانهاست، یعنی انسان را با همهی ابعاد شخصیتش، با آزادیخواهیاش، با افزایشطلبی معنویش، با امکان تعالی و اوج روحیاش، با آرمانها و اهداف والا و شریفش، اینها را به عنوان یک مجموعه در نظر بگیرید. این باید با همهی این مجموعه مورد رعایت قرار بگیرد. این همان چیزی است که در فرهنگ آل محمد در طول زمان مورد ملاحظه بوده و کمیت اسدی میگوید «ساتتٌ لا تمن یرا رعیتة الناس سواءً و رعیة الانعامی»، سیاستمدارانی که مراعات انسانها را مانند مراعات حیوانها به نظر نمیگیرند. یعنی انسان با انسانیتش باید مراعات بشود، این …تأثیر حاکم بر جهتگیری جامعه و خطر بیاهمیتی گناه حاکم نزد مردم
… و به او هم اقتدا میکردند. مردم میدانستند که یزیدبنمعاویه دچار بیماریهای بزرگ اخلاقی و عاملِ به گناهان بزرگ است، درعینحال وقتی به آنها گفته میشد که علیه یزید قیام کنید، میگفتند ما با یزید بیعت کردیم، نمیشود قیام کنیم. مسئلۀ امامت برای مردم روشن نبود. مردم خیال میکردند که امام مسلمین و حاکم جامعۀ اسلامی میتواند با این گناهان، با این خلافها، با این ظلمها، با این اعمالی که برخلافِ صریح قرآن و اسلام هست آمیخته و آلوده باشد، برای مردم مسئلۀ مهمی نبود. این یک مشکل بزرگی بود که با توجه به اهمیت مسئلۀ حکومت در یک جامعه و تأثیر حاکم بر جهتگیری جامعه، این بزرگترین خطر برای عالَم اسلام بود.عصمت، تقوا، علم و معنویت از خصوصیات حاکم اسلامی
لذا ائمه علیهمالسلام لازم میدانستند دو چیز را به مردم بگویند؛ یکی اینکه بگویند امام دارای این شرایط است، حاکم اسلامی دارای این خصوصیات است؛ این عصمت، این تقوا، این علم، این معنویت، این رفتار با مردم، این عمل درمقابل خدا؛ خصوصیات امام ـ یعنی حاکم اسلامی ـ را برای مردم بیان کنند، این یک؛ و دوم مشخص کنند که آنکسیکه دارای این خصوصیات هست امروز چه کسی است؛ که معرفی میکردند و خودشان را بیان میکردند؛ اینهم یک کار بزرگ ائمه و میبینید که این یکی از مهمترین کارهای سیاسی و تبلیغات و تعلیمات سیاسی است.تأثیر زمامداری صالحان یا ناصالحان بر تکامل یا ستم به بشریت
امیرالمؤمنین درمقابل دو مطلب قرار گرفت. یکی غصبِ حقّ خلافت است؛ و این خیلی بزرگ است و خیلی ظلم است؛ هم ظلم است به علی، و هم ظلم است به جامعۀ اسلامی، و هم ظلم است به بشریّت. اگر در رأس یک جامعۀ الهی، یک مرد الهی مثل علی قرار نگیرد، بشریّت ستم دیده است، نهفقط آن مرد؛ بلکه اگر زمام و اختیارگردان جامعۀ بشر دست مردی مثل علی باشد، بشریّت به تکامل و تعالی خود نزدیک شده است. و همیشه چنین است که حکومتهای ناصالح، قدرتهای ناشایست، نهفقط به مردم زمان خود، که به انسانهای تاریخ، و نهفقط به یک عدۀ مردم خاص و انسانهای خاص، که به انسانیت جفا میکنند. هر قدمی که برداشته میشود، یا انسانیت را پیش میبرد، ترقی میدهد، اوج میدهد، یا انسانیت را متوقف میکند، و جلوی پرواز انسانیت را میگیرد. و اگر علی در رأس حکومت نبود و رقبای علی قدرت را در دست گرفتند، به انسانیت ستم شد. و برای مردی مثل علی که یکلحظه …پذیرش سخن حاکم تنها هنگامی که از جانب خدا و به الهام او باشد
… انداختند، از بین بردند، نابود کردند؟ ابداً. حرف درستی زده بود، حرف منطقیای زده بود. آزادی بهمعنای مطلقالعنانی نه، آزادی بهمعنای تبعیت از یک قانون صحیح انسانی، که در روح انسان، در آن نظم و در آن اجتماع، انسان بار هیچکس را بر دوش نبرد، حتی بار حاکم را. اگر حاکم ازطرف خدا حرف زد، به الهام خدا حرف زد، حاکم اسلامیست، حرفش مورد قبول قرار میگیرد. اگر به الهام الهی سخن نگفت، حرف او هم مردود میشود.مراتب داشتن حاکم از معصوم تا غیرمعصوم با ثبات ساختار کلی نظام
… یعنى چه بر پایهى قرآن؟ یعنى قوانین و مقرّرات در آن جامعه و عمل نظام عمومى و جمعى در آن جامعه، بر اساس حکم دینى باشد؛ این یک؛ و آن کسى هم که در رأس حکومت قرار میگیرد، منطبق باشد با معیارهاى دینى براى حکومت؛ این دو؛ این معناى حکومت اسلامى و حکومت قرآنى است. البتّه مراتب دارد؛ یک وقت کسى که در رأس حکومت قرار میگیرد، یک شخصیّتى است در حدّ معصوم یا دون معصوم، یک وقت هم نوبت برسد به روسیاههایى امثال بنده؛ به هر حال ترکیب و قواره کلّى نظام همان است؛ البتّه اشخاص کم و زیاد دارند، کوچک و بزرگ دارند، [امّا] براى این تلاش میکردند.