رفتن به محتوای اصلی

خودخواهی

نام‌های دیگر: حب نفس، خودرأیی، خودمحوری، خودپرستی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دل‌بستگی به خود و محور قرار دادن خواست خویش در کارها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اجتماع اقشار مختلف مردم به مناسبت شهادت دکتر مصطفیٰ چمران— ۱۳۶۰/۰۴/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۹
۱۳۶۰۱۳۸۹

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مسئله‌ی بعد، مسئله‌ی حکومت است؛ که باز در این باب هم اسلام نظرات ویژه‌ای دارد. صلاح فردی در امر حکومت در اسلام، یک امر بسیار مهم و اساسی است. هر کسی به هر اندازه‌ای از مدیریّت که میخواهد مباشرت کند، بایستی صلاحیّت آن را در خودش به وجود بیاورد یا در خودش ببیند و بپذیرد؛ بدون این، عمل نامشروعی انجام داده. عدم عُلُو، عدم اسراف، عدم استئثار، مسئله‌ی مهمّی در امر حکومت است. خداوند درباره‌ی فرعون میفرماید: «کانَ عالیاً مِنَ المُسرفین»؛[13] یعنی گناه فرعون این است: عالی است. بنابراین برای حاکم، عُلُو و استعلاء یک نقطه‌ی منفی است؛ نه خود او حق دارد استعلاء کند، نه اگر اهل استعلاء است، حق دارد قدرت را قبول کند، نه مردم اجازه دارند که او را به‌عنوان حاکم و امام جامعه بپذیرند. استئثار یعنی همه‌چیز را برای خود خواستن؛ در مقابل ایثار است. ایثار یعنی همه‌چیز را به نفع دیگران از خود جدا کردن، استئثار یعنی همه‌چیز را به نفع خود از دیگران جدا کردن. عُلُو و استعلاء و استئثار جزو نقاط منفی حکومت است. امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه درباره‌ی بنی‌امیّه فرمودند: «یَأخُذُونَ مال‌الله دولا و عِبادالله خولا و دین‌الله دخلا بینهم». یعنی دلیل بر اینکه اینها برای حکومت صلاحیّت ندارند، این است که این خصوصیّت را دارند: «یَأخُذُون مال‌الله دولا»؛ یعنی اموال عمومی دست به دست بین خودشان میگردد، با اینکه مال عامّه‌ی مردم است. «و عبادالله خولا»؛ مردم را مثل بردگان خود به حساب می‌آورند و استخدام میکنند. «و دین‌الله دخلا بینهم»؛ دین خدا را هم هر جوری که دوست میدارند، دستکاری میکنند. بنابراین در حکومت، اسلام نظر دارد. این بایستی در الگوی زندگی ما برای بلندمدّت حتماً گنجانده و ملاحظه شود.
خب؛ آن معیار دوم، نقطۀ دومی که حکومت‌های حق و باطل را با آن می‌سنجیم، مسئلۀ منیّت است؛ یعنی خودخواهی‌ها، به خود پرداختن، خود را محور قراردادن، خودگرایی. بین حکومت سلطانی و سلطنتی با حکومت امامتی و خلافتی، در این زمینه هم تفاوت‌های بسیار بنیانی وجود دارد. در حکومت‌های سلطنتی، منیّت اصل است، اصلاً همه‌چیز بر محور شخص حاکم می‌گردد، همه‌چیز با او مقایسه می‌شود. خوب آن کسی است که با او خوب است؛ بد آن کسی است که با او خوب نیست یا با او بد است. خیرات عالم اول متعلق به اوست. بعد اگر چیزی زیادی آمد، متعلق به آن کسانی [است] که حول‌وحوش او هستند، برای او هستند. آن‌کسانی‌که با حاکم، با این منِ قدرتمند، ارتباطی ندارند، کاری ندارند، حمایتی از او نمی‌کنند، آنها از خیرات عالم هیچ بهره‌ای به‌طور طبیعی ندارند، مگر یک چیزی ریخت و پاش بشود، آنها هم بخورند. اصلاً اخلاق حکومتی این است. (68/2/7) همه‌چیز در خدمت شخص حاکم است. نیروهای مسلح برای دفاع از اوست. نیروهای اطلاعاتی امنیتی برای کوبیدن دشمنان اوست. نیروهای علمی برای او و در خدمت اوست؛ که اگر نیروهای علمی و هنری جامعه در خدمت او نباشد و همان هدف‌ها را و همان روش‌ها را ترویج نکند و تثبیت نکند و در ذهن مردم و در فضای جامعه القا نکند، او مطرود خواهد بود، مورد قبول نخواهد بود. (68/2/5) انحصارطلبی‌ها از اینجا به‌وجود می‌آید، استبداد‌ها از اینجا به‌وجود می‌آید؛ تکیۀ به من، خود را محور قراردادن، و هیچ‌چیز و هیچ‌کس و هیچ ارزش و هیچ انسانی را به‌حساب‌نیاوردن. در این‌چنین نظامی انسان‌ها تحقیر می‌شوند. (68/2/7)

شاهدها (۲۴ پاراگراف)

محوریت شخص حاکم و خودخواهی در حکومت‌های سلطنتی

خب؛ آن معیار دوم، نقطۀ دومی که حکومت‌های حق و باطل را با آن می‌سنجیم، مسئلۀ منیّت است؛ یعنی خودخواهی‌ها، به خود پرداختن، خود را محور قراردادن، خودگرایی. بین حکومت سلطانی و سلطنتی با حکومت امامتی و خلافتی، در این زمینه هم تفاوت‌های بسیار بنیانی وجود دارد. در حکومت‌های سلطنتی، منیّت اصل است، اصلاً همه‌چیز بر محور شخص حاکم می‌گردد، همه‌چیز با او مقایسه می‌شود. خوب آن کسی است که با او خوب است؛ بد آن کسی است که با او خوب نیست یا با او بد است. خیرات عالم اول متعلق به اوست. بعد اگر چیزی زیادی آمد، متعلق به آن کسانی [است] که حول‌وحوش او هستند، برای او هستند. آن‌کسانی‌که با حاکم، با این منِ قدرتمند، ارتباطی ندارند، کاری …

منیت منشأ آفات اخلاقی، جنگ‌ها و ظلم‌های تاریخ

… الهی از اول تا آخر، تربیت و تلاششان متوجهِ این نقطه بوده است که روح عبودیت را در انسان زنده کنند. سرچشمه‌ی همه‌ی فضائل انسانی و کارهای خیری که انسان ممکن است انجام بدهد -چه در حوزه‌ی شخصی، چه در حوزه‌ی اجتماعی و عمومی- همین احساس عبودیت در مقابل خداست. نقطه‌ی مقابل این احساس عبودیت، خودبینی و خودخواهی و خودپرستی است؛ منیّت است. این منیّت است که در انسان، منشأ همه‌ی آفات اخلاقی و عوارض و نتایج عملی آنهاست. منشأ همه‌ی این جنگها و کشتارهای عالم، و ظلمهایی که به وقوع میپیوندد و منشأ همه‌ی فجایعی که در طول تاریخ اتفاق افتاده -و شما خوانده‌اید، شنیده‌اید یا امروز مشاهده میکنید- احساس منیّت و خودخواهی و خودبینی در مجموعه‌ای از انسانهاست که سرچشمه‌ی این فساد و نابسامانی، در زندگی آنهاست. عبودیت نقطه‌ی مقابل این خودخواهی و منیّت و خودپرستی است. اگر این خودبینی و خودخواهی در مقابل خداوند متعال باشد -یعنی انسان خود را در مقابل پروردگار قرار بدهد- نتیجه‌ی آن در انسان، طغیان است: طاغوت. طاغوت هم فقط پادشاهان نیستند؛ هرکدامِ از ما انسانها ممکن است …

خودخواهی به معنای وسیع نقطهٔ مقابل خداخواهی و لزوم استغفار از آن

دوم، مسأله‌ی خودخواهی به معنای وسیع کلمه است. از خودخواهیها باید استغفار کنیم. خودخواهی نقطه‌ی مقابل خداخواهی است. دل خودخواه به همان اندازه که خودخواه و خودپرست است، از خداخواهی و خداپرستی دور است. این خودخواهی به معنای وسیع کلمه است؛ یعنی شامل حمایت بیاستدلال و متعصبانه و حمیت‌آمیز از خود، از حزب خود، از جناح خود، از خویشاوند و وابسته‌ی خود و از دوست و رفیق صمیمی خود است؛ این غلط است. بسیاری از اختلافاتی که در جامعه‌ی سیاسی کشور ما وجود داشت، ناشی از …

خودخواهی و فرعونیت درون دل منشأ بدبختی ملت‌ها و اغلب مفاسد

امروز وحدت در زیر سایه اسلام، حرکت در جهت سازندگی اسلامی، حرکت در جهت محکم کردن پایه‌های استقلال این کشور و حرکت در جهت تهذیب معنوی و روحی ضروری است. جوانان عزیز! از تهذیب و تزکیه روحی و قلبی غافل نشوید. پایه همه بدبختیهای ملتها، مسؤولان، بزرگها و کوچکها، خودخواهی و خودپرستی و خود را عمده کردن و خدا کردن و ایجاد فرعونیّت در درون دل است. گاهی انسان در بیرون قالب جسم خود - یعنی در ظاهر خود - هیچ نشانه فرعونیّت ندارد؛ اما در دل، فرعون است. خودخواهیها، خود پرستیها، خود محوریها، عمده کردن خود و خواستها و تمایلات و شهوات و سود و منفعت خود، اینهاست که منشأ اغلب مفاسد زندگی است؛ لذا به سمت تهذیب نفس حرکت کنید. این حرکتهای عمده - چه حرکتهای در جهت سازندگی فضای کشور، سازندگی محیطهای گوناگون، سازندگی درون دل - امروز فریضه‌ای است که بر دوش همه ماست.

حجاب درک حقیقت و معذور نبودن صاحب آن

به هرحال وسوسه‌ها و تردید‌هایی که ناشی از خودخواهی و جاه‌طلبی و حب‌دنیا و دلبستگیهای شخصی و قومی و از این قبیل است، اینها البته جلوی چشم انسان را میگیرد و انسان نمیتواند حقیقت را آنچنان که هست درک بکند، چنین کسی معذور هم نیست، یعنی باید از خودخواهیها بیاید بیرون و هجرت بکند تا بتواند بفهمد. این مضمون آیه‌ی اول است و اکنون با توجه به کلمات آیه، یک بار دیگر مطلب را بیان میکنم: «و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا» : اگر شما در شک و تردید هستید از آنچه که ما بر بنده‌ی خود نازل کردیم:

خودخواهی و خودبینی، مانع تکامل و منشأ حسد و طمع و جنگ‌ها

… بشر دو نوع موانع بر سر راه خود دارد: یکی موانعی است که درون وجود خود او قرار دارد و دیگر، موانعی که بیرون از وجود اوست و درداخل شخصیت و روان او نیست. هردو نوعِ این موانع، خطرناک و باز دارنده حرکتند. از موانع درونی انسان، میتوان به «خُلقیّات فاسد» اشاره کرد. مثلاً در راه تکامل، خودخواهی انسان یک مانع است. خودپرستی و خودبینی - که انسان فقط شخص خود را به حساب بیاورد و دیگران رابه چیزی نشمارد - مانع‌بزرگی درراه تکامل انسان است که در او حسد، طمع، حرص و برادرکشی ایجاد میکند. انسانِ مبتلا به این گرفتاریها، بسیاری از جنگها را به راه می‌اندازد و بسیاری از ظلمها و نامردمیها را به‌وجود میآورد. منشأ همه اینها، خودخواهی است.

پرهیز از محور قراردادن خود و پیوند آن با رسیدن به هدف‌های الهی

حالا این دقایق چیست؟ اینها همین نکات به ظاهر کوچک و در معنا بزرگی است که در گوشه و کنار قرآن و کلمات معصومین و فرمایشهای امام بود: به خود نپردازیم، خود را محور قرار ندهیم، هدف را خدا بدانیم، از قالب زندگی مادّی خارج بشویم، دنبال وظیفه برویم و ببینیم آن چیست و به چیز دیگری کار نداشته باشیم، همواره در هر مرحله‌یی جستجو کنیم و رضای خدا را بر حسب حجت شرعی کشف کنیم و برطبق آن عمل نماییم. اینها همان قواعد حکمت‌آموزی است که برای پیروزی انسان در مبارزه‌ی دایمیش در این عالم وضع شده است؛ خیال نکنید اینها چیزهایی است که با اهداف انسان بی‌ارتباط است. وقتی میگویند من و شما در تلاشهایمان باید خود را محور قرار ندهیم، معنایش این است که این قضیه مستقیم به وصول ما به هدفهای الهی ارتباط دارد. در خلوت و در تأملات نفسانی، روی این قضیه قدری فکر کنید.

لزوم شکستن من درونی با تذکر، موعظه و ریاضت تا فرعونی نشود

… در مقابل حق قائل شدن را از بین میبرد. او را وارد جادّه‌اى میکند و به مدارج کمالى او را میرساند که مرحوم آمیرزا جواد آقاى ملکى‌تبریزى به آن مقامات رسید که امروز قبر آن بزرگوار، محلّ توجّه اهل باطن و اهل معنا است؛ در زمان حیات که [خودش] قبله‌ى اهل معنا بوده. قدم اوّل، شکستن منِ درونى هر انسانى است که اگر دائم انسان آن را با توجّه، با تذکّر، با موعظه، با ریاضت ــ همین‌جور ریاضتها ــ پست نکند و زبون نکند و حقیر نکند، در وجود او رشد خواهد کرد و فرعونى خواهد شد.

ریشهٔ همهٔ ظلم‌ها، جنگ‌ها و مفاسد عالم در منیت انسان‌ها

همه‌ى مفاسد عالم زیر سر این منیّتهاى افراد بشر است. همه‌ى ظلمها، همه‌ى تبعیض‌ها، همه‌ى جنگها و خون‌ریزى‌ها، همه‌ى قتلهاى نابه‌حقّى که در دنیا اتّفاق مى‌افتد، همه‌ى کارهایى که زندگى را بر بشر تلخ میکند و انسان را از سعادت خود دور میکند، زیر سر این منیّت و این فرعون درونى‌اى است که در باطن من و شما هست. اگر آن را مهار نکنیم، اگر دهنه نزنید این اسب سرکش را که در وجود ما است، بسیار خطرناک است؛ نه فقط براى خود انسان ــ خود انسان را که این منیّت به خاک سیاه می‌نشاند ــ بلکه به ‌قدر شأن هر کسى و تأثیر هر کسى و شعاع وجودى هر کسى، براى دنیاى خارج از وجود و باطن خود …

منیت و خودخواهی سرچشمهٔ خط طغیان بر قوانین الهی، مردم و امام

یک خطّ دیگر، خطّ منیّتها است، خطّ نظرات شخصى و مصالح شخصى است؛ اگر هم همیشه مصالح شخصى به معناى خاصّ کلمه وجود ندارد، منیّتها و خودخواهى‌ها و خودگرایى‌ها در ترسیم این خطّ دوّم اثر دارد؛ که خطّ طغیان بر قوانین الهى است، خطّ طغیان بر ارزشهاى اسلامى است، خطّ طغیان بر نیروهاى عظیم میلیونى مردم است، خطّ طغیان بر امام امّت است و خطّ طغیان بر سنّت تاریخ است؛ این هم یک خط است. و فرق نمیکند که روندگان این خط چه کسانى باشند؛ همچنان‌ که فرق نمیکرد روندگان آن خطّ اوّل چه کسانى باشند. گفتم، شخص براى ما مطرح نیست، راه مطرح است. همچنان ‌که در آن خطّ اوّل هر کس با هر خصوصیّتى از هر قشرى از قشرهاى اجتماعى، یک مجاهد راه خدا …

قلب انسان مرکز منیت و لزوم نجات از خودمحوری

… وقتی آن کلاه را بر سر می‌گذاشت، هیچ‌کس حق نداشت در حول‌وحوش او، کلاهی مثل آن بر سرش بگذارد. عبدالملک مروان چکمۀ زردرنگی داشت که وقتی آن چکمه را می‌پوشید، احدی حق نداشت شبیه آن چکمه را بپوشد.[12] باید امتیاز داشته باشد...البته منیّت از دل انسان شروع می‌شود. منیّت به زبان و به ظاهر و به لبخند و به تواضع و اینها نیست؛ مرکز منیّت و خودخواهی، قلب آدمی است، که انسان باید خودش را نجات بدهد از خودمحوری و منیّت. ولی خب، بالاخره در ظواهر انسان هم اثر می‌گذارد.

سرایت فرهنگ منیت از رأس حکومت به کل جامعه

..اگر فرهنگ منیّت، در جامعه‌ای حکم‌فرما بود و در رأس، مثل چشمۀ زهرآگینی جوشید، تمام جامعه را فرا خواهد گرفت؛ فرهنگ تملق، چاپلوسی، تعریف‌های دروغ برای نزدیک‌ترشدن به حاکم، رشد پیدا می‌کند. یعنی این منیّت و خودخواهی دستگاه حاکم و عناصر اصلی حکومت، مثل مردابی است، مثل باتلاقی است که انواع و اقسام پشه‌ها و حشرات مضرِ خلقیاتِ لجن و عفن در آن رشد می‌کند. وقتی‌که کسی با امیرالمؤمنین حرف می‌زد و از ایشان تعریف می‌کرد و مبالغه را از حد می‌گذراند در تمجید امیرالمؤمنین، آن حضرت به نحوی از انحا او را منصرف می‌کرد. بعضی‌ها آن حضرت را آن‌قدر بالا می‌بردند که از صفات بشری فراتر می‌رفت، حضرت به‌شدت با آنها برخورد …

شاخص قطعی فاصله از حکومت اسلامی به اندازهٔ منیت

بدانید؛ هر مقداری که منیّت وجود داشته باشد، آن حالت خودخواهی و خودپسندی، به همان اندازه از حکومت اسلامی فاصله داریم؛ این هیچ بُروبَرگرد ندارد. این، یکی از آن شاخصه‌های قطعی است. ادب یک بحث دیگری است، رعایت حرمت و احترام یک بزرگ‌تر، یک انسانی که انسان برای او احترام قائل است یا محبت قائل است، آن بحث دیگر[ی است]. انسان درمقابل پدرش لازم است که ادب را رعایت کند، درمقابل یک عالِم ادب را رعایت کند، درمقابل استاد ادب را رعایت کند، درمقابل …

خط فاسد حرکت از روی غرور و نفس‌پرستی و تهی از اخلاص

دو خط است؛ دو جریان است. [یکی] آن‌کسانی‌که قرآن می‌گوید مثل آنها نباشید، که «بَطَراً» از روی غرور، خودخواهی، نفس‌پرستی [خارج می‌شوند]؛ یعنی چیزی که در او نیست، اخلاص است. فقط «خود»، فقط «من» مطرح است در حرکت آن خط فاسد. «وَ رِئآءَ النّاس» خودش را آرایش کرده، بر اسب قیمتی سوار شده، جواهرات را به خودش آویزان کرده، رَجَزهایی خوانده، از مکه دارد خارج می‌شود، به کجا؟ به میدان جنگ. اتفاقاً میدان جنگ هم میدانی است که همین آدم و ده‌ها مثل او، در آن به خاکِ هلاک خواهند غلتید؛ اما …

استئثار به معنای همه‌چیز را برای خود خواستن در برابر ایثار

… مِنَ المُسرفین»؛[13] یعنی گناه فرعون این است: عالی است. بنابراین برای حاکم، عُلُو و استعلاء یک نقطه‌ی منفی است؛ نه خود او حق دارد استعلاء کند، نه اگر اهل استعلاء است، حق دارد قدرت را قبول کند، نه مردم اجازه دارند که او را به‌عنوان حاکم و امام جامعه بپذیرند. استئثار یعنی همه‌چیز را برای خود خواستن؛ در مقابل ایثار است. ایثار یعنی همه‌چیز را به نفع دیگران از خود جدا کردن، استئثار یعنی همه‌چیز را به نفع خود از دیگران جدا کردن. عُلُو و استعلاء و استئثار جزو نقاط منفی حکومت است. امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه درباره‌ی بنی‌امیّه فرمودند: «یَأخُذُونَ مال‌الله دولا و عِبادالله خولا و دین‌الله دخلا بینهم». یعنی دلیل بر اینکه اینها برای حکومت صلاحیّت ندارند، این است که این خصوصیّت را دارند: …

خودپرستی و بی‌اعتنایی به مشورت و منطق مایهٔ گمراهی

یکی گناه است که وسیله گمراه شدن میگردد و یکی هم خصلتهای ناپسند است. خصلتهای زشت، بیشتر از گناهان فعلی به گمراهی انسان میانجامد. اگر ما در هر کار و هر حرف و هر عقیده‌ای، خودپرست و خودرأی باشیم، همدیگر را تخطئه کنیم و بگوییم «فقط من درست فهمیدم و من درست عمل میکنم»، آن گاه به هیچ مشورت واستدلال و منطقی اعتنا نکنیم و به هیچ حرف حقّی گوش نسپاریم؛ اگر حسد در وجود ما چنان ریشه دوانیده باشد که به خاطر آن، زیبا را زشت ببینیم و حاضر نباشیم حقیقت درخشانی را در جایی تصدیق کنیم؛ اگر حبِ‌ّ شهرت، حبِ‌ّ مقام و حبِ‌ّ مال، ما را از پذیرش حقیقت باز دارد، این‌جاست که پذیرای صفات خطرناکِ گمراه کننده شده‌ایم.

مانع آشنایی انسان با نواقص و عیوب خود

… سال می‌شنوید، عرض می‌کنم. این دو نشانه، عبارت است از سازش و آشتی با خدا و سازش و آشتی با مردم. ما، هر جا هستیم و هر کیفیّت حالی که داریم، باید به سمت اُنس و آشتی کردن با خدای متعال پیش برویم. یعنی گناهان را در رفتار خودمان جستجو کنیم و آنها را کنار بگذاریم. انسان، غالباً بدیهای کار خودش را نمی‌شناسد. به عبارت دیگر، حبّ نفسْ نمی‌گذارد که ما به نواقص و عیوب خودمان آشنا شویم. پس، باید اوّل این نواقص و عیوب را جستجو کنیم و بشناسیم و با برطرف کردن آنها، خودمان را به خدا نزدیک سازیم. به تعبیر من، «با خدا، آشتی کنیم.» سپس، آشتی با مردم، صفا با مردم، وفا با مردم، نیک‌رفتاری با مردم و نیکوکاری با مردم را - یعنی با همه قشرها؛ مخصوصاً با …

گرفتاری در حصار «خود» علت جدایی رفتار از اعتراف به فضیلت علی (ع)

… گذشته، شما نشانۀ ایثار را مشاهده می‌کنید از اول تا آخر؛ حقیقتاً درس است این برای ما. و ما که علی‌گو و علی‌جو و معروف در جهان به محبت علی‌بن‌ابی‌طالب هستیم، باید درس بگیریم از امیرالمؤمنین، صِرفِ محبت علی کافی نیست، صِرفِ شناختن فضیلت علی کافی نیست. بودند کسانی‌که در دلشان به فضیلت علی‌بن‌ابی‌طالب اعتراف داشتند ـ شاید از ماها هم که 1400 سال فاصله داریم با آن روزگار، بیشتر ـ همان‌ها یا بعضی‌شان در دل، علی را به‌عنوان یک انسان معصوم و پاکیزه، دوست هم می‌داشتند، اما رفتارشان، رفتار دیگری بود. چون همین خصوصیت را نداشتند، همین ایثار را، همین رهاکردن منیّت را، همین کارنکردن برای «خود» را، هنوز در حصار «خود» گرفتار بودند و علی امتیازش این بود که در حصار «خود» گرفتار نبود. «من» برای او هیچ مطرح نبود، آنچه برای او مطرح بود وظیفه بود و هدف بود و جهاد فی‌سبیل‌الله بود و خدا بود.

نبود منیت و احساسات شخصی در رفتار امیرالمؤمنین (ع) پس از قتل عثمان

البته آن‌کسانی‌که کُشندگان عثمان بودند بالمباشره[16]، یک حکم داشتند؛ آن‌کسانی‌که از پشت تحریک می‌کردند، حکم دیگری داشتند که حالا آن ماجراها را نمی‌خواهیم وارد بشویم. در اینجا هم باز منیّت و خودخواهی و احساسات خودی که برای همۀ انسان‌ها وجود دارد، اینجا در دستگاه امیرالمؤمنین مطلقاً مشاهده نمی‌شود. بعد از آنکه عثمان کشته شد، امیرالمؤمنین می‌توانست به‌صورت یک چهرۀ موجّه، یک آدم فرصت‌طلب، یک نجات‌بخش بیاید در میدان، بگوید مردم! دیگر حالا راحت شُدید، خلاص شُدید؛ مردم هم دوستش می‌داشتند. نه! بعد از حادثۀ عثمان هم باز امیرالمؤمنین اقبالی به‌سمت قدرت و قبضه‌کردن حکومت، اولِ کار نکرد. «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[17] ـ چقدر این روح بزرگ است! ـ من را رها کنید ای مردم، بروید سراغ دیگری. اگر …

خودمطلق‌انگاری و نپذیرفتن حتی امیرالمؤمنین (ع) و پیامبر (ص)

چند چیز با همدیگر جمع شده بود، یک مجموعۀ پیچیدۀ دشوارِ بسیار بدی را به‌وجود آورده بود. این چند چیز یکی‌اش اطلاعاتی از دین، اما ناقص و نه کامل؛ ایمان سرسخت به آن اطلاعات، و آنگاه مطلق‌کردن خود که ناشی از خودخواهی است، و قبول‌نکردن هیچ‌کس درمقابل خود، حتی علی‌بن‌ابی‌طالب! و همان‌طورکه در قضیۀ آن آقای ذوالثدیّه عرض کردم، حتی پیغمبر! یعنی روی پیغمبر هم علامت سؤال می‌گذارد! وقتی‌که این چیزها همراه شد با یک مقدار گرایش‌های سیاسی و فعالیت و تلاش سازمانی و یک سازماندهی قوی، تبدیل می‌شود به چه؟ به یک گروهکِ محاربِ اسلحه‌به‌دستِ ظالمِ سفّاک که حتی علی‌بن‌ابی‌طالب را حاضر است برای خاطر عقاید خودش از بین ببرد. این فتنه است.

نبودن «من خواستم» و «ما فرمودیم» در نظام اسلامی

نظام اسلامی و حکومت امامتی و خلافتی، درست نقطۀ مقابل منیّت است؛ یعنی آن چیزی که نباید هیچ نقشی داشته باشد در ادارۀ جامعه و در صف‌بندی‌های جامعه، منیّت شخص حاکم است. من این‌طور خواستم، من این‌طور گفتم، برای من باید این کار انجام بگیرد، این چیز‌ها را نداریم. «من» نداریم در نظام اسلامی. «من خواستم»، «ما اراده کردیم»، یا به قول پادشاهان ابله، «ما فرمودیم»، «ما فرمایش فرمودیم» ..این چیز‌ها در نظام اسلامی وجود ندارد.

کاهش ارزش کار با دوری از اخلاص و نزدیکی به خودخواهی

… مقابلش هم حسین‌بن‌علی است؛ در او هیچ خودخواهی و خود و من و منافع شخصی و منافع قومی و منافع گروهی وجود ندارد. این اولین خصوصیت نهضت حسین‌بن‌علی است. هرچه مایۀ اخلاص در من و شما بیشتر باشد در آن کاری که انجام می‌دهیم، آن کار، ارزش بیشتری پیدا می‌کند، هر کاری. هرچه از قطب اخلاص دور شدیم، به‌سمت قطب خودپرستی و خودخواهی و برای خود کارکردن و به فکر خود بودن و منافع شخصی و منافع قومی و این چیزها نزدیک شدیم ـ که یک طیفی است دیگر، بین آن اخلاص مطلق و بین خودخواهی مطلق، یک میدان وسیعی است ـ ارزش کار ما کمتر می‌شود؛ برکتش کمتر می‌شود؛ ماندگاری‌اش هم کمتر می‌شود؛ این خاصیت این قضیه است. هرچه که ناخالصی در این جنس باشد، زودتر فاسد می‌شود. اگر ناب باشد، هرگز فاسد نمی‌شود. حالا اگر بخواهیم به محسوسات مثال بزنیم، این آلیاژ اگر صددرصد طلا باشد، فاسدشدنی نیست، زنگ‌خوردنی نیست؛ …

محور قرار دادن خود و مصالح مادی به بهای بدبختی دیگران، بدترین صفت انسان

… یکدیگر با مرحمت رفتار کنند «وَ تَواصَوا بِالمَرحَمَةِ»[11]. این دست دوستی، پیوند عاطفی، ارتباط محبت‌آمیز میان برادران، میان دوستان، میان خواهران، میان آحاد ملت اسلامی، خیرخواهی، خیراندیشی، اینها صفات بسیار برجسته و ممتازی است؛ اینها را باید در خود تقویت کرد. بدترین صفات در انسان این است که انسان خود و مصالح مادی خود را محور قرار دهد و حاضر باشد که به‌خاطر ارضای یک حس شخصی و یک خواست شخصی، انسان‌های بی‌شماری را در معرض تلف و بدبختی قرار دهد. خدا باید این را علاج کند و این ریشه‌ها را از دل‌های ما بکَند. در خود این دعاها هم این معانی هست.

خواستن همه‌چیز برای خود در مردم معمولی

… نشانی از آن نباشد؛ معجزۀ بزرگ پیغمبر این است. از او انسانی می‌سازد که همه‌چیزِ خودش، همه‌چیزِ این مَن، این مَنی که برای مردمِ معمولی، محور تمام فعالیت‌هاست، همه‌چیز این من، هضم‌شده، حل‌شده، فد‌اشده، قربان‌شدۀ در راه هدف است؛ می‌توانید پیدا کنید این‌جور آدمی؟ ما همه‌چیز را برای خودمان می‌خواهیم، یا برای آنچه که به خود ما وابسته است؛ برای دکانمان؛ برای عنوانمان؛ برای فرزندانمان؛ برای نام نیکمان، بالاخره به خودمان برمی‌گردد. ابی‌ذر تمام آنچه که به خودش برمی‌گردد، فدا می‌کند برای خدا، برای هدف، برای آن جهتی که در راه آن جهت دارد حرکت می‌کند. انسانی آن‌جور، تبدیل می‌شود به انسانی این‌جور. چه چیزی می‌کند این را؟ وحیِ نبوت، دعوتِ نبوت؛ از …