۳۶. ماجرای صلح و آتشبس امام حسن (علیهالسلام) با معاویه
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
همانطورکه میدانید، متأسفانه جنگ صفین بدجور تمام شد؛ یعنی در بحبوحۀ جنگ و همان لحظهای که نزدیک بود علی علیهالسلام پیروز بشود، یک عده آدمهای بدخواه و بددل که البته ما احتمال میدهیم بینشان نفوذی معاویه هم بوده، آمدند حکمیت را بر امیرالمؤمنین تحمیل کردند. ..امیرالمؤمنین برگشتند آمدند کوفه و از همان لحظهای که علی علیهالسلام برگشت، تصمیم لشکرکشی داشت. وقتی فهمید که آن دو نفر حَکَم بالاخره چطوری قضیه را تمام کردند، حضرت تصمیم گرفت که کار را با شمشیر فیصله بدهد، که راهی هم جز آن نبود. دستور داد لشکرکشی کردند. منتها در همان حالی که حضرت میخواستند بروند به سراغ معاویه ..خوارج بنا کردند به جنجالکردن، حضرت دیدند تا اینها ـ ستون پنجم دشمن و نیروی معارض داخلی ـ بیخ گوش کوفه در نهروان هستند، نمیشود رفت با معاویه جنگید؛ حضرت از پشت سرش مطمئن نبود. گفت برویم کار اینها را یکسره کنیم. حضرت آمد نهروان و کار نهروانیها را در ظرف مدت کوتاهی یکسره کرد و پیروزمندانه برگشت به کوفه. وقتی برگشت، دستور داد که اردوگاه در خارج از کوفه در نُخَیله برقرار باشد، نیروها آنجا باشند تا چند روزی را بگذرانیم و راه بیفتیم بهطرف شام برای مبارزۀ با معاویه؛ که در همین چند روزِ کوتاه، ماجرای شهادت امیرالمؤمنین پیش آمد. یعنی حضرت در آستانۀ سفر به شام بود و لشکرکشیاش را کرده بود، آمادهسازی شده بود، در همان هنگام بود که این ضربۀ خائنانۀ ابنملجم وارد آمد و قضیه به تعویق افتاد.
امام حسن علیهالسلام که به خلافت رسیدند، باید چهکار میکردند؟ خب معلوم بود دیگر، لشکر حاضر، آماده در اردوگاه، دشمن هم معلوم، راه هم مشخص، هدف هم که فرق نکرده ـ حکومت علی و حکومت حسن که تفاوتی ندارند ـ باید راه میافتاد؛ لذا بهمجردیکه حضرت به خلافت رسید و جمع عام مسلمانها با امام حسن بیعت کردند، حضرت اعلان کرد، گفت میرویم بهطرف جنگ، کسی هم مخالف نبود. پس شروع لشکرکشی یک کار حسابشده بود.
عدهای از تاریخنویسهای مغرض یا بیاطلاع، گوشهکنار نِقی به امام حسن زدند در طول تاریخ، که خب، حالا شما که نیرو نداشتید، امکانات نداشتید، چرا لشکرکشی کردید؟ نه! قضیه اینطوری نبود، نیرو بود، امکانات هم بود. (65/3/4) [حضرت] نمیتوانست که به جنگ نرود و بایستی حرکت میکرد، دنبالۀ کار امیرالمؤمنین علیهالسلام را میگرفت و میرفت، و امام تمام آنچه را که برای یک فرمانده لازم هست، اینها را انجام دادند. (51/1/24) هم حرکت کردند، هم از اطرافواَکناف جهان اسلام در آغاز کار [به دعوت ایشان] پاسخ دادند.
امام حسن راه افتادند، حدود شش ماه هم طول کشیده ماجرای لشکرکشی. (65/3/4) امام مجتبی علیهالسلام رفتند بهطرف میدان جنگ، عدهای را هم فرستادند...زبدۀ سپاه امام حسن مجتبی علیهالسلام در حدود دوازدههزار ـ که اختلاف زیاد است ـ در زیر آسمان «مَسکِن»[1] روبهروی لشکر معاویه قرار گرفت.[2] امام مجتبی بهحسب ظواهر امر، عازم بر جنگ است. هیچ تردیدی از کلمات امام مجتبی برنمیآید که میخواهد با معاویه بجنگد و بنا دارد که این جنگ را تا پیروزی کامل ادامه بدهد. در خطابههایی که امام مجتبی بیان میکند و ایراد میکند، همهجا نشانههای اینکه امام عازم بر جنگ است، مشاهده میشود. بعد هم زبدۀ سپاهیان را فرستاده است و روبهروی لشکر معاویه قرار گرفتهاند. (51/1/24)
در این شش ماه، فعل و انفعالات زیادی واقع شده، یکی از این فعل و انفعالات، عبارت بوده از تبلیغات سوء دشمن. معاویه و عمرو عاص و اینها، کسانی را داشتند که بروند توی مردم بنشینند مرتب حرف بزنند، مرتب یک چیزی بگویند، مرتب تردید ایجاد کنند، مرتب بذر شک در دلها بیندازند، در این خانواده، در آن خانواده، بیخ گوش این، بیخ گوش آن؛ و در عناصر ضعیف و سست نفوذ کنند. یک عدهای را معاویه پول داد که اینها بیایند در لشکرگاه امام حسن، در کوفه، در خانوادهها، در پشت جبههایها ـ نقش پشت جبههای خیلی مهم است؛ در خانه اگر مقاومت نباشد، آن جوانی که از این خانه رفته به جبهه، یک پایهاش میلنگد ـ در تمام این جاهایی که میشد تردیدافکنی بکند، معاویه با پول، تردیدافکنی کرد. یک عدهای را فرستاد که آقا! چرا میجنگید؟ چه لزومی دارد؟ چه فایدهای دارد؟ حالا یک شش ماهی صبر میکردید، حالا تازه مثلاً از جنگ نهروان فارغ شدیم. یک عدهای از آنطرف بنا کردند به حرفزدن، که نیروهای معاویه خیلی قویاند، مگر میشود با آنها جنگید! امیرالمؤمنین نتوانست در صفین بر آنها فائق بیاید، حالا مگر حسنبنعلی میتواند! بنا کردند از این حرفها؛ شایعافکنی کردند، یک مقدار ارادهها را سست کردند.
از آنطرف سیل پول و رشوه را بهسمت دلهای متزلزلِ ضعیفِ بیاراده راه انداخت. تمام آن عناصر اصلی و سردمداران را، معاویه مَطمَح نظر[3] قرار داد، حالا یکی گرفت، یکی نگرفت؛ یکی نگرفت، یک تودهنی هم به معاویه زد، یکی با یک چشمک و اشاره رفت بهسمت معاویه؛ اینها فرق میکردند، اما معاویه برای رشوهدادن و شلکردن سر کیسه تردیدی روا نداشت. یک عدهای پول گرفتند و تسلیم شدند. البته بعضیها زود تسلیم شدند. بعضی از خاکریزها نرم است، زود تسخیر میشود؛ و بعضی از خاکریزها محکم است، دیرتر تسخیر میشود؛ و بعضیها هم اصلاً تسخیر نمیشود. از اینها هم داشتیم.
مثلاً یک نمونه از آنکسانیکه تسخیر شدند، عبیداللهبنعباس است، که پسر عباس [عموی پیامبر] و برادر عبداللهبنعباس و فرماندۀ یکی از بخشهای عظیم سپاه امام حسن است. اینها شب رفتند پهلویش، بنا کردند گفتند، گفتند، گفتند، اینهم برای خودش یک توجیههای شرعی درست کرد. بالاخره وقتی شیطان بر دل انسان مسلط بشود، همهجور توجیهی را درست میکند برای آن آدمی که میخواهد کار خلاف را انجام بدهد و دست به یک خیانتی آلوده کند. شب تا صبح را با او حرف زدند، هنوز صبح ندمیده، سوار اسبش شد و از پشت خیمه رفت بهطرف اردوگاه معاویه. و یک لشکر را گذاشت. البته کسی مثل قیسبنسعد عباده[4] را هم داشتیم که وقتی شنید عبیداللهعباس فرار کرده و رفته، فهمید که حالا نیروهای لشکر ممکن است متزلزل بشوند، آمد یک سخنرانی و خطابۀ بسیار بلیغ و رسایی ایراد کرد و راجعبه این شخصی که حالا تحت تأثیر پول قرار گرفته بود و رفته بود، چند جمله گفت. نتیجۀ حرفهای او این شد که لشکریان صدایشان بلند شد که الحمدلهل از بین ما رفت این آدم. یعنی حقیقت مطالب را آنچنان تشریح کرد که مردم، آگاهانه، حتی اظهار خوشحالی هم کردند که خوب شد این بابا رفت و بین ما نماند.
البته در بخشهای مختلف، همین کار را معاویه انجام داد، مثلاً استاندارهای کشورِ امام حسن را ـ که کشور اسلامی بود ـ بنا کرد فریفتن؛ [برای] یک استاندار پول فرستاد، و یک استاندار را تطمیع کرد، گفت به تو مثلاً فلان مقام را میدهم. این جاذبههای شیطانیِ انسان خیلی چیزهای خطرناکیاند، پول، مقام، شهوترانی. اینها چیزهاییاند که انسان همیشه باید خودش را درمقابل اینها با شدت محافظت کند. در یک روایتی دیدم ـ مضمون روایت این است ـ که غفلت را از دل باید دور کرد، «بِشِدَّةِ التَّیَقُّظِ»[5] تیقّظ یعنی خود را بیدار نگه داشتن. یقظه یعنی بیداری، تیقّظ یعنی با فشار، با اصرار، مرتب خود را بیدار نگه داشتن. دیدید آدمی که بهشدت خوابش میآید و کار حساسی هم دارد، مثلاً در یک جادۀ بسیار حساس و خطیری دارد رانندگی میکند، یا یک جایی دارد دیدهبانی میدهد، خوابش هم میآید، چطور این با فشار بر روی خودش، خودش را بیدار نگه میدارد و یکلحظه غفلت نمیکند؛ یکلحظه اگر چشم را بگذارد روی هم، خواب او را در خواهد ربود. شِدَّةِ تَیَقُّظٍ بِ یعنی این. درمقابل وساوس شیطانی اینطوری باید باشید؛ درمقابل هوسهای نفسانی اینطوری باید باشید؛ شِدَّةِ تَیَقُّظ. دائم سعی کنید این پلکِ دلوجان را باز نگه دارید، یکلحظه غفلت کردی، رفتی. البته شیطان گاهی ممکن است غلبه پیدا بکند، اما آدمی که باایمان است، آدمی که باتقواست ـ معصوم نیست که شیطان به او نتواند نزدیک بشود، شیطان میآید بر او غالب هم میشود ـ فوراً جبران میکند؛ «اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّیطانِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِروَ»[6] آدم باتقوا اینطوری است، تا شیطان یک گذاری بر او کرد، این فوراً به خود میآید. گذار شیطان یعنی اینکه شیطان یک تسلطی بر او پیدا کند، سایۀ شیطان رویش بیفتد. این فوراً میفهمد که غفلت کرده، خوابش برده، فوراً «تَذَکَّروا» به یاد میآید، «فَاِذا هُم مُبصِرونَ» آنوقت چشمها را باز میکند تا درست ببیند.
بههرحال این انگیزهها در دلها بود، معاویه هم روی نقطهضعفهای بشری انگشت میگذاشت، پول میداد، تطمیع میکرد، وعدۀ مقام میداد، حتی وعدۀ خویشاوندشدن میداد. البته در کنارش تهدید هم میکرد. از تمام ضعفهای بشری استفاده میکرد. نتیجه این شد که یک بخش عظیمی از سران سپاه امام حسن رفتند ملحق شدند به معاویه. حضرت ناگهان نگاه کرد، دید سپاهی دارد بدون کادر! مردم معمولی بودند، اما کادرها نبودند. سرباز، بیفرمانده امکان حرکت ندارد، سازماندهیاش ممکن نیست، جنگیدنش ممکن نیست؛ ماند تنها، درحالیکه هیچ یاوری نداشت که بتواند به او اتکا کند، یک عدۀ معدودی بودند. لذا حضرت بعد از مقدمات زیادی ـ البته عرض کردم، شش ماه این ماجرا طول کشیده ـ قبول کردند که جنگ را متارکه کنند. تازه اجازه ندادند که معاویه از این متارکه برای موجّهکردن خودش یک سرِ سوزن استفاده کند، یعنی درست راه تبلیغات معاویه را بستند؛ اینطور نبود که معاویه برود بگوید بله، من آن کسی هستم که فرزند پیغمبر آمد دست در دست من گذاشت با من صلح کرد؛ ابداً! معاویه برود بگوید که بله او با من صلح کرده، پس من خلیفۀ مسلمانها هستم؛ ابداً!
..[امام حسن] یک صلحنامه یا یک متارکهنامۀ بسیار قوی و محکم و جالب و حسابشدهای درست کردند. البته معاویه ازبس دستپاچه بود که هرچه زودتر این جنگ را یکطوری تمام کند، خیال میکرد که قضیهاش با همین حل میشود، نگاه نکرد که دیگر چه نوشتهاند، نخواست چَکوچَک کند، دید اگر دبّه بکند سر این قضیه، ممکن است که امام حسن بگوید نه، صلح نمیکنیم؛ لذا هرچه حضرت نوشته بودند، این امضا کرد، یعنی کاغذ سفیدامضا اصلاً فرستاد، گفت هرچه میخواهید بنویسید، حضرت هم یک معاهدۀ محکم و قویای را نوشتند. (65/3/4) البته بهطور مضبوطی در تاریخ نیست، آنطور نیست که نوشته باشند که این صلحنامه و قرارداد است، اولش این، دومش این، سومش این، تا مادۀ آخر؛ لکن در تواریخ مختلف، مطالب زیادی را در این زمینه نقل کردند که جزو صلحنامه است؛ و این مطلب مورد اتفاق همه است که صلحنامه را بهصورت یک کاغذ سفیدامضایی معاویه فرستاد برای امام حسن و گفت هرچه میخواهی بنویس، زیرش را هم قبلاً امضا کرده بود؛ فقط من حکومت را میخواهم، هرچه میخواهی شرط قرار بده. و امام حسن برداشته نوشته. علامۀ آل یاسین در اینجا یک جملۀ جالبی دارد، میگوید ما در مواد صلحنامه، هرچه دیدیم به مصلحت امام حسن است، یقین میکنیم جزو صلحنامه است، هرچه به ضرر امام حسن است، یقین میکنیم جزو صلحنامه نیست، چون امام حسن به ضرر خودش که چیزی نمینویسد، به نفع خودش مینویسد.
مواد صلحنامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلحنامه، امام حسن تصریح میکند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین میگفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علیبنابیطالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمیگویند. به تو امیرالمؤمنین نمیگوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح میکند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح میکند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح میکند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آنوقت البته زمینه آماده شده بود، فکر میکرد که زمینه آماده خواهد شد، بهحسب موازین ظاهری.
در مواد صلحنامه وقتی کسی نگاه میکند، میبیند امام حسن بهصراحت در تاریخ اعلان کرده است که، ای مردمی که بعدها خواهید آمد و نام اسلام را خواهید شنید و به زندگی معاویه از دور آشنا خواهید شد و نام معاویه به گوشتان خواهد خورد؛ بدانید معاویه خلیفه نیست. اگر کسی بخواهد این پیغام را در طول زمان برساند، چه راهی بهتر از این صلحنامه است؟ صلحنامهای که خودِ دستگاههای اموی آن را حفظ میکنند، برای اینکه سند مصالحۀ معاویه را با امام حسن نگه داشته باشند. و در ضمنِ همین صلحنامه، امام تصریح میکند بر اینکه تو خلیفه نیستی، ما تو را به رسمیت نمیدانیم. تصریح میکند؛ حق نداری جانشین انتخاب کنی، و معاویه که جانشین انتخاب کرده، محکوم شد در تاریخ. بقیۀ خصوصیات صلحنامه [هم] که عرض کردم خیلی مفصّل است. (51/1/25)
صلح امام حسن، تبدیل جبهۀ جنگ از روی زمین بود به زیر زمین. امام حسن علیهالسلام مبارزه را تمام نکرد، مبارزه را قطع نکرد، جای مبارزه را عوض کرد، از روی زمین مبارزه را برد به زیر زمین. تشکیلاتیاش کرد، حزبیاش کرد، مخفیاش کرد، نهانش کرد. این را یک مورخ باانصاف، یک مورخی که خودش شیعه هم نیست، اما آدم باانصافی هست، مثل طه حسین، میفهمد، من و توی شیعه اگر نفهمیم، چون تدبر نکردیم که نمیفهمیم. «اَلفِتنَةُ الکُبرَی، عَلِیٌّ وَ بَنوهُ»[7] را نگاه کنید، ببینید چه میگوید.
البته این برطبق مدارکی که بنده به نظرم رسیده، جزو مسلّمات است، قطعی است، هیچ تردید ندارد که اینطوری است، حتماً اینطوری است. پس مبارزۀ امام حسن، صلح امام حسن، آغاز مبارزۀ مخفیِ خاندان پیغمبر است با قدرت طاغوتیِ بنیامیه. به چه منظور؟ بهمنظور اینکه از یکطرف او را ضعیف کنند، او را رسوا کنند، از یکطرف جمعیت خودشان را نیرومند کنند و در یک فرصت مناسب بر او بتازند و او را از بین ببرند. (52/11/13)
خلاصۀ حرف این است که صلح امام حسن، آتشبسی بود که میان او و معاویه منعقد شد؛ در ضمنِ صلحنامه، معاویه در تاریخ رسوا شد؛ با عمل صلح، بزرگترین دشمن معاویه ـ یعنی امام حسن ـ [کماکان] مقتدرترین دشمن معاویه در دنیا، برای ادامۀ دشمنیِ خود با معاویه باقی ماند؛ حزب تشیّع تشکیل شد و زمینۀ انقلابهای بعدی و برافتادن و انقراض حکومت بنیامیه فراهم آمد و خلاصه، رابطۀ نسلهای آینده با مکتب اسلام و چهرۀ واقعیِ قرآن محفوظ ماند. (51/1/25)
پاورقیها
۱.مَسکِن نام منطقهای است در شمالِ مدائن، که در آن روزگار، آخرین نقطۀ مرزهای شمالیِ تحت فرمان کوفه بوده؛ منطقهای سرسبز و آباد با روستاهای زیبا.
۲.نقشۀ شماره 5: رویارویی سپاه امام حسن علیهالسلام با معاویه
۳.مقصود، مورد نظر
۴.قیس فرزند سعدبنعباده، بزرگ قبیلۀ خزرج بود. در فتح مصر حضور داشت. از سوی امیرالمؤمنین والی مصر شد، اما خدعههای معاویه سبب شد تا حضرت او را از ولایت مصر بردارد و محمدبنابیبکر را به جایش بگذارد. پس از آن، قیس در جنگ جمل، صفین، و نهروان از فرماندهان سپاهِ امام بود.
۵.بحارالانوار/ کتاب الروضة/ ابواب المواعظ و الحکم/ باب22/ حدیث1، «امام باقر علیهالسلام فرمودند: «اِدفَعْ عَن نَفسِکَ حاضِرَ الشَّرِّ بِحاضِرِ العِلمِ وَ استَعمِل حاضِرَ العِلمِ بِخالِصِ العَمَلِ وَ تَحَرَّزْ فی خالِصِ العَمَلِ مِن عَظیمِ الغَفلَةِ بِشِدَّةِ التَّیَقُّظِ وَ استَجلِب شِدَّةَ التَّیَقُّظِ بِصِدقِ الخَوفِ» با دانشی که داری، گزند و آسیب موجود را از جان خود دور ساز، و دانش موجود را در پرتو عملِ بیریا و خالص بهکار بند، و با هوشیاری کامل عملِ عبادیِ خالصانه را از غفلت بزرگ مواظبت کن، و هوشیاری کامل را در پرتو هراس و ترسی راستین کسب کن.»
۶.سوره مبارکه اعراف/ آیه 201
۷.الفتنة الکبری نوشتۀ طه حسین (۱۹۷۳-۱۸۸۹ م)، مورخ و روشنفکر مصری است. این کتاب دو جلد دارد، جلد اول دربارۀ حوادث زمان خلیفۀ سوم و جلد دوم دربارۀ حوادث دوران خلافت امیرالمؤمنین، با عنوان عَلیٌّ وَ بَنوه است.