درس قاطعیت و سازشناپذیری و پایبندی به اصول اسلامی و به کتاب و سنت پیغمبر، یکی از خصوصیات بارز دوران حکومت امیرالمؤمنین است. البته در همۀ دوران زندگیاش، علی علیهالسلام پایبند بود به قرآن و سنت، و سازشناپذیر بود با دشمنان، منتها دوران حکومت یک خصوصیتی دارد. در دوران حکومت و هنگامیکه انسان قدرت و حکومت را بهدست میآورد، معمولاً نظامها دچار مجاملهکاری[1] و محافظهکاری و سازش میشوند، اینجاست که نقش سازشناپذیری امیرالمؤمنین معلوم میشود و پا گذاردن بر روی مصلحتاندیشیهای دروغین یا آنچه به نظر امیرالمؤمنین، آن مصلحتاندیشی نادرست و غیر منطبق با اصول اسلامی میآید، آشکار میشود. (63/4/1) و در این ناسازگاری، علی شاگرد پیغمبر است. خود پیغمبر، ناسازگارترین انسانی بود که در راه یک آرمان مقدس حرکت میکرد. زندگی پیغمبر اسلام سراسر، «نه» درمقابل خواستهها، هوسها، تهدیدها و تطمیعها بود؛ علی علیهالسلام هم «نه» گفت. (59/12/25)
من دو مظهر از مظاهر سازشناپذیری امیرالمؤمنین را برای شما بیان میکنم. یکی سازشناپذیری در مورد احکام اسلامی است. (63/4/1)
وقتیکه پیغمبر رفتند به مکه برای حج آخر ـ سال دهم هجری که پیغمبر اکرم حجةالوداع رفتند ـ امیرالمؤمنین در یمن، مأموریت بود. پیغمبر فرستاده بود امیرالمؤمنین را به یمن، برای اینکه آنجا دین را به آنها یاد بدهد، زکات آنها را بگیرد، به آنها کمک بکند. وقتی شنید امیرالمؤمنین که پیغمبر به حج رفته است، با سرعت خود را رساند به مکه. مبالغی از آنجا زکات گرفته بودند، در بین این اموال زکات، مقداری حُلّۀ یمنی بود؛ یعنی لباسهای یمنِ آن روز که خیلی مطلوب و مقبول بود. امیرالمؤمنین فرصت نداشت که با کاروان حرکت کند؛ عجله داشت خودش را برساند به پیغمبر. یک نفر را گذاشت در رأس این کاروان که آنها را بیاورد. خودش را رساند به پیغمبر در مکه که از اولِ اعمال حج با پیغمبر باشد. بعد آنها رسیدند، امیرالمؤمنین وقتی رفت سراغ اینها، دید که اینها این حلّههای یمنی را در نبود امیرالمؤمنین بین خودشان تقسیم کردهاند و هرکدام یک حلّۀ زیبا پوشیدهاند، آمدهاند! فرمود چرا اینها را پوشیدهاید؟ گفتند: خب غنیمت است، زکات است، برای ماست! فرمود: نه، تا قبل از آنکه به پیغمبر برسد ـ به تعبیر امروز، به خزانه مثلاً واریز بشود ـ قابل تقسیم نیست؛ این خلاف مقررات است، خلاف دین است. حلّهها را از اینها گرفت. بعضی نمیدادند، بهزور از اینها گرفت. خب، اینها ناراحت شدند. از هرکسی امتیازی را بگیرند، اگر خیلی مؤمن نباشد، ناراحت میشود. آمدند پیش پیغمبر از امیرالمؤمنین شکایت کردند. فرمود: چرا شکایت میکنید، مگر چه شده است؟ نقل کردند که بله، آمد اینها را از ما گرفت. پیغمبر در جواب آنها گفت: علی را بر این کار ملامت نکنید؛ «اِنَّهُ خَشِنٌ فی ذاتِ اللهِ»[2] او در مسئلۀ مقررات خدایی، مرد خشنی است. (79/1/26)
امیرالمؤمنین بههیچقیمتی حاضر نمیشد که احکام اسلام، یعنی آن چیزی که قرآن به آن ناطق است و پیغمبر به آن دستور داده و مسلمانها آن را دانستند و فهمیدند، بهخاطر مصلحتاندیشی یا اجتهاد به رأی تغییر پیدا کند. خلفای قبل از امیرالمؤمنین معتقد به اجتهاد به رأی بودند. خودِ برادران اهل تسنن هم این را قبول دارند. امیرالمؤمنین این اجتهاد به رأی را قبول نداشت؛ معتقد بود که باید به «کِتابِ الله ِ وَ سُنَّتِ نَبِیِّهِ» فقط به قرآن، و گفتار و عمل پیغمبر عمل بشود. شما مثالها و نمونههای این را ببینید، تا آنوقت معلوم بشود که دردسرهای حکومت انقلابیِ سازشناپذیر امیرالمؤمنین از کجاست.
در زمان پیغمبر، بیتالمال بالسویّه بین مسلمانها تقسیم میشد. نمیگفتند این از آن زودتر مسلمان شده. آنیکه زودتر مسلمان شده بود، آنیکه بعد به اسلام گرویده بود، آنیکه از مکه هجرت کرده بود، آنیکه در مدینه بود، آنیکه عالمتر بود، آنیکه علمی نداشت؛ همه از بیتالمال به یک اندازه استفاده میکردند. بهخاطر اینگونه امتیازات، پیغمبر اکرم برای کسی سهم بیشتری از بیتالمال قائل نمیشد. پیغمبر اکرم از دنیا رحلت کردند، در دوران خلافت ابیبکر هم که دو سال و خردهای طول کشید، عیناً همینطور بود. آنجا هم هیچگونه امتیازی بین مسلمانها وجود نداشت در بیتالمال.
دوران خلیفۀ دوم عمربنخطاب شد، مدتی آنجا هم به همین وضعیت بود. بعد از یک مدتی، عُمَر به ذهنش رسید که ما خوب است برای ارزشهایی که در بعضی از مسلمانها وجود دارد، یک امتیازاتی قائل بشویم. بعضیها را بر بعضی ترجیح بدهیم. این چیزی است که در آن روز هم که مطرح شد، از نظر خیلی از مسلمانها کار خوبی محسوب میشد و خود خلیفۀ دوم هم که این کار را انجام داد، از روی اعتقاد به اینکه این کار خوب است و به درد مسلمانها [میخورد] و به نفع جامعۀ اسلامی است، این کار را انجام داد. بین سابقین و غیر سابقین اختلاف قائل شد. آنکسانیکه قبلاً مسلمان شدند، با آنکسانیکه بعداً اسلام آوردند، اینها چرا یک اندازه از بیتالمال بگیرند؟ در میان آنهایی که قبلاً مسلمان شدند، بین مهاجرین و انصار، اختلاف قائل شد. گفت مهاجرین بر انصار فضیلت دارند، زیرا مهاجرین در مکه در کنار پیغمبر بودند، دوران سختی را گذراندند و جنگیدند، اما انصار از هنگامیکه حکومت اسلامی برپا شد، ایمان آوردند. بعد در میان مهاجرین هم، آنهایی که از قریش بودند را، بر آنهایی که از قریش نبودند، تفضیل و ترجیح داد. در میان قبایلِ معروفِ عرب، قبیلۀ مُضَر را بر قبیلۀ ربیعه ترجیح داد. در میان قبایل معروف مدینه، قبیلۀ اوس را بر قبیلۀ خزرج ترجیح داد. هرکدام یک دلیلی داشت، یک دلیلی برای اینها در ذهنش بود. این کار را انجام داد. خود او هم میگفت: «تَاَلَّفتُ» خواستم با این کار الفت بهوجود بیاورم، دلها را جذب کنم. احساس میکرد به این کار احتیاج دارد و برطبق نظر و اجتهاد به رأی خود، این کار را انجام داد.
عُمَر در آخرین ماههای زندگیاش پشیمان شد، گفت این کار را من بیخود کردم، احساس میکنم که همان رویّهای که پیغمبر و بعد از پیغمبر، ابیبکر عمل کردند، همان رویه بهتر است و من اگر زنده بمانم، بازهم بین مسلمانها تساوی برقرار خواهم کرد.[3] منتها عمر زنده نماند؛ همان روزها یا همان ماهها از دنیا رفت. [این روش] بعد از عمر، در دوران حکومت عثمان ـ که آن قاطعیت و شدت عمل خلیفۀ دوم را هم نداشت ـ توسعه پیدا کرد؛ بعضیها با بهانههای مختلف، با عناوین گوناگون، توانستند سهم بیشتری از بیتالمال ببرند. دوازده سال هم بهاینترتیب در دوران عثمان گذشت.
حالا امیرالمؤمنین آمده سرکار. از جملۀ اولین حرفهایی که امیرالمؤمنین علی علیهالسلام بیان کرد، این بود که من، این بیتالمالی را که بدون استحقاق به مسلمانها داده شده، اگر ببینم که با پول این بیتالمال زن عقد کردند، مهریۀ زنشان قرار دادند و زن گرفتند، یا با پول این بیتالمال ـ زیادی و بدون استحقاق ـ کنیز خریدند و مثلاً صاحب اولاد از آن کنیز شدند، درعینحال، این پول را من برمیگردانم به بیتالمال. (63/4/11) در جملهای [دیگر] میفرماید، این مالی که در اختیار من است، اگر ملک خود من هم بود، بالسویّه میان مردم تقسیم میکردم، چه برسد به اینکه بیتالمال مال من نیست، مال خود مردم است. (63/1/24) [این یعنی] قاطعیت درمقابل آن چیزی که امیرالمؤمنین احساس میکند این حکم خدا و سنت پیغمبر است.
البته امیرالمؤمنین هم میتوانست همان مصلحتاندیشی را بکند، اما نکرد. لذاست که در یک جملهای، امیرالمؤمنین علیهالسلاام به طلحه و زبیر در اول خلافت، یک مطلبی را بیان کرد که همهچیز را برای انسان روشن میکند. طلحه و زبیر آمدند پیش امیرالمؤمنین، گفتند یا امیرالمؤمنین! تو چرا با ما دربارۀ استاندارها و حکّام و وُلاتی که نصب میکنی، مشورت نمیکنی؟ با ما باید مشورت کنی، از ما نظر بخواهی. امیرالمؤمنین فرمود که من به این خلافتی که شما با من بیعت کردید، علاقهای نداشتم. شماها بر من تحمیل کردید، با من بیعت کردید، از من خواستید که من این بار را بر دوش بگیرم. و حالا که این بار را بر دوش گرفتم، «فَلَمَّا اَفضَتْ اِلَیَّ»[5] وقتیکه خلافت بهدست من آمد، «نَظَرتُ اِلَی کِتابِ اللّٰهِ وَ ما وَضَعَ لَنا وَ اَمَرَنا بِالحُکمِ بِهِ فَاتَّبَعتُهُ» من نگاه کردم به قرآن، دیدم که قرآن مقرراتی و قوانینی برای ما نصب کرده، من از این قوانین و مقررات پیروی کردم؛ «وَ مَا استَنَّ النَّبِیُّ ـ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ ـ فَاقتَدَیتُهُ» نگاه کردم سنت پیغمبر را و رَویهای را که پیغمبر در زمان حکومت خودش بنا نهاده بود، آن رَویه را هم من پیروی کردم. «فَلَم اَحتَج فی ذَلِکَ اِلَی رَأیِکُما وَ لا رَأیِ غَیرِکُما» من دیگر احتیاجی نداشتم که از رأی شما یا رأی دیگران پیروی بکنم. این بهمعنای این نبود که امیرالمؤمنین با مشورت مخالف است؛ یقیناً امیرالمؤمنین مشورت میکرد و زندگیاش زندگیِ مشورت بود. بلکه بهمعنای این بود که آن طبقۀ ممتازهای که در دوران خلیفۀ سوم بهوجود آمده بود و خودش را صاحب حق میدانست در مال بیتالمال، در مسائل مسلمین، [صاحب] حق رأی، حق نظر، حق تصرف؛ و فکر میکرد که باید حاکم مسلمانها از آنها پیروی بکند؛ این طبقۀ ممتازه را امیرالمؤمنین قبول ندارد. آنچه را که امیرالمؤمنین حجت میداند، خودش را به آن نیازمند میداند، آن «کِتابُ الله ِ وَ سُنَّةُ نَبِیِّهِ» است.
این قاطعیت و سازشناپذیری امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین درمقابل تمام احکام، همین کار را کرد، که البته نمونههای دیگر هم دارد. در مسئلۀ نمازهای تراویح[6]، در مسائل دیگر، آن چیزهایی که به نظر خلفای قبل از امیرالمؤمنین از روی اجتهاد ـ که اجتهاد به رأی را حجت میدانستند ـ بهعنوان یک آیین، وارد عمل دینی شده بود، امیرالمؤمنین اینها را کنار گذاشت. با قاطعیت کامل، آنچه را که خودش میفهمید که این اسلام است، این قرآن است، این سنت پیغمبر است، آن را عمل کرد؛ این یکی از جلوههای قاطعیت امیرالمؤمنین است.
جلوۀ دومی که میخواهم بگویم، قاطعیت درمقابل توقعات بود که یک نمونهاش را دربارۀ طلحه و زبیر عرض کردم و نمونههای دیگری هم دارد. (63/4/1) باجخواهی از زمامدار، یکی از کارهای رایج است، در همۀ زمانها هم هست، و زمامدار که خودش قویترین و گردنکلفتترین آدم یک جامعه است، باز بهنوبۀ خود به یک عدهای باج میدهد. از همه باج میگیرد، اما باز به یک عدهای باج میدهد. چرا؟ برای خاطر حفظ قدرت خودش، برای خاطر بستن دهان بدخواهان. همین باجدادنها، اولِ انحطاط و انحراف زمامدار است؛ اولِ عدول از حق است. برای خاطر یک مصلحتی به یکی باج میدهد و درمقابل زورگویی و پرتوقعی او، تسلیم میشود. و خود آن تسلیم، که یک نقطهضعف است، او را به تسلیمهای دیگری وادار میکند؛ و هَلُمَّ جَرّا[7].
امیرالمؤمنین باج نداد و تسلیم نشد. آنکسانیکه با عثمان مخالف بودند و علیه عثمان تلاش کرده بودند، دو دسته بودند. یک عده یاران علی، یک عده دشمنان علی. یک عده مؤمنین بصره و عراق و مناطق مختلف عالم اسلام بودند که اینها از وضع حکومت عثمان ناراضی بودند و مخالفین عمدۀ او را تشکیل میدادند ازلحاظ کمیّت؛ یک عده هم از شخصیتها و چهرههای معروف بودند که با عثمان مخالف بودند و مخالفت کرده بودند، ازجمله عایشه همسر رسول خدا، ازجمله طلحه، ازجمله زبیر پسرعمۀ پیغمبر، و شخصیتهای اینطوری. اینها با عثمان، جداً، قویاً مخالفت کرده بودند، طبیعی بود که همۀ اینها از امیرالمؤمنین انتظاراتی داشتند. دستۀ اول، نه، انتظاری نداشتند، از روی اعتقاد کار کرده بودند و توقعی هم نداشتند. دستۀ دوم، چرا! امیرالمؤمنین به هیچیک از این توقعات جواب نداد. (66/2/30) از اولی که امیرالمؤمنین بر سر کار آمد، توقعات شروع شد. بسیاری از کسانی که جزو چهرههای معروف اسلام بودند، بهخاطر توقعاتی که برآورده نمیشد، از امیرالمؤمنین فاصله گرفتند. یکیاش خود طلحه و زبیر بودند؛ سعدبنابیوقّاص بود، و بعضی دیگر از بزرگان زمان پیغمبر بودند که چهرههای معروفی هم بودند، از صحابه هم بودند، محترم هم بودند؛ اما انسان موجود ضعیفی است، هوای نفس انسان، خواستهای انسان، در تعیینکنندهترین حالات انسان، گاهی اوقات میان دلِ بابصیرت و عملی که برطبق این بصیرت بایستی انجام بشود، فاصله میاندازند و حائل میشوند و نمیگذارند که تصمیم درست و بهجا گرفته بشود. لذا بود که یک عدهای از اطراف امیرالمؤمنین پراکنده شدند. من گمان نمیکنم امروز در دنیای اسلام، حتی یک نفر وجود داشته باشد که صحابۀ پیغمبری را که از امیرالمؤمنین فاصله گرفتند، بهخاطر این فاصلهگرفتن، ملامت نکند. البته آنکسانیکه این فاصلهگرفتن را عیب نمیدانند، میگویند آنها توبه کردند یا میگویند اشتباه کردند، اما یقیناً کسی نیست که این را کار خوبی بداند. این کار غیر خوب را خیلیها کردند. چرا؟ برای خاطر اینکه امیرالمؤمنین تسلیم توقعات نمیشد. (63/4/1)
اگر علیبنابیطالب رقبای خود را میفرستاد به ولایت کوفه و بصره و اهواز و فارس و شیراز و شام و مصر و بقیۀ نقاط مملکت، آنها را از خود راضی میکرد، بیدردسر بهجای چهار سال، شاید سالیان درازی حکومت میکرد؛ اما علی این کار را نمیکند. ممکن بود دیگران بکنند و کردند، اما علی این کار را نمیکند. چرا؟ آیا علیبنابیطالب همانطوریکه آن روز رقبایش میگفتند و بعد مورخان بیخبر و غیر مکتبی این سخن را تکرار کردند، یک آدم بیسیاست بود؟ نه! بیسیاست نبود. عباس عَقّاد نویسندۀ متأخّرِ مصری در کتابش ثابت میکند ـ البته برای ما ثابتکردن ندارد، اما او ثابت میکند برای کسانی که شک دارند ـ که امیرالمؤمنین سیاستمدار بزرگ زمان خود بود. خود علی علیهالسلاام هم فرمود: «لَولَا التُّقَ لَکُنتُ اَدهَى العَرَبِ»[8] از همۀ عرب من هوشیارتر و تیزهوشتر بودم و هستم و میتوانستم داهیانه عمل کنم، اگر تقوا نبود. تقوا یعنی چه؟ یعنی مراعات امر و نهی خدا، یعنی پایبندی به مکتب، یعنی پایبندی به اصول. (59/4/12)
یکی [دیگر] از این توقعات، ابقای معاویه در حکومت بود...امیرالمؤمنین معاویه را قبول نداشت. امیرالمؤمنین با معاویه قابل مقایسه نبود. این از بدترین ظلمهای تاریخ و ظلمهای روزگار بوده که امیرالمؤمنین و معاویه را در کنار هم قرار بدهد. نه برای خاطر اینکه معاویه در دوران حکومتش چه کرده، نه بهخاطر اینکه معاویه با امیرالمؤمنین چه کرده، بلکه بهخاطر شخصیت معاویه و شخصیت امیرالمؤمنین قبل از خلافت.
امیرالمؤمنین آن کسی است که در اولین جرقۀ اسلام، به اسلام ایمان آورد. اولین کسی که بعد از گفتن «قولوا لااِلهَاِلَّاللُ»هه از زبان پیغمبر، از مردها قبول کرد این دعوت را، امیرالمؤمنین بود.[9] بعد هم از آن تاریخ تا دم مرگ، یعنی بیش از پنجاه سال، امیرالمؤمنین در راه این ایمان، عاشقانه تلاش کرد. عاشقانه جنگید. هزار بار جان خودش را در معرض تلفشدن قرار داد. هزاران بار از جان پیغمبر، از مقدسات اسلامی، از احکام اسلامی، از مؤمنین واقعی و خالص دفاع کرد. یک شب آسودگی و راحت ندید و تمام رنجها را تحمل کرد. برای خاطر این ایمان، سیزده سال با پیغمبر در مکه بود؛ ده سال با پیغمبر در تمام ماجراها و آزمایشها در مدینه بود. این یک طرف قضیه است؛ حالا علم امیرالمؤمنین، معرفتش، تقوایش، زهدش، جهادش، بیاعتناییاش به دنیا، فقهش، همۀ این خصوصیاتش را که ملاحظه کنید، یک شخصیت عظیم غیر قابل تصور در ذهن را انسان میبیند.
بعد میرویم سراغ معاویه. معاویه همان کسی است که آنوقتیکه امیرالمؤمنین ایمان آورد، او ایمان نیاورد. امیرالمؤمنین از اسلام دفاع کرد، او و پدر و برادر و قوم و خویشهایش، با امیرالمؤمنین و با پیغمبر و با اسلام جنگیدند. تمام سیزده سال زندگی پیغمبر در مکه، بین پیغمبر و جناح ابوسفیان و فرزندان ابوسفیان جنگ و معارضه بود. بعد هم که پیغمبر به مدینه آمدند، بازهم دائماً با اینها درگیری و جنگ و نزاع داشتند؛ در بدر و در احد و در احزاب و در همۀ این جنگهایی که تا سال هشتم وجود داشت، امیرالمؤمنین در کنار پیغمبر، معاویه در نقطۀ مقابل! تا وقتیکه پیغمبر اکرم مکه را فتح کرد. وقتی مکه را فتح کرد، ابوسفیان ایمان آورد، همۀ کسانی که مغلوب شده بودند، ایمان آوردند، معاویه هم ایمان آورد.
شما ببینید بین این دو شخصیت که یکی اسلام را از آغاز ولادت در آغوش میگیرد، بزرگ میکند، حفظ میکند، حراست میکند، در راهش شمشیر میزند و بالاخره همان شمشیرزدنها به فتح مکه منتهی میشود؛ و آن دیگری که در تمام این مدت به اسلام ایمان ندارد، بلکه با اسلام میجنگد، بعد هم که مکه فتح شد، جزو مؤمنینِ فتح میشود، یعنی بعد از آنکه پیغمبر غالب شد، تسلیم میشود؛ یکچنین وضعی است. که این فاصلهای را که من با این بیان ترسیم کردم، از فاصلۀ واقعی بهمراتب کمتر و کوچکتر است.
بههرحال امیرالمؤمنین، معاویه را عنصر مناسبی برای حکومت و استانداری شام نمیدانست. لذا بود که در اولین روزها و شاید ساعتهای حکومت که مشغول معیّنکردن و منصوبکردن استاندارها و حکّام و اینها شد، اولکاری که کرد، معاویه را عزل کرد. معاویه سالهای متمادی بود که بعد از مرگ یزیدبنابیسفیان به حکومت شام منصوب شده بود، و آنجا ریشه دوانده بود. امیرالمؤمنین او را عزل کرد. به امیرالمؤمنین گفتند یا امیرالمؤمنین! شما که معاویه را عزل میکنید، این کار عجولانهای است. بگذارید قوّت و قدرت پیدا کنید. فرمود که من حاضر نیستم. «اَتَاْمُرونِّی اَن اَطلُبَ النَّصرَ بِالجَورِ»[10] شما از من میخواهید که با ظلم و بیعدالتی، پیروزی را بهدست بیاورم؟ (63/4/1)
امیرالمؤمنین علیهالسلام در دوران کوتاه خلافتش، بهشدت اصول اسلامی را مراعات کرد و از مخالفتها نهراسید. یک درس بزرگ به ما داده است علیبنابیطالب، و آن این است که میفرماید: «اَیُّهَا النّاسُ لا تَستَوحِشوا فی طَریقِ الهُدَی لِقِلَّةِ اَهلِهِ»[11] یعنی وقتیکه راه هدایت را شناختید، اگر دیدید که راهروان این راه کمند، وحشت نکنید؛ این راهِ خودِ علی بود و همۀ زندگی علی این درس را تکرار میکند.
موضع اصولی علیبنابیطالب درمقابل تحریفها و انحرافها و توقعها در دوران حکومتش، برای او دو نوع دشمن درست کرد. یک نوع دشمنانی که موضع علی را تحمل نمیکردند، و نوع دیگر دشمنانی که این موضع را درک نمیکردند. او میخواست هیچیک از امتیازاتِ پنداری را که در اسلام نسخ شده بود ـ و بعضی میخواستند آنها را برگردانند ـ به چیزی نگیرد. میخواست ملاک فقط تقوا باشد. در تقسیم قدرت، در تقسیم مال، در تقسیم مناصب اجتماعی، فقط ملاکهای اسلامی را مراعات کند، ملاحظهها را کنار بگذارد. برادرش عقیل هم که از او برای خرج سنگین زندگی اطفالش طلب مساعدت میکرد، به او اعتنا نمیکرد. نزدیکترینْ نزدیکانش هم اگر تخطّی میکرد، مورد عتاب او قرار میگرفت. امیرالمؤمنین میخواست اینچنین باشد.
عدهای تحمل نمیکردند. همۀ معارضها، موضع علی را درک میکردند و میفهمیدند، اما با او مقابله و معارضه میکردند. بهخاطر اینکه این موضع را تحمل نمیکردند. هم آنها که با او معارضه میکردند، هم آنها که به کمک او نمیرفتند. عدۀ دیگری هم بودند که این موضع را درک نمیکردند، دچار تعصبها و پندارهای غلط ـ که البته بازهم سرِ نخ کار دست آن کسانی بود که حاضر به تحمل این مواضع قاطع نبودند ـ بهخاطر نفهمی، جهالت و عدم درک موضع و موقع علی، با او مبارزه کردند. و امیرالمؤمنین شجاعتش را اینجا نشان داد. (60/2/25) واردشدن در مهلکهها و خطرها و روبهروشدن با آن خطراتی که معمولاً انسانهای معمولی حاضر نیستند با آن روبهرو شوند، شجاعت است. شجاعت این بزرگوار جزو ضربالمثلهای عالم است.
شما شجاعت امیرالمؤمنین را در کجا میدانید؟ معمولاً شجاعت این بزرگوار را در کشتن مَرحب خَیبَری[12] و در بلندکردن درِ قلعۀ خیبر و از این چیزها میدانند؛ درحالیکه شجاعت آن بزرگوار اینها نیست. همچنین شجاعت آن بزرگوار این نیست که وقتیکه در یک صف دشمنی واقع میشد، با یک شمشیر چند نفر را میانداخت؛ اینها پهلوانی است؛ البته فضیلت است، اما شجاعت اینها نیست. شجاعت امیرالمؤمنین (52/11/28)
[آنجاست که] درمقابلِ لجوجترین افراد، شجاعانه ایستاد. درمقابلِ کسانی که نام و نشانی در جامعۀ اسلامی داشتند، شجاعانه ایستاد. درمقابلِ ثروت انباشتۀ در شام که میتوانست دههاهزار سرباز جنگجو را درمقابلِ او به صفآرایی وادار کند، شجاعانه ایستاد. راه خدا را وقتی تشخیص داد، هیچ ملاحظهای از هیچکس نکرد. این شجاعت است. درمقابلِ خویشاوندان خود ملاحظه نکرد. (74/11/20) با آبرومندانِ از صحابۀ پیغمبر که در مقابلش قرار گرفتند، جنگید. با متعصبان و مقدسانی هم که در زمرۀ خوارج او را قبول نکردند، باز جنگید، ملاحظه نکرد. قاطعیت اسلامی یعنی این.
این درس بزرگ، درس واجبِ اجتنابناپذیرِ جامعۀ اسلامی است. بعضی حاضر نیستند عدل اسلامی را، قاطعیت را، حرکت سخت و سنگینِ بازگشت به مقررات اسلامی را تحمل کنند. عدهای نمیتوانند این را درک کنند، لذا معارضه میکنند. هرگونه نرمشی درمقابل حرکات معارض ـ چه از سوی دستۀ اول که تحمل نمیکنند و چه از سوی دستۀ دوم که درک نمیکنند ـ هرگونه نرمشی بهمعنای مرگ حکومت اسلامی است، بهمعنای کورشدن خط اسلامی است. اگر خط علیبنابیطالب در تاریخ مانده است، بهخاطر تیزی شمشیرِ قاطعیتِ اوست.
علیبنابیطالبی که تا زمان خلافت عمربنعبدالعزیز، در شهرهای کشور عظیم اسلامی آن روز، بعد از نماز او را لعن میکردند؛[13] علیبنابیطالبی که تا زمان خلافت منصور، قبر او مخفی بوده است؛[14] علیبنابیطالبی که به قول بزرگان علمای اهل سنت، در دوران ائمه علیهمالسلام عدهای او را بهخاطر بغض و عدهای او را بهخاطر جهالت، دور کردند از ذهن مردم؛ یکچنین شخصیتی که اینهمه مورد ستم تاریخی قرار گرفته است، امروز اینطور در دنیا زنده است که حتی [در میان] آنهایی که اسلام را قبول ندارند، هستند که علیبنابیطالب را بهعنوان یک نمونه و مثالِ انسانیت و فضیلت قبول دارند. این ماندنِ در تاریخ، این زندهبودن و حضور همیشگی، در سایۀ آن قاطعیت است. اگر درمقابل دشمنِ هوچی، دشمنِ تحقیرکننده، دشمنی که میخواهد با تبلیغات، خط اسلامی را منحرف کند، این خط از جای خود تکان بخورد و راهش را عوض بکند، اسلام یقیناً باقی نخواهد ماند. البته اسلام و قرآن را خدا نگه میدارد، در نسلها و تاریخ، نگه میدارد، اما این جریان فقط در سایۀ قاطعیت، در ادامه و دنبالگیری راه اسلام و اصول اسلامی، ممکن است زنده بماند، و لاغیر. (60/2/25)
پاورقیها
۱.(جمل) چربزبانی، تملقگویی
۲.الارشاد/ باب تاریخ الامیرالمؤمنین/ فصل فی ذكر فضائل و مناقب اُخرى لعلیّ/ فی حجة الوداع و غديرخم و التهنئة لعلیّ بالولاية
۳.تاریخالیعقوبی/ ج2/ ص 154، «وَ قالَ عُمَرُ فی آخِرِ سِنیهِ...» خلیفه دوم در سال آخر عمرش گفت: هدف من در این تبعیض، دلجویی مردمی ممتاز بود. لذا بعضی را بر بعضی دیگر برتری دادم، ولی اگر امسال زنده باشم، در سال بعد، بین مردم به مساوات عمل خواهم کرد.
۴.نهجالبلاغه/ خطبۀ 15/ دربارۀ بازگرداندن زمینهایی که عثمان از بیتالمال به دیگران بخشیده بود.
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 205 / سخن حضرت خطاب به طلحه و زبیر بعد از بیعتشان با امیرالمؤمنین
۶.(روح) تراویح جمع ترویحه است؛ به معنای نشستن برای استراحت پس از خواندن چهار رکعت از نمازهای مستحبی در شبهای ماه رمضان که بهمرور به خود نمازها اطلاق یافته است. طبق روایات، پیامبر نمازهای مستحبی را بهصورت فُرادیٰ میخواندند، حتی در زمان خلیفۀ اول هم نماز تراویح بهصورت فُرادیٰ خوانده میشد. اما خلیفۀ دوم اعلام کرد تا مسلمانان این نماز را به جماعت بخوانند.
۷.به همین ترتیب
۸.الکافی/ کتاب الروضة/ خطبة لامیرالمؤمنین و هی خطبة الوسیلة/ حدیث4
۹.مناقب آل ابیطالب/ باب ذکر سیّدنا رسول الله/ فصل فی ما لاقی من الکفار فی رسالته
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 126 / سخن حضرت در پاسخ به کسانیکه ایشان را بهخاطر تقسیم برابرِ بیتالمال سرزنش کردند.
۱۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 201 / سخن حضرت دربارۀ استقامتِ در راه حق
۱۲.مَرحَببنحارث یهودی، معروف به مرحب خیبری، ازجمله دلاوران یهودی و رئیس یکی از قلعهها و دژهای خیبر بود.
۱۳.الطبقات الکبری/ ج5/ ص 307، «حاکمان بنیامیه قبل از عمربنعبدالعزیز، به علی دشنام میدادند؛ و وقتیکه عمر به ولایت رسید از این کار دست کشید.» بهاینترتیب این سنت ناپسند نزدیک شصت سال در جامعۀ اسلامی مرسوم بوده.
۱۴.پس از تشییع شبانۀ حضرت توسط امام حسن و امام حسین و معدودی از شیعیان، بنا به وصیت امیرالمؤمنین، امام حسن از شیعیان خواست که تابوت حضرت را بر زمین گذاشته و متفرق شوند. از آن پس جلوی تابوت را جبرئیل و میکائیل گرفته و به سمت منطقۀ غَری (نجف امروزی) بردند تا به موقفی رسیدند که حضرت نوح از قبل برای امیرالمؤمنین قبری کنده و آماده کرده بود. در اینجا جلوی تابوت بر زمین آمد. امام حسن پس از خواندن نماز، حضرت را به خاک سپردند. به دلیل کینهتوزی شدید بنیامیه با امیرالمؤمنین، قبر حضرت مدتها مخفی ماند تا با اشارۀ امام صادق به اطلاع برخی از شیعیان رسید. (الارشاد/ باب تاریخ امیرالمؤمنین علیبنابیطالب/ فصل تاریخ ولادة علیبنابیطالب و شهادته/ فی تاریخ شهادة علی و قبره)